Nazarbaev Konstıtýsııasy jańa qazaqstandyq memlekettiliktiń quqyqtyq irgetasy

Eger quqyqtyq turǵydan aıtar bolsaq, qazirgi tarıhta memlekettilik­ti alý úderisi túrli sıpatta bolatynyn atap ótken jón. Bir el egemendikke ult-azattyq kúrestiń kúshimen jetedi. Endi biri memleketterdiń demarkasııasy men ydyraýynyń, qaıta qurý men tóńkeristerdiń nátıjesinde paıda bolady. Sonymen qatar bul úderisterdi XIX ǵasyr men XX ǵasyrdyń basynda basym bolǵan prosesterden ereksheleı­tin keıbir jaıttar bar. Búginde poshta, telegraf, kópirler, vokzaldar, baılanys quraldaryn jaýlap alý jetkilik­siz. Iаǵnı bılikti basyp alyp, ony jarııalaý tolyq jeńiske jetti degen­di bildirmeıdi. HH ǵasyrdyń sońǵy úshten biri men HHI ǵasyrdyń basynan bastap memleketterdiń qalyptasýyndaǵy eń basty máselesi – zańdylyq boldy. Bul negizgi sát – jańa bıliktiń zańdy eke­nin kim dáleldese, sol jeńimpaz degen qaǵı­dat. Al eger muny dáleldeı almasa, demek jańa memleket te joq degen sóz.

Memlekettiń zańdylyǵy belgili bir quqyqtyq normalardy resmı túrde saq­taýǵa baǵyttalǵan zańdylyq uǵymyna qara­ǵanda tereńirek. Al memlekettik zań­dylyq degenimiz búkil qoǵamnyń, halyq­tyń belgili bir toptarynyń múddelerin bildiredi. Bılikti halyqtyń ózi berý – óte mańyzdy qadam. Referendýmdar, jalpyhalyqtyq saılaýlar ótkizýdiń túp maqsaty da osynda jatyr.

Eger jańadan qurylǵan keı memleketterde onyń zańdylyǵyna qatysty qandaıda bir daý-damaı týyndasa, mundaı máseleniń jańǵyryǵyn ózgelerden ja­ýyp-jasyryp qalý esh múmkin emes. Al Qazaqstanǵa qatysty aıtar bolsaq, bizdiń elimizdiń táýelsizdik alýy tek qana zańdy sıpatta bolǵany daýsyz.

Elimizde egemendik alý úderisi biraz ýaqytqa sozyldy jáne kezeń-kezeńimen júrgizildi. Osyndaı kezeńderdiń biri 1990 jylǵy sáýirde ótken Joǵarǵy Keńes májilisi edi. Osy jıynda Nursul­tan Ábishuly Nazarbaev Qazaq KSR-iniń Prezıdenti bolyp saılandy. Keıinnen 1990 jylǵy 25 qazanda Qazaq KSR-iniń egemendigi týraly Dek­larasııa qabyldandy. Kelesi mańyzdy qadam Prezıdenttiń 1991 jylǵy 1 jeltoq­sandaǵy búkilhalyqtyq saılaýy edi. Al 1991 jyldyń 16 jeltoq­sanynda qabyl­­danǵan «Qazaqstan Respýblı­kasy­­nyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańy memlekettik qurylym­nyń quqyqtyq negizin qalap bergen qujatqa aınaldy.

Respýblıkamyzdy zańdastyrý úderisi munymen aıaqtalǵan joq. Kelesi kezeń 1993 jyly Joǵarǵy Keńestiń Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Konstıtýsııasyn ázirleýi jáne qabyldaýy boldy. Bul Konstıtýsııany zańgerler budan buryn da birneshe ret «ótpeli sıpatta» dep atap ótken edi. О́ıtkeni barlyq iri ári mańyzdy máseleler, ásirese bıliktiń bólinýine qatysty suraqtar dáıekti jáne birjaqty sheshilgen joq. Bul 1995 jyly jańa Konstıtýsııany qabyldaýdy jáne oǵan neǵurlym zańdy sıpat berýdi talap etti. Sol úshin bul qujat respýblıkalyq referendýmǵa shyǵaryldy.

