Ulttyq ıdeıa – Máńgilik El

Sodan beri jyldyń basty oqıǵalary qataryna kirgenine qosa, Joldaý árbir qazaqstandyq asyǵa kútetin qubylysqa aınaldy. Onyń basty sebepteri mynaǵan saıady: birinshiden, qujat eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıin nazardan tys qaldyrmaıdy. Balabaqsha, bilim berý, densaýlyq saqtaý, zeınetaqy, járdemaqy máselelerin eshbir Joldaý aınalyp ótken emes. Ekinshiden, azamattardyń irili-usaqty tirshilik túıtkilderin sheshken joldaýlarda uly mindet – táýelsizdikti bekemdeý, memlekettilikti qalyptastyrý, elishilik yntymaq pen kelisimdi saqtaý kózdeldi, naqty tetikteri dáıekteldi, dittegen mejeler naqtylandy. Qurǵaq ýádege, dańǵazalyqqa, daraqylyqqa oryn berilmeı, halyqtyń senimi men qoldaýyna ıe boldy. Úshinshiden, joldaýlar Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyqqa kirigýine, báseke men syn-qaterlerden boıdy aýlaq salmaı, tótep berýge, aman-esen ótýine, halyqaralyq qatynastardyń tanymal da belsendi sýbektisine aınalýyna qyzmet etkenin erekshe atap ótýimiz kerek. Tarıhı dınamıkaǵa qaraıtyn bolsaq, joldaýlardyń máni men mazmuny, óresi men qurylymy tereńdegen saıyn elimizdiń ilgerileýi shapshańdaǵanyn, eldiń ósýimen joldaýlar da kemeldengenin baıqaı alamyz. О́zara baılanys pen yqpaldastyqtyń jańa belesin bıylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýy alǵa tartyp otyr. Elbasynyń mundaǵy «Biz úlgili damýdyń ózindik modelin qalyp­­tastyrdyq. Árbir otandasymyzdyń júre­ginde elimizge degen sheksiz maqtanysh sezi­min ornyqtyrdyq. Qazaqstandyqtar erte­ńine, eliniń bolashaǵyna senimmen qaraı­dy», degen paıym-tujyrymynan azattyq tusynda tyndyrylǵan isterge rızalyq sezimmen birge joldaýlarǵa da arty­lar jaýapkershilik zor ekenin kórgen lázim. Elbasynyń jańa Joldaýy ádettegideı uly izdeniske toly ári dástúr jalǵastyǵyn úzbegen. Qujatta burynǵy joldaýlarǵa tán ǵylymı dáıektilik, saıası sergektik, sheshim qabyldaýdaǵy kóregendik, álem­­dik tájirıbeni kádege jaratýǵa umty­lys tárizdi mándi belgiler jańa erekshe­lik­termen tolyqqan. Ásirese, bir jyl buryn jarııalanǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasymen sabaqtastyǵy, keń aýqym­dylyǵy tánti etkendeı. Sol joly Elbasy qalyptasqan memleketimizdiń jańa saıa­sı baǵdaryn álemge pash etýmen qatar eń damyǵan 30 memlekettiń qata­ryna qosylýdy 2050 jylǵa deıingi bas­ty maqsat dep anyqtaǵan edi. Qarııa tarıh úshin bir jyl – qas-qaǵym sát. Intel­lektýaldyq izdenistegi tulǵaǵa bul merzim­niń bereri mol ekenine bıylǵy Jol­daý kúmán-kúdiksiz kóz jetkizip otyr. О́ıt­keni, Prezıdent «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy aıasyndaǵy basty maqsattyń, túp múddeniń, armandaı bolashaqtyń berer jemisiniń qupııasy men syryn ashyp berdi. Al mol jemisten dámettirgen maqsat degenimiz ne? Barshaǵa ortaq maqsat tabý múmkin be? Ǵylymı turǵydan da, praktıka úshin de qıyn saýal. О́mirde maqsat az ba? Jolaýshynyń maqsaty – jetý, saýdagerdiń