Ǵarysh júıeleri: Igere bilgenge ıgilik kóp

10 baǵytta jumys jolǵa qoıyldy

Jerdi qashyqtan baqylaıtyn ǵarysh júıesi 2 apparattan turady. Máselen, joǵary she­shim­di KazEOSat-1 spýtnıgi qala­lyq aýmaqtaǵy ózgeristerdi anyq­taýǵa, sondaı-aq qorǵanys maqsatyndaǵy nysandarǵa dálme-dál túsirilim júrgizýge qaýqarly. Orta sheshimdegi KazEOSat-2 spýt­nıgi aýyl sharýashylyǵy alqaptary, tabıǵı resýrstar men ulttyq park sekildi keń aýmaqty jerlerge monıtorıng jasap, jaǵdaıyn baǵalaýǵa arnalǵan. Son­daı-aq qazaqstandyq maman­dar qurastyryp shyǵarǵan tehno­logııalyq maqsattaǵy KazSTSat ǵarysh júıesiniń jumysy jolǵa qoıyldy.

«Memlekettik organdar ǵa­ryshtyq monıtorıngke baılanys­ty tehnıkalyq tapsyrma­lardy Aeroǵarysh komıteti arqyly ulttyq operator – «Qa­zaq­stan Ǵarysh Sapary» UK» AQ-ǵa jiberedi. Birinshi kezeńde túsi­rilim otandyq jáne sheteldik apparattardyń kómegimen júr­gi­ziledi.

Ekinshi kezeńde dalalyq zert­teýlerdi qosa otyra sýretter salalarǵa baılanys­ty óńdeýden ótedi. Budan keıin «Mem­lekettik jer kadastrynyń avtomat­tan­­dyrylǵan aqparattyq júıesi», «Aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn sáıkes­tendirý» sekildi ve­domstvolyq aqparat­tyq derekter bazasymen biriktiriledi. Nátı­jesinde, saraptamalyq derekpen qamtylǵan túrli sala boıynsha sıfrly kartalardy alamyz. Úshin­shi kezeńde barlyq málimet geo­portalǵa ornalas­ty­rylyp, mem­le­kettik organdar bul aqpa­rat­ty ınternet arqyly alady», dedi Aero­ǵarysh komıtetiniń tór­aǵasy Baýbek Oralmaǵambetov.

Búginde elimizde ǵarysh monı­to­rın­gi­niń 10 baǵyty júzege asyrylyp keledi. Atap aıtqanda, Ekologııa mınıstrliginiń suranysyna sáıkes zańsyz qoqys polıgondaryn, orman jáne sý resýrstaryn, sondaı-aq kóleńkeli paıdaly qazba oryndaryn anyqtaý qarastyrylǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginen egis­­­tikter, jaıylymdyq jerler syndy aýyl­­sharýashylyq maqsatyna arnalǵan jerlerdi baqylaýǵa baılanysty tap­sy­rys­tar tússe, Bas prokýratýranyń su­ranysy boıynsha zańsyz jerdi basyp alý jáne Tótenshe jaǵdaılar mınıs­tr­ligi­nen dala órti, sý basý qaýpi sekildi jaǵ­daı­lar­­dy anyqtaýǵa qatysty tapsyrys­tar keledi.

«Qaldyqty baqylaý zańsyz qoqys tas­taıtyn oryndar men ruqsat etilgen po­lıgondardyń shekarasyn anyqtaý maq­satynda 35 qalanyń mańynda iske asyrylady. Túsirilim jasalǵannan keıin kadastrlyq derekterdiń nátıjesi salys­tyrylyp, Ekologııalyq retteý komıteti men jergilikti atqarýshy organdarǵa ji­­be­riledi. Osydan soń jergilikti ıns­pek­­­­torlar atalǵan orynǵa baryp, zań bu­zý­shylyqty fotoǵa túsirip tirkeıdi. Bar­lyq aqparat geoportalǵa jiberilip, beı­bereket qoqys orny tazartylǵan soń, jer­gilikti atqarýshy organdar fotomáli­met­terdi taǵy da geoportal arqyly joldaıdy. Osylaısha, geoservıs jergilikti atqarýshy organdar men memlekettik vedomstvolar arasynda jedel aqparat almasýda tıimdi quralǵa aınaldy. Búginde zańsyz qoqys polıgondarynyń azaıýy men ony joıýǵa baılanysty oń dınamıka tirkelip otyr. Aıtalyq, bıyl 7,5 myń zańsyz polıgonnyń 6,5 myńyn jergilikti atqarýshy organdar joıyp úlgerdi», dedi Aeroǵarysh komıtetiniń tóraǵasy.

