ÁSKERDE EKEÝI QYZMET ETIP EDI...

“Elý jylda el jańa, júz jylda qazan” degen. Biraq Glazýnov aýylyna jańa sıpat bergen urpaqtyń almasýy emes, zamannyń ózgerýi edi. 90-shy jyldary osydan kún saıyn bir úı kóship ketetin, kún saıyn jańa bir úı kóship keletin. “Jylqy kisineskenshe, adam túsiniskenshe”. Kóshede bir birine aldymen ejireıisip qarasyp baryp, elpildep tanysyp jatqany. Aýylda erýlik kóbeıgen. Árqaısysy ár taýdyń kıigindeı jańa bas qosqan aýyldastar áli ıissinbeı, syrminez bolmaı jatyp-aq syılastyqtan, “Máke, Sákeden” kem bolǵan joq. Degenmen, áli bir birine syrtkóz bolǵandyqtan tústep taný, laqap at qoıý jańa qonystyń zańdylyǵy da bolar, bálkim. Munda Qyzylordadan qonys aýdarǵan jalǵyz otbasynyń qarııalary óz atymen “Qyzylorda shal, Qyzylorda kempir”, Talapker degen kórshi aýyldan kóship barǵan aqsaqal men ájemiz “talapker” atandy. Torǵaıdan kóship kelgen bir otbasynyń bes qoıy bir kúnde joǵalyp ket­ken ǵoı. Sodan áp-ádemi azan shaqyryp qoı­ǵan esimi eske túse qoımaǵanda aýyldastary­nyń: “Álgi bes qoıy joǵalǵan she”, dep “anyqtaýynyń” arty qysqara kele “bes qoı” bolyp tyndy. Glazýnovqa kóship kelip jat­qan­dar rýyn suraspasa “tanymaı” qalatyn­daı bolatyn. Osynda Uzynkól aýdanynan kelgen aqsaqaldy erýlikterdiń birinde aýyl­dyń áıelderi Mataqaı shal atandyrdy. Das­tar­qan basynda shurqyrasqan jurt aqsaqalǵa: “Qaı týǵansyz?” demeı me. “Kereı­min, myna Uzynkóldegi qaıyń arasynan keldim”, deıdi aqsaqal. Sol kezde dastarqan­nyń bir shetinde otyrǵan áıel: “Bul kisi meniń qaınaǵam, Mataqaı kereı” dep ol úshin jaýap beredi. Sonymen Uly Otan soǵysyna qatysqan, tyńdy túletken ardager, keýdesiniń bári orden-medal Sapabek Qalmurzınov ataı aıaq astynan Mataqaı shal atanyp kete bardy. Qartaıǵan shaǵynda ózin Mataqaı shal atandyrǵan Glazýnov mekeni Sapabek ataıǵa unady. Jurt dýyldasyp, gýlesip taraıtyn erýlikterde, soǵymǵa shaqyrysqanda kóp sózge joq ol úndemeı otyryp, aýyldastardyń áńgimesin tyńdaıdy. Pisken baýyrsaqtaı bolyp, balasha tompıyp otyratyn shaldy qyljaqbas áńgime aıtatyndar da qınaı qoımaıdy, syılaǵany shyǵar. Uzynkóldegi orysy kóp Ershov selosynda tilden oqshaýlaý ósken, odan keıin de orys tildi ortada jumys istegen ózi basqalar sııaqty dý-dý aıtylyp jatqan áńgimege kirisip kete almaıdy. Al dastarqan basyndaǵylardy aýzyna qaratyp otyratyn “lıder shaldar” Qopabaı men Qypshaqbaıdyń qaljyń qaǵystyrýy, kórgeni kóp Aıdarbektiń taýsylmaıtyn hıkaıalary oǵan kesh jetken bir dáýren sekildi. Osynda otbasymen kóship kelgen jalǵyz qyzy Sáý­lesi­niń qolynda turady. Kempirinen aıyry­lyp qalǵaly kishkentaı nemerelerine aldana­dy, olardyń qylyǵy oıyn bóledi. О́zi sharýa