Qazaqstannyń Táýelsizdik alýy men Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń róli ózara tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni elimizdiń Táýelsizdikke ıe bolýy jáne onyń odan ári tabysty damýyna bastaǵan barlyq qadamdarǵa Nursultan Ábishuly bastamashy boldy. Barlyq reformalar Elbasynyń bastamasymen júrgizildi. Tuńǵysh Prezıdent jas memlekettiń aldaǵy baǵyt-baǵdaryn naqty belgilep berip otyrdy. Joǵaryda jeke-jeke toqtalǵan barlyq mańyzdy ári tarıhı kezeńder naqty oılastyrylǵan, bir-birinen qısyndy túrde ótti. Elbasynyń erik-jigeri men Táýelsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan barlyq bastamasy elimizdiń eńseli bolýyn qamtamasyz etti. Osyǵan oraı jańa memlekettiligimizdiń Kons­tı­týsııalyq resimdelýine keńirek toqtal­ǵandy jón sanaımyn.

Nursultan Nazarbaevtyń joba máti­nine qosqan úlesi zor ekeni barshaǵa málim. Kýágerlerdiń aıtýynsha, ol buǵan deıin shetelderdiń birneshe ondaǵan kons­tıtýsııa­laryn muqııat zerttep, ke­ıin pikir-talastarda sol málimetterdi jat­qa aıtyp berip otyrǵan. Sondyqtan da bolar kóp­shilik bul Nazarbaevtyń Konstı­týsııasy degen kezde barlyǵy biraýyzdan kelisken.

1995 jyly jańa Konstıtýsııa qabyl­danǵannan keıin Tuńǵysh Prezı­dent tıisti ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası negizder paıda bolǵan kezde ortalyqsyzdandyrý jáne bılikti Prezıdentten Úkimetke jáne Parlamentke berý prosesi júretinin birden málimdedi. Bul da erekshe mán beretin jaıt. Sol kezde Prezıdenttiń bul ýádesin keıbir skeptıkter dástúrli rıtorıka retinde qabyldaǵan edi. Alaıda kóp uzamaı-aq 1998 jyly osy baǵ­dar­lamany júzege asyrýda alǵashqy ári ma­ńyzdy qadamdar jasaldy. Atap aıt­qanda, Senat depýtattarynyń ókilet­tik merzimi – 6 jylǵa, al Májilis depýtat­tary­nyń ókilettik merzimi bes jylǵa deıin uzartyldy. Májilistiń sany on de­pýtattyq mandatqa ulǵaıtylyp, depýtat­tardyń bir bóligi proporsıonaldy ókildik júıesi boıynsha partııalyq tizimder ne­gizinde saılana bastady. Sonymen qatar Parlament palatalarynyń Úkimet qyz­metine baqylaý ókilettigi kúsheıtildi. Eger Respýblıka Prezıdenti Palatanyń Úkimet múshesi zańdardy oryndamaǵan jaǵdaıda ony qyzmetinen bosatý týraly ótinishin qabyldamaı tastasa, onda depýtattar Palata depýtattary jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń kóp­shilik daýsymen alǵashqy ótinish beril­gen kúnnen bastap alty aı ótken soń Res­pýb­lıka Prezıdentiniń aldyna Úki­met múshesin qyzmetinen bosatý týraly máseleni qaıtalap qoıa aldy. Taǵy bir mańyzdy másele – Úkimettiń derbes alqa­ly organ retindegi konstıtýsııalyq már­tebesi rastalyp, qylmystyq sot óndiri­sine alqa bıler ınstıtýty engizildi.

Elbasynyń osy baǵyttaǵy bastamalaryn 2007 jylǵy konstıtýsııalyq óz­geris­ter odan ári jalǵastyrdy. Respýb­lıka Prezıdentiniń ókilettik merzimi jeti jyldan bes jylǵa deıin qysqartyldy. Premer-Mınıstrdi taǵaıyndaý rásimine (Parlament Májilisiniń kelisimin alý úshin kandıdatýra usynylǵanǵa deıin) Memleket basshysynyń Parlament Máji­lisinde ókildik etetin saıası partııalar fraksııalarymen aldyn ala konsýltasııalary engizildi; Parlamenttiń ókildik fýnksııasy baıytyldy; Parlament Má­ji­lisin qurý tártibi ózgerdi – toqsan se­giz depýtatty saılaý proporsıonaldy saı­laý júıesi boıynsha júzege asyrylady, al Májilistiń toǵyz depýtatyn konstıtýsııalyq mártebege ıe bolǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy saılaı bastady; kópshilik daýyspen Májiliske Úkimetke senimsizdik bildirý quqyǵy be­rildi; zańdardy oryndaýdaǵy Úkimet mú­she­siniń jumysy teris baǵalansa, ony qyzmetinen bosatý týraly Respýblıka Prezıdentine ótinish jasaý úshin Palata depýtattaryna kópshilik daýsyn jınaý qajet boldy; jańadan saılanǵan Par­lament Májilisiniń aldynda Respýb­lıka­nyń Premer-Mınıstri óz ókilettigin toq­tatý týraly sheshim qabyldady; Kons­tı­tý­sııalyq Keńestiń quzyretine Par­la­ment jáne onyń Palatalary qabyl­da­ǵan qaý­lylardyń Konstıtýsııaǵa sáıkes­tigin qaraý jáne basqa da máseleler engizildi.

