Táý eter kıe – Táýelsizdik

Tarıh bezbe­nimen ólshesek, 30 jyl kóp ýaqyt emes. Degenmen, «Otyzyńda orda buz­ba­sań, qyrqyńda qamal almaısyń» deıtin ultymyzdyń tanym-tú­siniginde 30 jas – mańyz­dy beles. Mundaǵy orda buzý belgili bir jetistikke qol jetkizý ekeni aıt­pasa da túsinikti. Al Táýelsiz Qazaq eliniń 30 jylda jetken je­tistikteri az emes.

Osy ýaqyt aralyǵynda Táýelsizdigimiz­diń tuǵyryn bekemdep, memleketimizdiń irgetasyn nyqtadyq. Jasyratyny joq, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda «aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» degen memlekettik ustanymǵa qarsylyq bildirgender boldy. Biraq búginde bul ustanymnyń durys ekenine kózimiz jetip otyr. Oǵan bir ǵana mysal keltireıik. 1993 jylǵa deıin elimizdegi bankter kún saıyn áýejaıǵa baryp, kezekke turatyn. Olar osylaısha Máskeýden keletin rý­bl­di kútetin-di. Mundaı jaǵdaıda, ıaǵnı aq­shany ózgeden alyp otyryp, qan­­daı Táýel­sizdik týraly aıtýǵa bola­dy? Ál-aýqaty tómen, ekonomıkasy ózgege táýeldi, ulttyq valıýtasy joq elde 100 paıyz Táýelsizdik ornady dep sóz qoz­ǵaý­dyń ózi artyq. Alaıda Elbasy osy jaǵ­daıdyń bárin kóregendikpen jiti tú­si­nip, egemendikke qol jetken alǵashqy jyl­dary-aq tól teńgemizdi shyǵaryp, aınalymǵa engizdi.

30 jylda jetken basty jetistigimizdiń biri retinde shekaramyzdy shegendep, to­lyqqandy derbes el atanýymyzdy aıtar edim. Sebebi qazaq úshin el men jer qa­shanda qasıetti. Jer dese kez kelgen qazaq jan berýge daıar. Búginde elimizdiń shekarasy shegendelip, barlyq kórshilerimizben qujat júzinde bekitilgen. Táýelsiz el bolǵan kúnniń ózinde eger ózgelermen sheshilmegen shekara máselesi bolsa, kez kelgen ýaqytta jerińnen aıyrylyp qalýyń múmkin ekenin qubylyp turǵan geosaıasattan kórip otyrmyz.

Keńes Odaǵy taraǵannan keıin Qazaq­stan tarıhyn ózi qaıta jaza bastady. Kem-ketiktiń ornyn toltyrý, turalap qalǵan ekonomıkany jandandyrý, ulttyq rýhty oıatý, jalaqy almaı jany kúızelgen jurtty áleýmettik turǵydan qamtamasyz etý – bári, bári úlken jaýapkershilikke toly mindet edi. Shúkir, elimiz sol bir qıyn kezeńnen aman-esen óte aldy.

Jyl basynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Táýelsiz­dik bárinen qymbat» atty maqalasynda Táýel­sizdiktiń 30 jylyn shartty túrde úsh on­jyl­dyq beleske bólip qarastyrǵanyn jaqsy bilemiz. Memleket basshysy azat­tyq­tyń alǵashqy onjyldyǵyn «Qazaq­stan­nyń irgeta­syn qalaý kezeńi» dese, ekinshi on­jyldyqty «Qazaq eliniń kere­gesin ke­ńeıtý kezeńi» dep atady. Al «Úshin­shi on­jyldyqta shańyraǵy­myz bıik­tep, ósip-ór­kendep, mereıli memleketke aınaldyq. Shekara máselesin birjola sheshtik. «Qazaqstan-2050» strategııasyn qabyldap, ozyq damyǵan otyz eldiń qataryna qosylýdy mejeledik», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Úsh onjyldyqta jetken jetistikterdi tizbeler bolsaq, tańdy tańǵa uramyz. Dese de ustazdar qaýymyna, ýnıversıtet stýdentteri úshin solardyń birazyna toqtalyp ótelik.