maqsaty – utý, aýrýdyń maqsaty – saýyǵý, sharshaǵannyń maqsaty – tynyǵý... Osynyń báriniń basyn qosatyn, jaı qosyp qana qoımaı, qoǵamǵa, memleketke sharapatyn tıgizetin formýlany usyný has kemeldiń ǵana qolynan keledi. Memleket basshysy basty maqsatty dóp basyp taba almasa, paıdaly áser koeffısıenti shamaly mindetti sheshýmen mıllıondaǵan jan áýrege túsetinin kommýnızm elesin qýýmen qurdymǵa ketken KSRO taǵdyry bultartpaı dáleldegeni áli qaperimizden shyǵa qoıǵan joq qoı. Maqsattyń da maqsaty bar. Ǵasyrlar toǵysyndaǵy Qazaqstanda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý, mádenıetti qoldaý, aýyl jyldary, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý sekildi is-sharalar ótkeni belgili. Bú­­­gin­de údemeli ındýstrııalandyrýdyń birin­shi besjyldyǵy aıaqtalyp keledi. Tutas­taı alǵanda, bári mańyzdy maqsat, biraq túbegeıli betburys ákeletindeı basty deý­ge kelmeıdi. «Aldymen ekonomıka – sodan soń saıasat» formýlasy da kópshi­liktiń taǵdyryna tikeleı qatysty bolǵa­nymen barshany ushpaqqa shyǵara almaıdy. Demek, basty maqsat degenimiz – halyq­tyń barlyq qaýymdaryn, múshelerin, toptaryn búgin de, erteń de qulshyna árekettendiretin, urpaqtan-urpaqqa mıras nátıjege jumyldyratyn jáne eń keremeti, oı jetkenge qol jetetin jol bar ekenine ár kúni, ár jyly ılandyratyn qajettilik pen múmkindiktiń, izdenis pen serpilistiń úılesimi. Máse­­­leniń mánisin Elbasy Jol­da­ý­yndaǵy «2050 Strategııasy aıqyn sham­shyraq sekildi basty maqsatymyzdan kóz jazbaı, azamattarymyzdyń kúndelikti tirshiliginiń máselelerin sheshýge múmkin­dik beredi. Bul bizdiń 30-50 jylda emes, jyl saıyn halyq turmysyn jaqsar­ta­tynymyzdy bildiredi. Strategııa – kún­nen-kúnge, jyldan-jylǵa elimizdi, qazaq­stan­dyqtardyń ómirin jarqyn ete túsetin naqty praktıkalyq ister baǵdarlamasy», degen joldar qaltqysyz ashyp tur. Basty maqsatty anyqtaý men boljamdy nátıjesine jetýdiń arasyn ýaqyt qana bólip jatyr desek, qatelesemiz. Baıyǵan ústine baıı berýdi kózdegen álemdik kereǵar monopolııa men báseke, elishilik jáne transulttyq jemqorlyq, memlekettik bılik (atqarý, zań shyǵarý, sot) qyzmetindegi olqylyqtar týyndatatyn jaǵymsyzdyqtyń aldyn almasa, azattyqqa qater tóndirýi, dúnıetanymy solqyldaq jandy týra joldan taıdyryp jiberýi bek múmkin. Endeshe, prezıdenttik respýblıka Qazaq elinde Elbasyna túsetin jaýapkershilik salmaǵy adam aıtqysyz aýyr. Bul – bir. Ekinshi jaǵynan, HHI ǵasyrdyń Qazaqstanyn «nólden» bastap, eki onjyldyq ishinde qurǵan talantty, eńbekqor, tolerantty halqymyz elin súıgen Elbasyna tireý bolǵan mıssııasyn atqarýdy jalǵastyrǵanda ǵana basty maqsat údesinen shyǵa alamyz. Birlik pen qaýipsizdik – birin-biri tolyqtyratyn egiz uǵymdar. Maqsatqa jetýdi qamtamasyz etetin faktorlar da, avtorlar da barshylyq. Solardyń ishinen erekshe kózge túsetini, alabóten tańdap alynǵany – múdde. Ol jańa Joldaýdyń ataýynan-aq kórinip tur. 2007 jyly jaryq kórgen «Saıası