Sonymen qatar otandyq jáne shetel­dik sarapshylardyń pikirinshe, osy jyldar ishinde memlekettik mehanızmdegi eń irgeli ári kúrdeli ózgerister 2017 jylǵy konstıtýsııalyq reforma nátıjesinde júzege asyryldy. Osy reformaǵa baǵa bergen Eýropa Keńesi Venesııa komıs­sııasynyń qorytyndysynda Qazaq­stan­nyń konstıtýsııalyq ózgeristeri mem­leketti demokratııalandyrý úderisin­de alǵa jasalǵan senimdi qadam ekenin atap ótken edi. Durys tańdalǵan refor­ma el damýyndaǵy durys baǵytty belgi­leıdi jáne aıqyn progresti kórsetedi. Komıs­sııanyń pikirinshe, tutas alǵanda Par­­lamenttiń, atap aıtqanda, Par­la­ment palatalarynyń rólin art­tyrý, Res­pýb­lıka Prezıdentiniń keıbir fýnk­sııa­laryn Úkimetke berý, onyń Pa­rla­mentke eseptiligi men onyń baqy­laýyn­da bolý tetikterin kúsheıtý 1998 jáne 2007 jyldary júrgizilgen aldyńǵy kons­tıtýsııalyq reformalardyń logıkasyna sáıkes keletin oń ózgerister ekeni anyq.

Elbasy 2017 jylǵy 10 naýryzda qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zańnyń negizgi erejeleri Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen ótkizilgen búkilhalyqtyq talqylaý qorytyndylaryn túpkilikti aıqyndap berdi. Bul usynylǵan túzetý­lerdiń máni men mańyzyn tereń túsinýge jol ashty, al olardyń árqaısysy ýaqyt­tyń ózi belgilep bergen mindetterdi sheshýdi kózdeıdi.

Máselen, qujattaǵy azamattyq máse­le­lerine qatysty túzetý qoǵamda qyzý pikirtalas týdyrdy. Ata Zańnyń 10-baby­nyń 2-tarmaǵy jańa redaksııada «Aza­mattyqtan aıyrýǵa terrorıstik qyl­mystar jasaǵany, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń ómirlik mańyzy bar múddelerine ózge de aýyr zııan keltir­geni úshin sottyń sheshimimen ǵana jol beriledi» dep tolyqtyryldy. Bul norma adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn shekteýdiń Konstı­týsııalyq ólshemderi men negizderine, sondaı-aq BUU qabyldaǵan halyqaralyq aktilerge sáıkes keledi.

Al Konstıtýsııanyń 4-baby 3-tarma­ǵynyń jańa redaksııasy ulttyq quqyq pen halyqaralyq aktilerdiń ózara is-qımylynda jınaqtalǵan tájirıbeni eskere otyryp qabyldandy. Qazirgi tańda bul tarmaqta: «Respýblıka bekitken halyq­aralyq sharttardyń Respýblıka zań­darynan basymdyǵy bolady. Qazaq­stan qatysýshysy bolyp tabylatyn halyq­aralyq sharttardyń Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń aýmaǵynda qoldanylý tártibi men talaptary Respýblıkanyń zańna­masynda aıqyndalady», dep jazylǵan.