adamy bolǵandyqtan, bul jerdiń malǵa jaıly­lyǵy da kóńiline qonǵan. Kúıeý balasynyń qorasyndaǵy bes-alty saýlyqty aýyldyń syrtyndaǵy jaıylymǵa qaıyrmalap júredi. Seksenniń seńgirine shyqqan kisige baıaǵy or qoıandaı orǵyp turý qaıda, aıaǵyn tusaǵan attaı qoıdyń sońynan ilbip qana eredi. Qyrǵa shyǵyp, bir mezgil dalanyń samalyn jutqanyna máz. Ol osynda qonys aýdarǵanda Glazýnovta soǵys ardagerleri de biraz bar eken. Alǵashqy kelgen jyly olardy 9 mamyr – Jeńis kúni jınaǵany esinde. Keýdesi medal­ǵa toly shaldar birin biri kórgen mezet­te qaltyraqtap kelip qol alyp: “Qaı maıdan­da boldyń?” deıdi. Ary qaraı áńgime tıegi aǵytylady. Qasynda qatar otyrǵan ardager: “Men Nıkolaı Pavlovıch Abramýsh­kın­min, ekinshi Ýkraına maıdanynda boldym” dep tanysty. Ol kórshisiniń taramystanǵan, álsiz qoly­nyń bileginen ustaı alyp, onyń in túbi­nen jyltyrap turǵan tuzdaı kózinen kózin almaı qarap qaldy. Astyńǵy sarytap tisteri soıdıyp, balasha máz bop jymıdy. “Men de ekinshi Ýkraına maıdanynda boldym. Eýropa­ny azat etýge qatystym”. Abramýshkın de Eýropany azat etýge qatysqan. Onyń keýde­sindegi “Býdapeshti azat etkeni úshin” medali, P dárejeli Uly Otan soǵysy ordeni kózine ottaı basyldy. Dál sondaı medal men orden óziniń keýdesinde de tur. Ol– tankıst, bul– mergen. Soǵysta ekeýi de snarıad jaryq­shaǵy­nan jaralanǵan. Qartaıa kelgende sol jara­qat­tyń zardabynan ekeýiniń de estýi nashar­lap ketken. Qulaǵyna tyǵyp alǵan estý apparaty zaldaǵy shýdan basyn sál aınal­dyrsa da, janyndaǵy orys shaldyń áńgimesin taza jetkizip tur. “Chehoslovakııany azat etý kezinde sol aıaǵymnan jaralandym da, Bratı­sla­va qalasyndaǵy gospıtalge tústim. Jeńis­ti sol gospıtalde, aıaǵymdy aspanǵa asyp qoıyp jatyp qarsy aldym”, – dedi Abramýshkın. – 1942 jyly Voronej mańyndaǵy urys­tar qatty boldy ǵoı. Sonda oq oń jambasym­nyń bulshyq etin tesip ketti. Súıegi aman qalǵandyqtan jaraqat jeńil dep anyqtalyp, sanıtarlyq bólimde on bes kún jattym. Aıa­ǵym­dy tańyp alyp, 159-atqyshtar dıvızııa­syndaǵy 555-polkiniń 2-bólimshesin qýyp jettim ǵoı. Al Vengrııany azat etý kezinde snarıadtyń jaryqshaǵy basyma tıdi, meni topyraqtyń astynan sýyryp alypty. Esimdi gospıtalda jıdym. Medsestradan janym­daǵy soldattyń qaıda ekenin suraǵanmyn, “ol janyn Jaratqanǵa tapsyrdy” dep jaýap berdi,–dep ol basyn shaıqap qoıdy. Tamaǵy­na túıin keptelip, biraz únsiz qaldy. Biraq Abramýshkın: “Biz ot ishinen aman qalǵan maqta shyǵarmyz, áıtpese, nebir jigitter qaldy ǵoı, degende tamaǵyndaǵy keptelgen álgi túıin aýzynan jalyn bop atqandaı, kózinen aqqan ystyq jas betin jýyp ketti. – Ákem maıdannan habarsyz ketti. Bes nemere aǵam da soǵystan