túsindirme sózdikte»: «Múdde – qoǵamdaǵy áleýmettik sýbektiler is-áreketteriniń, ómir súrý baǵdarynyń negizgi, ishki qozǵaýshy kúshi», degen anyqtama berilipti. Bizdiń oıymyzsha, Joldaýda qoldanylǵan «múdde» uǵym-túsinigi áleýmettik sýbektiler, tipti, ulttyq-etnıkalyq baǵdar ólshemi bıiginen joǵary tur. Ol memlekettik-ulttyq múdde deńgeıine sáıkes. Osy turǵydan kelgende onyń obektıvti de, sýbektıvti de mazmun – sıpaty bar. Máselen, táýelsizdikti qorǵaý, jemqorlyqty aýyzdyqtaý, munyń syrtynda, Joldaýda aıtylǵandaı, ekonomıkada, saıasat pen áleýmettik turmysta eshbir sekiriske, jónsiz synaq pen avantıýralarǵa jol bermeý progresti pir tutqan jeke tulǵanyń da, zańnyń da, bıliktiń de mindeti men múddesin beıneleıtinin tek obektıvti nemese tek sýbektıvti sıpatqa jatqyzý múmkin emes. Áńgime – ekeýiniń de jasampazdyq qasıetterin ulyqtaý, saqtaý negizinde qarama-qaıshylyqqa urynbaýyn qamtamasyz etýde jatyr. Ekonomıkalyq, ıdeologııalyq, shy­ǵarmashylyq, t.b. erkindik pen san alýandyq ornyqqan qazirgi ýaqytta múddeler úıle­simin tabý qandaı qıyn bolsa, saqtaý, jetildirý odan da kúrdeli sharýa. О́ıtkeni, múdde qatyp qalǵan, ózgermeıtin aǵza emes. Máselen, táýelsizdiktiń eleń-ala­ńynda shekarasy bekem, ekonomıkasy naryq­tyq qatynastarǵa qurylǵan, álemdik qaýymdastyq tanyǵan, Qarýly Kúshteri jasaqtalǵan memlekettilik bıigine kóterilý, orta damyǵan elder qataryna kirý bas­ty múdde retinde alǵa shyqsa, ótken 22 jyl ishinde barsha qazaqstandyqtardy biriktiretin, el bolashaǵynyń irgetasyn qalaǵan 7 qundylyq (táýelsizdik jáne Astana, birlik, beıbitshilik pen kelisim, zaıyrly qoǵam jáne joǵary rýhanııat, eko­nomıkalyq ósim, Jalpyǵa Ortaq Eń­bek Qoǵamy, tarıhtyń, mádenıet pen tildiń ortaqtyǵy, eldiń qaýipsizdigi jáne búkilálemdik, óńirlik máselelerdi sheshýge jahandyq turǵydan qaraý) túzilip, áleýmettik sýbektiler men memlekettiń múddeleri jańardy hám jańǵyrtyldy. Úderis aldaǵy ýaqytta jalǵasyn tabatyny sózsiz. Osyny eskergen Elbasymyz «Qazaqstan-2050» Strategııasyn oryndaýdy kózdeıtin barlyq is-áreketterdi naqty 4 qaǵıdatqa negizdeýdi usyndy. Eń aldyda qabyldanatyn sheshimderdiń prag­matızmi men evolıýsııalylyǵy qaǵıdaty tur. «Aınalamyzdaǵy álem qalaı tez ózgeretin bolsa, – dedi N.Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda, – elimiz ben qoǵamymyz da solaı jyldam ózgerýge tıis». Múddelerdiń tez de jyldam jańarýy men jańǵyrtylýy negizinen syrtqy faktor – halyqaralyq qatynastarǵa baılanysty. Aıtalyq, 2007 jyly AQSh-ta bastalǵan qarjy daǵdarysy Qazaqstannyń ıpotekalyq nesıesi men turǵyn úı qurylysy salalaryna berekesizdik ákelip, áldeneshe myń qarapaıym adamdardyń áleýmettik kóńil kúıin, bolashaqqa qurǵan jospary men múddelerin buzǵany ras. Mundaı jaǵdaıda bılikten utqyrlyq pen biliktilik talap etiledi. Áıtpese, qoǵamnyń jiktelýi tereńdep, múddeler qaqtyǵysy keshegi búkilhalyqtyq qoldaýdy almastyrý qaýpi ulǵaıady. Túptep kelgende, «meniń