Sonymen qatar Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes Konstıtýsııanyń 2-baby Res­pýblıka ortalyǵy Astana qalasynyń (qazirgi Nur-Sultan) sheginde qarjy salasynda erekshe quqyqtyq rejim belgi­lenýi múmkin ekendigi týraly erejemen tolyqtyryldy. Dál osy ózgeris, ásirese bıznes qaýymdastyq pen zańgerlerdiń, onyń ishinde sheteldik zańgerlerdiń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan edi. Bul qarjy qyzmetteri salasynda qolaı­ly orta qalyptastyrý, baǵaly qaǵaz­dar naryǵyn odan ári damytý jáne onyń halyqaralyq qarjy naryqtary­men ıntegrasııalanýyn qamtamasyz etý arqyly Qazaqstan ekonomıkasyna sheteldik ınvestısııalardy tartý úshin qurylǵan «Astana» halyqaralyq qar­jy ortalyǵyna (AHQO) erekshe mártebe berý maqsatymen jasaldy. Orta­lyq aýmaǵynda halyqaralyq tórelik ortaly­ǵy, táýelsiz sot jáne AHQO quqyq aka­demııasy tabysty qyzmetin bastady. AHQO soty Eýrazııada alǵash ret aǵyl­shyn jalpy quqyǵynyń normalary men qaǵıdattaryna negizdelgen sot júıesin usyndy. Búginde bul sot azamat­tyq jáne kom­mersııalyq daýlardy sheshý­diń eń jaqsy halyqaralyq standartta­ryna sáı­kes áreket etedi. Atalǵan qury­lym­dar­dyń qyzmeti týraly tolyq aqparatty AHQO saıtynan alýǵa bolady.

Birqatar túzetý engizilgennen keıin erekshe qorǵalatyn konstıtýsııalyq qundylyqtar tizbesi keńeıtildi. Atap aıtqanda, Ata Zańnyń 91-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes, «Konstıtýsııada belgilengen memlekettiń Táýelsizdigi, Res­pýb­lıkanyń birtutastyǵy men aýmaq­tyq tutastyǵy, ony basqarý nysany, sondaı-aq Táýelsiz Qazaqstan­nyń ne­gizin salýshy, Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy irge­sin qalaǵan Respýblıka qyzmetiniń túbe­geıli prınsıpteri jáne Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – El­basynyń mártebesi ózgermeıdi». Osylaı­sha, Konstıtýsııalyq Keńes óz sheshiminde Nursultan Ábishuly Nazarbaev­tyń jańa Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń negizin qalaýshy ekenin, onyń birligin, Konstıtýsııanyń, adam jáne azamattardyń quqyqtary men bos­tandyqtarynyń qorǵalýyn qamta­masyz etkenin erekshe atap ótti. Elbasynyń konstıtýsııalyq mártebesi men onyń jeke qasıetteri arqasynda Egemen Qazaq­stannyń, onyń ishinde Negizgi Zań­nyń konstıtýsııalyq qundylyqtary jáne Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli prınsıpteri qalyptasty. Bul jolda N.Nazarbaevtyń qosqan úlesi orasan bolsa, onyń tarıhı mıssııasy konstıtý­sııalyq jolmen rastalady. Osyǵan oraı Kons­tıtýsııaǵa engiziletin ózgerister res­­pýb­lıkalyq referendým nemese Par­­lamenttiń qaraýyna shyǵarylmas buryn mindetti túrde Konstıtýsııalyq Keńeske jiberiledi. Keńeste usynylǵan ózgeristerdiń talapqa sáıkestigi jan-jaqty tekserilip, keıinnen bul týraly Konstıtýsııalyq Keńestiń qorytyndysy shyǵarylady. Bul talap arnaıy zańmen de bekitilgen.

Osyndaı túzetýler arqyly Ata Zańy­myzda memlekettiń quqyq qorǵaý áleýeti aıtarlyqtaı kúsheıtildi. Pre­zı­dentke kúshine engen zańdy nemese ózge de quqyqtyq aktini el Konstı­tý­sııa­­syna sáıkestigin qaraý týraly Kons­­tı­týsııalyq Keńeske ótinish jiberý quqy­ǵy berildi. Bul quqyq shyndap kelgen­de adam jáne azamattardyń quqyq­tary men bostandyqtaryn qorǵaý, mem­leket­tiń ulttyq qaýipsizdigin, egemen­digi men tutastyǵyn qamtamasyz etý múd­de­leri­­men tyǵyz baılanysty. Sondaı-aq bul zańdylyq Memleket basshysynyń Kons­tıtýsııanyń 40-babynda bekitilgen konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesinen týyndaıdy. Al osy baptyń 2-tarmaǵynda «Respýblıkanyń Prezıdenti – halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Kons­tıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostan­dyqtarynyń nyshany ári kepili», dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.