1991 jyly 29 tamyzda Semeı ıadrolyq po­lıgondy jabý týraly Jarlyq shyqsa, 1992 jyly EQYU-ǵa qosyldy. 1992 jyly 2 naýryzda Qazaqstan BUU-nyń mú­shesi atandy. Sondaı-aq 1992 jyly 15 ma­myrda UQShU-ǵa kirdi. Al 1992 jy­ly Qa­zaqstan Ekonomıkalyq ynty­maq­­­tastyq uıymyna qosyldy. 1994 jyl­­­dyń 16 aqpanynda Iаdrolyq qarýdy tarat­­paý týraly shartqa qol qoıyldy. 1995 jyly 9-12 jeltoqsanda Islam yn­tymaqtastyq uıymynyń quramyna endi. 2001 jyly Qazaqstannyń tikeleı ara­lasýymen Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my quryldy. 2014 jyly Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq týraly kelisimge qol qoıyl­dy. Sonymen qatar 2015 jyly Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymynyń tolyqqandy múshesi boldy. 2016 jyly Qazaqstan Ortalyq Azııanyń elderi ishinde birinshi bolyp BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldarǵa turaqty emes múshesi bolyp saılanyp, 2018 jyly Qazaqstan BUU Qaýipsizdik keńesine tóraǵa­lyq etti. Qazaqstan 2022-2024 jyl­darǵa BUU-nyń Adam quqyqtary jónin­degi keńesiniń múshesi bolyp saılandy.

Qazaq eli yqpaldy halyqaralyq uıym­darǵa tóraǵalyq etti. Máselen, 2002 jyly Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń birinshi sammıti uıymdastyryldy. 2010 jyly Qazaqstan musylman elderi­niń ishinde birinshi bolyp EQYU-ǵa tóraǵalyq etý abyroıyna ıe boldy. Astanada Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń sammıti ótti. Oǵan 28 memlekettiń basshysy qatysty. 2017 jyly Islam yntymaqtastyq uıy­my­nyń sammıti de qazaq jerinde ótti. Osy sha­rada Astana deklarasııasy qabyldandy.

Munyń syrtynda Táýelsizdiktiń tu­ǵyryn kúsheıtken bastamalar da az bol­ǵan joq. Máselen, 1995 jyly Qazaq­stan halqy Assambleıasy quryldy. Osy uıym­nyń negizgi maqsaty – eldegi qoǵamdyq-saıası kelisimdi qamtamasyz etý, jalpy qa­zaqstandyq etnosaralyq kelisim modelin qalyptastyrý. 1992 jyly 28 qyrkúıek pen 4 qazan kúnderi Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń I quryltaıy ótti. 1993 jyly 5 qarashada «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy quryldy. Sodan beri myńdaǵan qazaqstandyq álem­niń úzdik ýnıversıtetterinde bilim alyp, tájirıbesin shyńdap qaıtty. 2000 jyl­dyń 30 maýsymynda Qazaqstan eń iri joba – Qashaǵan munaı-gaz ken ornyn iske qosty. Ol sońǵy 40 jylda tabylǵan álemdegi eń iri ken orny bolyp sanalady. 2003 jyly Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń I sezi ótti. Kongreske 23 elden 17 delegasııa qatysty. 2011 jyly Astana men Alma­ty qalalarynda VII qysqy Azııa oıyn­­dary uıymdastyryldy. Qazaqstan sport­shylary 70 medal jeńip aldy. Sonyń ishinde 32 altyn júlde bar. 2017 jyly elordada EKSPO halyqaralyq ma­mandandyrylǵan kórmesi ótti. Úsh aıǵa sozylǵan is-sharaǵa 115 memleket pen 22 halyqaralyq uıym qatysty. Kórmege 4 mıl­lıon adam kelip ketti. Olardyń ishin­de jarty mıllıony – sheteldik. 2017 jyly Almatyda 2017 jylǵy qysqy Ýnı­versıada uıymdastyryldy. 2018 jyl­dyń 5 shildesinde EKSPO kórmesiniń qa­la­shyǵynda Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy ashyldy. Qazirdiń ózinde atal­ǵan Ortalyq Azııa, Kavkaz, EAEO, Batys Qytaı, Mońǵolııa, Taıaý Shyǵys pen Eýro­pa elderiniń ekonomıkasyn baılanystyratyn bıznes pen qarjynyń aımaqtyq or­talyǵy retinde sheshýshi ról atqaryp keledi.