halyqqa Joldaýym bizdiń maqsatymyz ben mindetterimizdi túsindiretin basty qujat bolyp tabylady. Árbir mınıstr, ákim, kásiporyn basshysy osy Joldaýdy túsindirý jumysyna jáne oǵan barshany qatystyrý jáne jetekshilik etýge tıis. Joldaýdyń maqsattary men mindetterin júzege asyrý jónindegi naqty sharalardan árbir qazaqstandyq habardar bolýy qajet», degen Prezıdent tapsyrmasynda bolashaqty boljaǵan ómir shyndyǵy bar. Qysqasy, basty maqsattan bastaý alyp, zamanaýı qajettilikke saı múdde ile-shala iske qosylyp jatsa, memleket te, azamattary da kemeldenedi. Shyn maǵynasynda búgingi ómirge nuryn seýip, bolashaqqa senimdi arttyrady. Biraq olardy kemeńgerlikpen tanı da, taba da bilý kerek. Uly izdenis qana uly serpiliske negiz qalaı alady. Osynyń tamasha úlgisi – Elbasynyń halyqqa arnaǵan bıylǵy Joldaýy. Jańa jylmen kelgen jańalyq áldeneshe ǵylym salasynda, qoǵamdyq pikirde tolǵaǵy ábden pisken megasuraqtyń jaýabyn jaıyp saldy, sanamen tanymdy dúr silkindirdi. Qazaqstandyq joldyń ortaq maqsaty, múddesi, bolashaǵy qandaı qorytyndymen túıindeletinin, eń bastysy qandaı el qurýmen tııanaqtalatynyn jan-jaqty, dıalektıkalyq qısynmen ashyp berdi, el tarıhyndaǵy biz aıaq basatyn jańa dáýirdiń kemel kelbetin somdady. «Men, – dedi N.Nazarbaev, – qoǵamda «Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy qandaı bolýy kerek?» degen saýal jıi talqyǵa túsetinin kórip júr­min. Biz úshin bolashaǵymyzǵa baǵdar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jete­­leıtin ıdeıa bar. Ol – Máńgilik El ıdeıasy». Sonymen, HHI ǵasyr ortasyna deıin­gi Qazaqstan halqy ustanatyn ulttyq ıdeıa qysqa da nusqa ıdeologııamen anyq­taldy: «Máńgilik El». Kim Otanynyń, urpaǵynyń, isi men esiminiń máńgilik bolǵanyn qalamaıdy? Eshkim de! Amerıkada da, Afrıkada da solaı. Jumyr basty pendege máńgilik ómir buıyrmaǵan. Biraq qamshynyń sabyndaı qysqa ómirinde adam tolaǵaı aqyl-oıymen, sheber qolymen máńgilik el túze alady. Basqasynyń bári – kómir de, temir de, taý da, tas ta kómekshi qural ǵana. Senimdi serigi – ulttyq ıdeıa. Ulttyq ıdeıanyń tarıhı ornyn, onyń keshegi, búgingi, erteńgi bolmys-bitimin anyqtaý úshin aldymen «ult», «ıdeıa» uǵym-túsinikterine toqtala ketken jón. Ǵalymdardyń paıymy boıynsha, «ult» (latynsha – nascor) termıni Ejelgi Rımde az halyqtar degen maǵynada qoldanylǵan eken. Búginde «ult» termınine berilgen anyqtamalar qısapsyz kóp. Birinde etnıkalyq qaýymdastyqty bildiretini taldansa, kelesinde memlekettiń barsha halqy maǵynasynda túsindiriledi. Memleketti «ult» termınimen sıpattaıtyndar bar. Demek, Birikken Ulttar Uıymy, aǵylshyn tilinen aýdarǵanda, Birikken memleketter uıymy maǵynasynda qoldanylady. Ideıa – grek sózi, obraz, uǵym, túsinik maǵynalarynda qoldanylady. Atqaratyn mindetine qaraı ıdeıa alýan-alýan qyrymen kózge túsedi. Máselen, birde ol syrt dú­nıe­­­ni beıneleıtin qoǵamdyq sananyń pi­shi­ni bolsa, endi birde adamnyń basty se­ni­mi ornyna