oralmady, bir áýlet­ten men ǵana aman keldim,–dedi taramdalǵan kóz jasyn súrtip. Soǵystan keıin ony Latvııanyń Madonna qalasyna qyzmetke qaldyrdy da, óziniń týǵan jeri Uzynkól aýdanyndaǵy Ershov selosyna 1949 jyly oraldy. Onda da ózimen taı-qulyndaı tebisip ósken kóp jigitterdiń artynan “qara qaǵaz” kelgen eken. Aman qaıtqandarymen kóris­kende biriniń qoly joq, biri aqsaq. Ershovqa tiri jetti degeni bolmasa, jarasy jazylmaı ólgenderdi de ózi qolymen qoıdy. Soǵystan keıingi aýyr turmys, joqshylyq. Tyrmysyp júrip, turmysyn túzegen boldy, úılendi, otaý tikti. Soǵysty jeńgenmen taǵdyrdy jeńe almady... Aıadaı aýylda Abramýshkındi jıi kórip turatyn boldy. Maıdangerler shurqyrasyp amandasady. Taıaǵyna súıenip, aıaǵyn táltirekteı basqan ekeýi kezdesken jerde qoshtasa almaı kóp turatyn. Eki shaldyń áńgimesi mal-jan amandyǵynan keıin, kóbine alysta qalǵan jyldarǵa oıysatyn. Soǵystan keıin bir adamnyń jasyndaı ýaqyt ótti, biraq sol surǵylt kúnderdiń sýreti ekeýiniń de esinde eski albomnyń sýretindeı qalyp qoıǵan. “Áke-shesheden tym erte aıyryldym, jetimdiktiń azabyn kóp tarttym, balalar úıinde tárbıelendim. Jetinshi klasty bitirgen soń bárimizdi FZÝ-ǵa jiberdi, odan soǵysqa kettik. Tank mektebinde alty aı oqydym, mehanık- júrgizýshi boldym. Bizdiń T-34 ekıpajy jaýdyń alty tankisin birden qurtyp jibergen bolatyn. Sol úshin maǵan da Qyzyl juldyz ordenin bergen”, dep Nıkolaı Pavlovıch­tiń de ıeginiń kemseńdep ketkeni. Almaly-salmaly tisin kımegendikten shaldyń qyzyl ıegi opyraıyp, aýzyn ashqanda baıaǵy ózderi qazǵan okoptaı úńireıip óńeshi bir-aq kórindi. Jasaýraǵan kóziniń aldyna qyzyl jalyn ot elestep, basy aınalyńqyrap ketti. Maıdandas dosy bosaǵanda Mataqaı shal boıyn tiktep aldy. Onyń kóńilin kótergisi keldi me, Jeńis kúnin qalaı qarsy alǵanyn aıtyp berdi. Ol da Abramýshkın sııaqty Jeńisti Chehoslovakııadaǵy shaǵyn eldi meken­de turǵanda estigen. Jaýdyń jolyn bógeýshi, asa qupııa jumys isteıtin 134-otrıadqa bes kúndeı tamaq jetkizilmeı qalǵan bolatyn. Keıinnen kelgen azyq ta mardymsyz bolǵan­dyqtan, jaýyngerler kóktemniń onsyz da ashózek shaǵynda buralyp ash júretin. Jeńis kúni starshınanyń tamaqty qaıdan tapqanyn qaıdam, kádimgideı molshylyqtan stol ústi kórinbeı qaldy. Qýanyshtan esi shyqqan jaýyngerlerge ashtyqtyń yzasy da ótip júr edi, olar tamaqqa aıanbaı umtyldy. Al bala kezinde ashtyqtan talaı kól jaǵalaǵan, tuzaq salyp, qoıan ustaǵan Sapabektiń qulaǵynda aýyldaǵy úlken kisilerdiń “ashyqqanda toıyp tamaq ishýge bolmaıdy, ash ózegińe túsip ketedi” degen sózi qalyp qoıǵan bolatyn. Ol araqtan da, tamaqtan tartynyp aldy. Qaınaǵan sýǵa qantty molyraq salyp