2000 jylǵa deıin Qazaqstan óz Qarýly Kúshin quryp, bedeldi halyqaralyq uıymdardyń múshesi atandy. Otandyq bıznes ókilderi de tóbe kórsete bastady. Dúnıeniń ár túkpirinde júrgen qazaqtar atamekenine oralyp, talaı jylǵy armanyn oryndady. Qazaq jastary shekaradan shyǵyp, shet memleketterde bilim ala bas­tady. Sóz joq, onjyldyqtardyń ekinshi sıklynda Qazaqstan ekonomıkasy qýatty, sózi ótimdi memleket retin­de tanyldy. «Mádenı mura» baǵdarla­masy qolǵa aly­nyp, talaı ǵasyr tarıh qoınaýynda únsiz jatqan rýhanııatymyz qaıta tiril­di. Urpaq óz ótkenimen qaýysh­ty. Tur­ǵyn úı qurylysynyń damýy, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyq­aralyq dáli­ziniń salynýy, iri sammıt­terdiń Qazaq elinde ótkizile bastaýy da osy ekinshi on­jyldyqqa tuspa-tus keledi.

Belgili jazýshy, qazaq jýrnalıs­tıkasy­nyń qara nary Sherhan Murtaza­nyń: «Shóp ekesh shóp te erkindikti ań­saı­dy. Qa­lyń qara asfalttiń ózin tesip shyqqan qııaq shópti kórip júrmiz ǵoı. Sol ańsaý. Kún­niń kózin ańsaý. Al sonda qandaı ha­lyq táýelsiz bolýdy ańsa­maıdy? Kim óz er­ki­men quldyqta, ezgide júrgisi keledi? Ál­de­bir máńgúrtter bolmasa, ondaı halyq ta, on­daı adam da joq» dep tolǵanatyny bar.

Ras, Táýelsizdikti jyldar emes, ǵasyr­lar boıy ańsadyq. Qııaq shóptiń qara as­faltti jaryp shyqqanyndaı, qazaq halqy da qıyn-qystaý kezeńderden janyn jaldap ótip, urpaǵyn tárbıelep, azattyq sáýlesi nuryn shashqan beıbit zamanǵa da jetti.

Á.Bókeıhanov, M.Tynyshpaev, H.Dos­mu­­hamedov, M.Áýezov, S.Sádýaqa­sov, Á.Er­mekov, B.Syrtanov, S.Asfen­dııa­rov­­ sııaqty taǵdyryn eldiń keleshegimen baılanystyrǵan, ózderi bilim men ǵylym­nyń tereńinen qanyp iship, sol bil­gen­derin elge bergisi kelgen, ǵylym-bilimdi túsindirýdiń júıesin negizdep, qaıt­sem halyqtyń saýatyn ashamyn dep jan­ta­las­qan taý tulǵalardyń armany 1991 jyly oryndaldy. Búginde qazirgi qazaq jas­tary sol azamattardyń úmitin aqtap jatyr. Elimizdiń bilim júıesi sannan sa­paǵa kóship, damýdyń sara jolyna tústi. Aǵylshyn tilin meńgergen sanaly jastar eńbek naryǵyn jandandyryp jatyr. Biz de táýelsiz eldiń tuǵyry berik bolýy jolynda eńbek etip kelemiz. Tárbıelep, oqytqan shákirtterimiz qazir túrli salada bilikti mamanǵa aınaldy. Aǵylshyn tili asa qajetti tilge aınalǵan zamanda sol tildiń úıretýshisi, ustazy bolǵanymyzǵa, zamanǵa, qazaqqa qajetti sapaly mamandardy tárbıelep jatqanymyzǵa ishteı qýanamyz. Osy qýanysh, osy kóńil bizdi alǵa jeteleı túsedi.

Táýelsizdik saqtap turý – ony alýdan da asqan erlik. Saqtaý úshin bizge qýatty ekonomıka, ólmeıtin óndiris kózi kerek-aq. Otyz jyl ishinde biraz sharýany eńserdik. О́zindik ekonomıkalyq saıasatymyzdy da qalyptastyrdyq. Áli de bir qaınaýy kem jumystar joq emes. Ondaı kezde taǵy da aınalyp kep Alash ıdeıasyna júginemiz. Máselen, Álıhan Bókeıhanovtyń «Baı bolýǵa – kásip kerek! Kúshti bolýǵa – bir­lik kerek! Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek! dep aıtýy áste tegin emes. Qaıratker óz jazbalarynda qazaq to­pyraǵynda óndirilgen bir ýys jún sol el­diń adamdarynyń ústine kıim bolyp qo­nýy kerek dep aıtady. Iаǵnı sol kezden bas­tap-aq olar ekonomıkalyq derbestikti kók­segen. Qazaq ózi óndirip, ózi tutynyp oty­rar mamyrajaı shaq týsa dep arman etken.  