júredi. Shyǵarmanyń túpki túıi­ni maǵynasynda da qoldanylatyny bar. Jınaqtaı aıtsaq, ulttyq ıdeıa sóz tir­kesi tarıhı ahýalǵa qaraı etnostyń nemese memlekettiń muraty degenge saıa­dy. Bir qaraǵanda, «maqsat», «murat» sózderi maǵynalas tárizdi. Ekeýiniń aıyrmashylyǵyn túsiný úshin «birinshi», «tuńǵysh» sózderin salystyrsaq jetip jatyr, parqy men narqy jaǵynan «tuńǵysh», «birinshiden» qymbattyraq, ystyǵyraq, bıigirek. «Murat» sózi de maǵynasy jaǵy­­­nan «maqsattan» mańyzdyraq, júrekke jaqynyraq. Qaıtkende de, muratsyz ult ta, memleket te jer betinde bolǵan emes. Qazaq dalasynda ulttyq ıdeıa baıyr­ǵy túrik dáýirinde memlekettik, tipti ımpe­rııalyq bıikke kóterildi. VIII ǵasyrda: «Búkil túrki halqy úshin qyzyl qanymdy júgirttim, túnde uıyqtamadym, kúndiz otyrmadym, tórt buryshtaǵy halyqtyń bárin beıbit ettim: bastyny eńkeıttim, tizelini búktirdim!», degen babalarymyz «Máńgilik El» qurǵanyna senimdi edi. Qazaq handyǵynyń shańyraq kóterýi­men ulttyq ıdeıa memleket pen ony quraýshy etnosty, tarıh sabaqtastyǵyn úzbesten, daralandyratyn faktorǵa aınaldy. Keıinde ol ıdeıa talantty ul-qyzdaryn álemdik aqyl-oıdyń asqar shyńyna alyp shyǵýǵa septesti. Endeshe, ulttyq ıdeıamyzdyń bes ǵasyrdan astam tarıhy bar eken. Onyń ózi birneshe dáýirden turady. Qazaq handyǵy tusynda ulttyq ıdeıanyń ózegin memlekettilikti nyǵaıtý, etnıkalyq aýmaqty qalyptastyrý, birde tilin, birde tisin kórsetken Reseı, Qytaı, Jońǵar, Orta Azııalyq memlekettermen ońtaıly qarym-qatynas ornatý, básekege tótep berý qurady. Jaqsy menen jaısańnyń basyn ólimge baılaǵan HVIII ǵasyr Abylaı han dúnıe salýymen qazaqtyń mańdaıyndaǵy baǵyn ushyrdy. Reseıdiń bodandyǵyna kirgen qazaq qoǵamy áleýmettik-saıası jáne aýmaqtyq tutastyǵynan aıyryldy. Tól memlekettiń bolmaýymen qosa birtutas aqparattyq keńistiktiń joqtyǵy da jalpyulttyq ıdeıanyń órisin taryltty, jolyn kesti. «Bólip al da bıleı ber» saıasatynan týyndaǵan árbir saıası kúsh, áleýmettik qaýym óz bıigine, kózdegenine laıyq ulttyq ıdeıany dúnıege ákeldi. HVIII ǵasyrda Abylaı men Botaqannyń, HIH ǵasyrda Mahambet pen Baımaǵambet sultannyń, Kenesary men Qońyrquljanyń, HH ǵasyr basynda Sáken men Maǵjannyń, Álibı men Álıhannyń ustanǵan ulttyq muraty barsha qazaqqa ortaq edi dep, sirá, eshkim aıta almas. Iá, bular árisi – týǵan halqyna, berisi – sońynan ergen pikirles qaýymǵa qyzmet etkisi keldi. Biraq, ýaqyt ózi kórsetkendeı, bireýleri at tóbelindeı azshylyqtyń muratyn jalaýlatsa, ekinshileri – barsha qazaqtyń bolmasa da qalyń kópshiliktiń muratyn dóp basyp taba alǵany aqıqat. Syrym, Mahambet, Kenesarylar ulttyq ıdeıany qarýly kúresten tapsa, Shoqan, Abaı, Ybyraılar aǵartýshylyqtan, Álıhan, Ahmet, Mirjaqyptar Alash avtonomııasynan, Shoqaı tutas Túrkistandy qurýdan, Álibı, Sákender taptyq kúres ilimin oljalady. Qoǵam, memleket – taǵdyry toqsan myń taraý adamdar qaýymdastyǵy. Osylardyń ortaq muratyn dóp basyp anyqtaý, bolmys-bitimin saqtaıtyn ózindik