Memleket basshysynyń bastamasymen Konstıtýsııanyń 73-babynyń 4-tarmaǵy alynyp tastaldy. Al bul bapta respýblıka Prezıdentiniń Kons­tıtýsııalyq Keńestiń sheshimine qarsy­lyq engizý quqyǵy kórsetilip, olardy qaraýdyń tártibi men saldary rettelgen bolatyn. Bul sheshimniń Konstıtýsııalyq Keńesti kúsheıte túskeni aıqyn. Al zańgerler Elbasynyń osy uıǵary­myn Konstıtýsııalyq Keńeske degen senimniń joǵary dárejesiniń kórinisi retinde qabyldady. Kóptegen sheteldik sarapshylar osyndaı Konstıtýsııalyq túzetýler arqyly Qazaqstannyń Kons­tıtýsııalyq Keńesi óziniń quzyreti boıynsha kóptegen eýropalyq eldiń konstıtýsııalyq sottarymen teńeskenin de erekshe atap ótti.

Elimizdegi Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstıtýsııalyq mártebe berý jáne ony taǵaıyndaý men bosatýdyń tártibin retteý Konstıtýsııanyń 1-baby 1-tarmaǵynyń jáne 12-baby 2-tar­maǵynyń erejelerinde egjeı-teg­jeı jazylǵan. Bul normalarǵa sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy ózin demo­kratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­mettik memleket retinde qalyptastyryp, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostan­dyqtary dep kórsetildi.

Jalpy, 2017 jylǵy reforma kezinde prezıdenttik basqarý nysanyna tolyqtaı demokratııalyq jańǵyrtý júrgizildi. Al bul jańǵyrtýlar Parlament pen Úkimet­tiń rólin, derbestigin jáne jaýapker­shiligin kúsheıtý, Prezıdenttiń jekelegen ókilettikterin Parlament pen Úkimet arasynda qaıta bólý arqyly júzege asyryldy.

Osylaısha, qazirgi zamanǵy qazaqstan­dyq memlekettiliktiń, eldiń quqyqtyq júıesiniń qurylýy, sondaı-aq onyń quqyq­tyq saıasatynyń qalyptasýy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezı­dentiniń esimimen tyǵyz baılanys­ty dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Elimiz búginde erekshe qarqynda damyp keledi. Al osyndaı irgeli ózgerister kezinde júrgizilip jatqan reformalar konstıtýsıonalızmniń ıdeıalary men qaǵıdattaryn, olardyń taralý dárejesin jáne ulttyq zańnamada iske asyrylý serpinin tereń uǵyný qajettiligin taǵy bir ret aıǵaqtap beredi.

Esterińizde bolsa, Qazaqstan Res­pýb­­lı­­ka­synyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev saılaýal­dy baǵ­darlamasynda saıası baǵyttyń sabaq­tastyǵyn jarııalady. Baǵdar­lama­­synda Prezıdent: «Meniń qaǵıda­larym: Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý. Sabaqtastyq – elimizdiń jańa damý keze­ńin­de Elbasynyń qolǵa alǵan baǵytyn ári qaraı tıimdi jalǵastyrý. Eń aldymen bul – Táýelsizdik, Egemendik jáne ult­tyq qaýipsizdikti nyǵaıtý. Bul – turaq­tylyq, azamattyq tatýlyq pen kelisim. Bul – serpindi ekonomıka men myq­ty áleý­mettik saıasat. Meniń maqsatym – qazaq­standyqtardyń ómir súrý sapasyn jaqsar­typ, tabysyn arttyrý», dedi.

Konstıtýsııa – quqyqtyq postýlattardy iske asyrýdyń negizgi nysany jáne qoǵamdyq qatynastardy retteıtin eń joǵary saıası-quqyqtyq akt. Al elimizdiń basty zań qujatyn jahandyq syn-tegeý­rinder men damý qajettilikterine qaraı jetil­dirip otyrý ýaqyt talaby jáne qajet­tilik ekeni sózsiz. Búginde Nursultan Nazar­baevtyń Konstıtýsııalyq paradıgmasy jalpy adamzattyq ta, ulttyq ta maqsat-murattarǵa tolyq jaýap bere alady. Bul qujat sonymen qatar qoǵam men memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası, mádenı-gýmanıtarlyq jáne basqa da tirshilik salalarynyń suranystaryna saı keledi. Sondyqtan memlekettik jáne qoǵamdyq qurylymdardyń, azamattardyń basty mindeti – Ata Zańymyzdyń rýhy men ár árpin qatań saqtaý, ondaǵy kons­tı­týsııalyq qundylyqtardy naqty maz­munmen tolyqtyrý ekeni barshaǵa aıan.

Igor ROGOV,

Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy

Adam quqyqtary jónindegi komıssııa tóraǵasy, Nursultan Nazarbaev Qory atqarýshy dırektorynyń orynbasary, Eýropa Keńesi Venesııa komıssııasynyń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory, professor