Jyl basynda jarııalanǵan Prezıdent maqalasynda «Táýelsizdik mereıtoıy aıasynda birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek» degeni de kóp­shiliktiń kóńilinen shyǵary sózsiz. «Qurmettep, kótermese kóregendi, Qaza­ǵym qaıdan alady kemeńgerdi...» dep aıaý­ly aqynymyz jyrlaǵandaı, kemeń­ger­leri­mizdiń qaıratkerligin kókke kóterip, baǵalaı bilsek, eldik, memlekettik múd­­dege, týǵan tildi tý etip ustaýda ózin­­dik ustanymdarmen erekshelengen ardaq­­tylarymyzdy ardaqtaý arqyly jas­tary­myzdyń boıyna patrıottyq sezimdi ábden qalyptastyratynymyz haq.

Ǵalym retinde Prezıdentimizdiń mem­lekettik til týraly oılary eń aldy­men til jan­ashyrlarynyń kópten kútken úmi­ti­­n­iń aqtalýyna aparar jol ispettes kó­rin­di maǵan. О́ıtkeni sońǵy kezde bu­qa­ra­­lyq aqparat quraldarynda «Qazaq tilin tórge shyǵaratyn ýaqyt jetti», «Ti­limiz­di tuǵyryna qondyraıyq», «Qa­zaq tilin damytamyz desek...» syndy el aǵa­larynyń, zııaly qaýym ókilderi men til janashyrlarynyń maqalalary kóp­tep jarııalanyp, memlekettik tildi da­mytýǵa baılanysty ózderiniń usy­nys­taryn aıtyp, onyń iske asýyna múd­deli mekemelerdiń mán berýin ótin­gen ózekti oılar qoǵamdyq oı-pikir tý­ǵyz­ǵan edi. Memleket basshysynyń ma­qa­lasy «Halyq únine qulaq asatyn úki­met» tujyrymdamasynyń jalań sóz­ge emes, naqty isterge negizdelgeniniń dá­­le­li retinde kóptiń kóńilinen shyǵyp otyr­ǵanyn astyn syzyp aıtqym keledi. Mem­lekettik tildi biletin qazaqtyń da, ózge et­nos ókilderiniń de úlesi edáýir art­qa­nyn, másele nıette ekenin aıtqan el bas­shysynyń pikiri qurmetke laıyq. Bizdiń oıy­myzsha, nıetpen birge, Úkimet mem­lekettik tildi meńgerýge qajettiliktiń de týdyrý tetikterin qarastyrǵany durys bolar edi.

Eń aldymen, depýtattardan bastap, barlyq memlekettik qyzmetkerdi óz sala­lary boıynsha memlekettik tildi meńgerý deńgeıin anyqtaıtyn, atqaratyn qyzmetine saı tildi meńgerý quzyrettiligi qanaǵattandyrady degen testten ótkizýdi qolǵa alatyn kez keldi dep esepteımin. Eldiń de kútetini – osy!

Búginde jastar ózge tilderdi az ǵana ýaqytta meńgere alatynyn kórip otyrmyz. Tutas býyn almasqan osy jyldarda qazaq tilin úırengisi kelgen adam ony áldeqashan bilip shyǵar edi... Jastarymyz birneshe til bilý ózderiniń kókjıegin keńeıtip, kókirek kózin oıatatynyn jete túsingeni abzal», degen Memleket basshysynyń elge Joldaýy – halyq qoldaýyna ıe bolatynyna kúmán týdyrmaıdy. Prezıdenttiń sózin tolyq qoldaı otyryp, Alash ardaqtysy Halel Dos­muhamedulynyń: «Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, oryssha jaq­sy sóıleseń, bul – kúıinish», degen qa­ǵıdasyn jastardyń sanasyna sińirýge shar­shamaýymyz kerek. Bizdiń taraptan qosarymyz – til bilýdi ana tilinen bastaý qajet degen ustanymdy árqashanda este us­taǵanymyz abzal.