joly men bolashaǵyna durys jón silteý oıshyldardyń áldeneshe býynyn tolǵantqan. HH ǵasyr basyndaǵy Alash zııalylary bul mindetti sheshe aldy. Eger ulttyq ıdeıanyń máni – ulttyń taǵdyr anyqtaǵysh tilegi, nıeti, ony ilgeri qadam basýǵa jumyldyrýshy faktor, kún tártibindegi basty máseleni sheshýge baǵyshtalǵan mazmundy ári kesek oı desek, osylardyń jıyntyq formýlasy M.Dýlatov dáıektegen «Oıan, qazaq!» tuǵyrnamasynda jatyr. Bul uran emes, M.Dýlatovtyń óleńder jınaǵy da emes. Halyq qasiretin, zamana kelbetin dálme-dál aıqyndaǵan sáýegeılik. Shy­­­nyn­da da eki ǵasyrǵa jýyq sozylǵan otar­laý, qorlyq pen zorlyq halyqtyń dúnıe­tanymyna, minezine, ómirsaltyna, sha­rýashylyǵyna orasan zor nuqsan keltirip, eńsesin túsirgen edi, aldy-artyn baǵamdaý qasıetterinen aıyra bastaǵan-tyn. Bir múshelden de az merzim ishinde Uly dalany qozǵalysqa ákelgen «Oıan, qazaq!» ıdeıa­sy maqsat-muratyna jetip, 1917 jyldyń jazynan onyń ornyn «Qazaq avtonomııasy» ulttyq ıdeıasy bas­ty. Bolshevıktik bılik qazaq halqyna qısapsyz qasiret ákeletinin Alash basshylary 1917 jyly-aq eskertti. Qazan tóńkerisin «naızanyń ushymen, aıbaltanyń júzimen bolǵan» zorlyq aktisi retinde qabyldaǵan Á.Bókeıhanov, obaly neshik, áý bastan qazaq jurtyn birigýge, maqsatty áreketke, bas amandyǵyn qamtamasyz etýge shaqyrdy. «Esik aldynan daýyl, úı artynan jaý keldi! – dep dabyl qaqty ol. – Alashtyń balasy, Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamadan soń, 200 jylda, basyńa bir qıyn is keldi! Aqsaqal aǵa, azamat ini, ot basy arazdyq daýdy qoı; birik, jurt qyzmetine kiris! Alashtyń basyn qorǵaýǵa qam qyl!». Bul «Qorǵan, qazaq!» ulttyq ıdeıasy edi. Biraq Alash kóseminiń saqtandyrýynan qorytyndy shyqpady. Bolshevıkter Alash únin tunshyqtyrý úshin kúsh qoldanýmen qatar Qazaq avtonomııasy ıdeıasyn óz paıdasyna utymdy jarata aldy. Aqıqatyna kelgende, qazaqqa memlekettik qurylymy avtonomııadan tómen mártebeni usynýǵa jol qalmady. Sonyń ózinde úrdisti úsh jylǵa sozdy. 1920 jyly qurylǵan Qazaq AKSR-i túri jaǵynan ulttyq memlekettik qurylym kóringenimen, mazmuny, ókilettigi, mıssııasy boıynsha qýyrshaq mártebesinde qalǵanyn tarıh taǵylymy san ret dáleldedi. Keńestik Qazaqstandaǵy ulttyq ıdeıanyń tarıhy men taǵdyryn bir aýyz sózben shıyryp aıtar bolsaq, ol – ultjandy tulǵalardyń qasireti men qýǵyn-súrginge ushyraǵany, keshegi áralýan ulttyq ıdeıany áý bastaǵy tartymdy mán-maǵynasynan jurdaı bolǵan ýtopııalyq sosıalıstik ıdeıanyń almastyrǵany, ol – óz elindegi, óz jerindegi biraz qazaqtyń kúshpen tańylǵan saıası-ıdeologııalyq tapshyl urandar men adasýlar áserinen qazaqtan jatsynýǵa bet túzegeni. Ultyn súıgen, sosıalıstik eksperımentterden qara bulttaı tónip kele jatqan apattyń sumdyǵyn qapysyz uǵynǵan rýhy bıik aqyn-jazýshylar, ǵalymdar, jekelegen tulǵalar týǵan halqynyń tili, dini, mádenıeti, jeri úshin otqa kúıip, sýǵa túskenmen, qylyshynan qan tamǵan totalıtarlyq júıe Qazaqstanda tilge jeńil, júrekke jyly ulttyq ıdeıany túzýge de, halyqqa usynýǵa da jetkizbedi, kókteı soldyrdy. 