iship, ózine ál shaqyrǵan soń, basqalardaı emes, Jeńis bıin bıleýge de jarady. –Tamaqty toıa ishkender sol kúni fashıs­ten qalǵan janyn qaıda qoıaryn bilmeı qınalyp edi-aý,–degende ekeýi de keńkildep, máz bolyp kúlip alatyn. Iá, soǵysta ne bolmady, ne kórmedi. Jastyqpen kótergen eken bárin de. Mine, endi kárilik aıaqty tusap, qarǵa adym jer muń bop tur. Glazýnov aýylyn­daǵy mektepke jyl saıyn Jeńis kúni merekesinde jınalatyn shaldar sıreı-sıreı, sońǵy tórt-bes jylda taýsylýǵa aınaldy. Burnaǵy jyly Abramýshkın ekeýi ǵana otyrdy. Kelesi jyly Jeńis merekesinde bar qurmet ekeýine ǵana jasaldy. Sapabek ataı­dyń sońǵy kezderi qulaǵy tym estimeı qaldy. Osydan 67 jyl buryn snarıad jaryl­ǵanda topyraq astynan qazyp alǵan medsestra men gospıtaldegi dáriger oǵan “ýaqyt óte kele qulaǵyńa zardaby bolady” degen edi. Aıtqany týra keldi, qazir qulaǵy estimegenimen qoı­maı, basy da aınalyp aýyrady. Ol úshin ýaqyt ta shyr kóbelek aınalyp bara jatqan­daı ma... Áıteýir jyl saıyn Jeńis kúnin kútedi. Mektepke baryp, balalar men aýyl­das­tarynyń aldynda sóz sóıleý, mektep dırektorynyń arqasynan qaǵyp, usynǵan syılyǵyn alý oǵan Qyzyl alańdaǵy paradtan kem túspeıdi. Aýyldan uzap eshqaıda shyǵyp jatpaǵan soń, mekteptegi qurmet-qoshemet oǵan zor mártebe. Byltyr Jeńistiń 64 jyldyǵy bolǵanda aýyl ákimi Erbol Bekishev Sapabek ataıdy taǵy da Jeńis kúni merekesine shaqyryp keldi. Ol bul joly kórshi Osınov selosynda turatyn qyzynyń qolyna ketken Abramýsh­kın dosymen taǵy da kórisemin dep oılady, máshınesin esiktiń aldyna kóldeneń qoıyp tosyp turǵan aýyl ákimin kóp kútkizbedi. Qula­ǵy qurǵyr estimegen soń, mylqaý adam­daı kóp sóılemeıdi, ákim baladan “Nıkolaı Pavlovıchti qyzdary osynda alyp kele me?” dep suraǵysy keldi. Biraq suramady, onyń keleti­nine, taǵy da qolyn qysyp, qaýqyl­dasatynyna ishteı senimdi edi. О́ıtkeni, onyń da ózin izdep turatynyn jaqsy biletin. Qys­­taı jyly peshtiń túbinen shyqpaǵan soń, aralas-quralasý bolmady. Ataı búgingi kezdesý­di kóp kútti, býsanǵan topyraq ıisi, kóktemniń jupar aýasy kóńilin kóterip, eńkish eńsesin tiktegendeı. “Men sııaqty Nıkolaı Pavlovıch baıǵustyń da kempiri qaıtyp ketti. Soǵystan keıingi beınet te jeńil bolǵan joq. Kombaındy kúnimen, túnimen aıdaıtyn edik. Ekeýmiz keshken ómirdiń uqsasyn qaıteıin”. Ardager óz oıymen bolyp otyrǵanda máshıne mekteptiń aldyna kelip toqtady. Bala-shaǵa, aýyldastary, muǵalimder bári osynda. Syrnaılatqan, kerneıletken ne sán. Asyp-sasqan daıyndyq, balanyń shýy. Muǵalimder ony qolynan jetektep ákelip tórge otyrǵyzyp qoıdy. Jan-jaǵyna qaraǵyshtaı berdi, biraq Abramýshkın kórinbeıdi. Mektep dırektory Qabylan Raǵat Jeńis