Antıkalyq zamanda ǵylymnyń jeti túri bolsa, sonyń biri tarıh bolyp sanal­ǵan eken. Tarıh ǵylymy sol zamannan bú­ginge deıin óziniń anyqtamasyn, maq­­saty men mindetterin esh ózgertpeı keledi. Ol atqaratyn jeti mindet – bilim, ǵylym, tálim, tárbıe, saıasat, ıdeologııa jáne bolashaq búginde qoǵam úshin eń basty mindetterge aınalyp otyr. Bo­lashaq­ta da tarıh degen kıeli uǵym óziniń má­­nin tómendetpeı, joǵarylata bere­tini­ne esh kúmán joq. Oǵan Prezı­dent maqa­lasyndaǵy el tarıhyna qa­tys­ty aıtylǵan oılar men pikirler ja­ta­dy. Tipti qazirgi XXI ǵasyrdaǵy álem­degi ha­lyqaralyq qatynastardyń, ıdeo­logııalyq kúrester men órkenıetter ara­syndaǵy qaqtyǵystardyń túbinde, tamyry men ózeginde tarıhqa qatysty máseleler jatyr desek artyq aıtqandyq emes. О́z tarıhyna erekshe qurmetpen qaraıtyn elderdiń ishki-syrtqy jaǵdaıyna qarap, olardyń qalaı damyp bara jatqanyna qarap, sol el tarıhynyń qoǵamdyq ómirde qandaı oryn alatynyn kórýge bolady. Sol qurmetke Qazaq eliniń tarıhy da ábden laıyqty.

Elimizdiń birneshe myńjyldyq tarıhy eń aldymen halqymyzdyń rýhanı baılyǵy bolyp sanalady. Ulttyq tarıhymyz da ultymyzdyń dini men tili, ulttyq dástúri men óneri, halqymyzdyń jeri sekildi ózgelerdiń qorlaýy men taptaýyna jol bergizbeıtin asyl qundylyǵymyz ben kıeli baılyǵymyz. Sol sebepti de meniń oıymsha, ultymyzdyń ulttyq sıpatyn anyqtaıtyn qundylyqtarymyz eń aldymen, memlekettiń basty nazarynda bolyp, onyń damýy úshin memleket bar jaǵdaıdy jasaýy qerek. Prezıdent maqalasynda tarıh arqyly elimizde qandaı is-sharalardy júzege asyrýǵa bolatyny jaqsy aıtylǵan.

Egemen el atanǵan otyz jyl ishinde ta­rıhshylarymyz qanshama is atqardy. Eń aldymen, tarıhymyzǵa órkenıettik turǵyda, ıaǵnı eldik turǵyda qaraýdy ústemdik etti. Nátıjesinde, qanshama tarıhı tulǵalarymyz elimen qaıta qaýy­shyp, olardyń «ekinshi ómiri» bastaldy. Qanshama tarıhı datalar atalyp óti­lip, halqymyzdyń sanasynan tereń oryn aldy. Tipti Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy, Ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy sekildi ta­rıhı datalar halyqaralyq deńgeıde atalyp ótildi. Áli de bolsa óz zertteýin kútip jatqan tarıhı taqyryptar qanshama. Prezıdent maqalasy osylardy zertteýge shaqyryp otyrǵandaı áser beredi.

Táýelsizdik jyldaryndaǵy ár kúni­miz, ár jylymyz el tarıhy úshin asa mańyzdy oqıǵalarǵa toly boldy. Onyń ishinde halyqaralyq, ulttyq deńgeıdegi, aýmaqtyq sıpattaǵy oqıǵalar tarıh enshisine enip, bári de Táýelsizdik jemisi ekenin kórsetti. Bolashaqta erkin elimiz mańyzdy oqıǵalarmen tarıhymyzǵa altyn árippen nebir oqıǵalardy jazatynyna kámil senemin. Sóıtip tarıhymyzdyń sabaqtastyq jibi úzilmeı, úzdiksizdik jeli­si toqtamaı jalǵasa bersin degim keledi.

Búginde jas memleketimiz kóptegen elden áldeqaıda alda tur. Bul aýyzbir­shiliktiń, yntymaqtyń, jaqsy nıetpen ómir súrýdiń aıǵaǵy. Máńgilik Táýelsizdik elimizge ońaılyqpen kelgen joq. Ony da esten shyǵarmaǵanymyz jón. Osyndaı erkin teńdesi joq, bostandyqty alyp bergen aǵalarymyz ben apalarymyzǵa myń da bir alǵys!

Qazir Prezıdentimiz bılik sabaq­tas­tyǵyn sátti jalǵastyryp, egemen elimiz­di úlken belesterge bastap keledi. Endigi meje – Táýelsizdikti saqtaý ári onyń mańyzyn arttyrý, urpaqtar sabaqtas­ty­ǵyn qamtamasyz etý. Táýelsizdik týdyrǵan taǵylym da sol.

Táýelsizdigimiz baıandy bolyp, egemen eldiń jarqyn jetistikteri jalǵasa bersin!

Sársenǵalı ÁBDIMANAPOV,

Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetiniń rektory, Joǵary mektep halyqaralyq ǵylym akademııasynyń akademıgi,
matematıka professory