20-30-jyldary Alash zııalylary qurbandyqqa shalynǵannan keıin ulttyq ıdeıany tabý baǵytyndaǵy talpynys­ty «ESEP» partııasynyń, «Jas tulpar» qozǵalysynyń dúnıege kelgeninen, «Qazaq ádebıeti», «Zerde» gazet-jýrnaldaryndaǵy ult tarıhy, tili, mádenı murasy jaıly jarııa­­la­­­nym­dardan, Sh.Smahanulynyń qazaq mektepterin ashýǵa jantalasynan, 1979 jylǵy Selınograd, 1986 jylǵy Alma­ty oqıǵalarynan kórgenimiz lázim. Áıt­kenmen, baǵyt – maqsatqa týra jetki­­zetin dańǵyl jol emes. Keńestik 70 jyldyń ishinde qısapsyz qasiretti basynan ótkiz­gen, demografııalyq azshylyqtyń áseri­nen ulttyq bolmys-bitiminen ajyraı jazdaǵan bizdiń el táýelsizdiktiń tabal­dy­ryǵynan kemel ulttyq ıdeıasyz attady. Táýelsizdik tańy atysymen ulttyq ıdeıa máselesi belsendi qolǵa alyndy. Túrli pikirler ortaǵa salyndy. Olar qoǵam­­dyq sanaǵa ıgi áser etkeni sózsiz. Alaıda, ǵylymı izdenister bir arnaǵa toǵys­paǵan kúıde qala berdi. Memlekettik bılik­tiń ashyq ta jarııa qoldaýynsyz ult­tyq ıdeıa tabylmaıtyny, tamyryna qan júgir­meı­tini belgili boldy. Juldyzdy sát Prezı­den­timizdiń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty halyqqa Joldaýyn jarııalaýmen týdy. Endi ne isteý kerek? Birinshiden, «Máńgilik El» ıdeıasyn zertteýde, nasıhattaýda, oqý úderisine engizýde samarqaýlyqqa jol bermeý kerek. Bul isten barsha zııaly qaýym, saıa­sı partııa­lar, qoǵamdyq birlestikter, úkimettik emes uıymdar, BAQ tys qal­maýyna Parlament pen Úkimet, Prezıdent Ákimshiligi jaǵdaı jasaǵany abzal. Ekinshiden, zamanaýı ulttyq ıdeıamyzdy balabaqshada tárbıelenip jatqan búldirshinderden bastap oqýshylarǵa, stýdentterge, jastarǵa jetkizý úshin bar kúshti salǵan artyqtyq etpeıdi. Osy­­­lardyń sanasyna, ómir saltyna siń­gen qundylyq pen senim «Máńgilik El» or­natýdyń qozǵaýshy kúshi bolary kúmánsiz. Úshinshiden, «Máńgilik El» ıdeıasyn qazaqstandyq kásipkerler, bıznesmender, baı-baǵlandar qoldaýynyń mańyzy zor. Olar ǵalymdarmen yntymaqtasýy arqyly máseleni tereńinen zerdelegen eńbekterdiń dúnıege kelýine septeser edi. Tórtinshiden, bolashaǵy jarqyn ulttyq ıdeıamyzdy Qazaqstandaǵy barlyq etnos­tar men aımaqtarǵa jetkizý atqarylar is-sharanyń bir parasy ǵana. Ol álemdik aqparattyq, ǵylymı keńistikterden oıyp turyp óz ornyn alýy kerek. Sońǵy úsh ǵasyrda qazaq dalasynda dúnıege kelgen ozyq ulttyq ıdeıanyń birde-bireýi jasampaz mıssııasyn tolyq atqara almaı, tarıh qoınaýyna kirgen edi. Esesine Keńestik totalıtarızmniń taptyq-partııalyq qatygez ıdeıasy tulǵalarymyzdy baýdaı túsirip, Qazaq­standy órkenıet álemi­­­nen jyraqqa ákete jazdady. Qazaq eli­niń máńgiligine, gúldenýine qyzmet etetin ıdeıa endi týdy. Osynysymen-aq «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bola­shaq» Joldaýynyń máńgilik ǵumyry bastaldy.

Hankeldi ÁBJANOV,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi.

ALMATY.