merekesi, onyń mańyzy týraly maıyn tamyzyp aıta kelip, aýylda qalǵan eki soǵys ardageriniń biri Nıkolaı Pavlovıch Abramýshkınniń tumaýdan keıin áli basyn kótermeı aýyryp jatqandy­ǵyn, son­dyqtan búgingi merekege kele alma­ǵan­dyǵyn habarlady. Tórde otyrǵan shaldyń kóńili qula­zydy. Irgeden yzǵyryq soqqandaı mazasyzdan­dy. Qulaǵyndaǵy estý apparaty da myna shýdy eselep jibergendeı, basy aınaldy. Tobynan bólinip qalǵan kıikteı, kóńili jetimsirep, óz oıymen ózi bolyp otyryp qaldy. Eńsesi de túsip, búgejektep ketkendeı me qalaı. Jarqy­raǵan orden, medaldaryn taǵyp, shalqaıyp, marqaıyp júrýshi edi-aý maıdandas zamandas­tarynyń qataryn­da. Ol da ótip ketken dáýren ekenin Mataqaı shal búgin uǵyp otyr, merekege kelmeı, kele almaı, jete almaı jat­qan Abramýshkın uqtyr­ǵandaı osyny. Ol ornynan taıaǵyna súıenip, táltirektep turdy da, aýyldyń ákimin qol bulǵap shaqyryp alyp, máseleni tótesinen bir-aq qoıdy. “Meni Osınovkaǵa aparyp kel, shyraǵym, maǵan búgin­gi qurmetteriń sol bolsyn, Abramýshkınniń halin surap keleıin, mereke­simen qut­tyq­taıyn” dedi. Ákim bir aýyz sóz qarsy aıtpaı, máshı­nege otyrdy. Gla­zýnov­tan jıyrma bes shaqyrym jerdegi Osınov­kaǵa bet alǵanda, qalta tele­fonymen Abramýsh­kınniń qyzyna Nıkolaı Pavlo­vıchtiń halin surap, mereke­simen quttyqtaýǵa Sapabek ataıdyń kele jatqandyǵyn eskertip qoıdy. – Áke, sizdi Jeńis kúni­men quttyqtaýǵa Gla­zýnov­kadan Sapabek Qo­jaqovıch dosyńyz kele ja­tyr eken, – degen qyzy­nyń daýsyn estı sala tósek­te tańylyp jatqan shal qalbalaqtap turýǵa qam jasady. Qysy­men aýyryp, sabynǵa sal­ǵan súıekteı bozarǵan ákesiniń júzine bir qýanysh úıirildi. Qorjyn úıdiń terezesinen túsken bolma­shy jaryqtaı solǵyn ja­nary jymıǵanda álsiz ǵana jyltyrady. Orden, medal­dary taǵylǵan kostıý­­min aldyrtyp, aryq saýsaq­tary dirildep, ózi kıine bastady. “Sapabek Qojako­vıch te osylaı kıingen shyǵar” dedi dirili bar tarǵyl daýysy­men. “Kele jatyr ma?” dedi taǵy da taǵatsyzdyq bildirip. Qyzy súıe­meldep ákelip dıvanǵa otyrǵyzdy. Ákesi tym shógip ketken eken, ózgeniń kıimindeı keńip ketken kostıýminiń ishinde bir ýys bolyp qalypty. Bet terisi súıegine jabysyp, kózi shúńireıgen shaldyń kóńilinde ıyǵyn tiktep, aıaǵyn aıaǵyna sart etkizip qosyp turatyndaı bir jelik bar sııaqty. Biraq eki ıyǵynan basyp turǵan kostıýminiń salmaǵy shaldy typyr etkizer emes. Moınyna ornatyp qoıǵandaı basy ǵana bir-eki ret qylmyńdady da qoıdy. Qarsy qabyrǵada ilýli turǵan sýretten symdaı tartylǵan jaýynger odan eki kózin almaı, birese jaqyndap, birese alystap ketedi. Shaldyń kenetten entigýi jıiledi de, birdeńe dep sóıleýge shamasy kelmedi, kóz aldynda jaryq dúnıe semip, ol uıyqtap bara jatty... Aýrý men kárilikten qajyp, boldyryp jatqan qart jaýyngerdiń júregi bir sáttik qýanyshty kótere almaı toqtap qaldy. Aýyl feldsheri men nemereleri Nıkolaı Pav­lovıchtiń betin jaýyp jatqanda esik aldyna máshıne de kelip toqtady. Lıýbov Nıkolaev­na “ Ákem siz keledi degennen kıinip, dıvanda otyrǵan kúıi úzilip ketti” dep, tabaldyryqtan attaı bergen Sapabek ataıdy qushaqtaı aldy. Ol Nıkolaı Pavlovıchtiń betindegi aq shúberekti ashyp, mańdaıynan sıpady, denesi áli sýymap­ty, ózine qaýqyldap amandasyp, áńgime­sin sherte jóneletindeı kúlimsiregen kúıi jatyr. Shal sheginip baryp dıvanǵa otyrǵanda baıqa­dy, betin jas jýyp ketken eken. Nıkolaı Pavlovıchti birinshi ret “Kolıa” dedi. “Kolıa, eń bolmasa bes mınýt kúte almadyń-aý!..”. Toma­sha­daı sary shaldyń júzi narttaı qyzaryp, bet oramalymen súrtkenge kóz jasy toqtar emes. “Kolıa, eń bolmasa, bes mınýt kúte almadyń ba?!”. Shal egilip, ıyǵy selkildep jylap oty­ryp, osy sózdi taǵy qaıtalady. Ekeýi kezdesken saıyn úskirik jelden qorǵanar yqtasyny bardaı sezinip qalýshy edi. Nıkolaı Pavlovıch bes mınýt kútkende ol qaýdyrap kelip halin surar edi, qaı kúni esine túsip, shyqpaı qoıǵan soǵys kezindegi bir jaıdy aıtyp berer edi... Eske alatyn tus kóp edi, muńy da, azdaǵan shaǵymy da joq emes edi... Ekeýi de kempirin aıtyp qamyǵatyn. Nıkolaı Pavlovıchpen kezdesken saıyn aǵytylar syrdy Mataqaı shal búgin óziniń aldynda qurdaı jorǵalap júrgen aýyl ákimi Erbol balasyna aıta ma–aıtpaıdy. Úlkenimiz dep tórge ozdyratyn dastarqan basyn­da aıta ma – joq, aıta almaıdy, tyńdata almaıdy. Sypaıy, meıirlene qaraıtyn qalpymen uıyqtap jatqan dosy da Mataqaı shaldyń búgingi alyp kelgen áńgimesin endi “aı­ta ber, tyńdaımyn” demeıdi. Sostıyp turyp qalǵan úıdegiler Mataqaı shaldy aýyryp qala ma dep qaýip qyldy, feldsher lypyp kelip, qan qysymyn ólshedi. Biri sý ákeldi, feldsher tynyshtandyratyn dári berdi, jubatty, kóp kóńil kúıge berilse óziniń aýyryp qalatyndy­ǵyn eskertti.Sapabek ataı erteńine Glazýnov aýylymen birge Abramýshkındi sońǵy saparǵa shyǵaryp saldy, qabirine topyraq tastady. Bıyl Qostanaıda qys qatty, ári uzaq boldy. Ersili-qarsyly soǵymǵa shaqyrysqan dastarqan basynan Mataqaı shal jyldaǵydaı kóringen joq. Peshtiń túbinen uzap shyǵa almady. Qulaǵy estý apparatyna da kónbeı barady, búgin dúnıede ne bolyp jatqanynan habary az. Seksen toǵyzdan asyp toqsanǵa qaraǵan shaǵy bıyl, qum saǵatty toqtatar ne shara bar? Jastyqqa basyn qoıyp, kózin jumsa alysta qalǵan kúnder jańǵyrady. Al taǵy da Jeńis kúni jaqyndap qaldy... Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı oblysy, Qostanaı aýdany, Glazýnov aýyly.