2,5 myńǵa jýyq zańsyz ken óndirisi anyqtaldy

Jaýapty vedomstvonyń deregine súıensek, osy jyldan bastap keń taralǵan paıdaly qazbalardy zańsyz ıgerýge qatysty monıtorıng júrgizilip keledi. Jerdi qashyqtan zondtaý málimetterine sáıkes lısenzııalyq jáne kelisimshart negizindegi shekaralardan tys aýmaqtarda óndirý faktileri tirkelgen. Zańsyz ken ón­dirisi týraly málimetter 4 sanatqa bó­li­nedi. Mysaly, osy jylda 2 339 zań­syz ken orny anyqtalyp, tıisti de­rek­ter ákim­d­ikterge jáne salalyq vedoms­tvoǵa jiberildi.

«Taǵy bir baǵytymyz – orman resýrs­taryn baqylaý. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetimen birlesip, barlyq orman ornalastyrý kartalary óńirler boıynsha sıfrlandyryldy. Jylda memlekettik orman qory shegindegi jáne oǵan kirmeıtin barlyq orman alqabynyń shekaralary jańartylady. Málimetterge sáıkes qazir Qazaqstandaǵy 18,6 mln gektar jerdi orman ósimdikteri alyp jatyr. О́rt oshaqtaryna monıtorıng jasalyp, janyp ketken ýchaskeler kartaǵa túsiriledi. Aǵash kesý bıletterin eskerip, otalǵan jerlerde taldaý jumystary iske asyrylady. Eger de bılet joq bolyp, zańsyz aǵash kesý jaǵdaılary oryn alsa, onda bul málimetter de geoportalǵa tirkelip, quzyrly organdarǵa joldanady. Uzyn sany 2 641 aǵash kesý oryndary anyqtalyp, onyń 136-synda tıisti normanyń saqtalmaǵany jáne aǵashty zańsyz butaýdyń 50 deregi áshkerelendi. Anyqtalǵan órt oshaqtarynyń sany – 260 myń. Memlekettik orman qory sheńberinde órtengen aýmaq – 115 myń gektar. Orman qory aýmaǵynda 6 547 qurylys nysany tabyldy», dedi B.Oralmaǵambetov.

700 myńdaı gektar jer maqsatsyz paıdalanylǵan

Ǵarysh monıtorınginiń taǵy bir artyqshylyǵy aýyl sharýashylyǵy salasynda anyq baıqalyp keledi. Ásirese ag­rarlyq baǵyttaǵy jerlerdiń tıimsiz ári maqsatsyz paıdalanylyp jatqan fak­ti­lerdi anyqtaýda tyń tehnologııanyń ıgiligi orasan. Máselen, egistikke ar­nal­ǵan 22 mln gektar jer zerttelip, onyń 685 myń gektary maqsatsyz nemese jaıylym retinde paıdalanylǵany belgili boldy.

«3 jyl ishinde elimizdegi 61 aýdannyń jaıylymdyq jerleri túgendelip, sıfr­ly kartalary ázirlendi. Onyń aýmaǵy 127,7 mln gektardy nemese elimizdegi bar­lyq jaıy­lymdyq jerdiń 68%-yn quraıdy. Bul taldaý jaıylymǵa ar­nal­ǵan jańa aýmaq­tardy josparlaýda tıimdi tetik sana­lady. Osy baǵytta ózek­ti másele­ler joq emes. Naqty aıtsaq, bıyl 45 aýdanda Memlekettik jer ka­dastrynyń avtomattandyrylǵan aqpa­rat­tyq júıe­sinde tirkelmegen 39,9 mln gektar jaıy­lymdyq jer anyqtaldy. Bul aqparattyq júıedegi olqylyqtarǵa nemese derekterdi keshiktirip engizýge baılanysty.

2020 jyldan bastap Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasyna sáıkes aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi tıim­di paıdalanýǵa qatysty monıtorıng júrgizilip jatyr. Osy maqsatta bar­­lyq jer telimine qatysty 4 jyl ishin­degi mu­raǵat jınalyp, Memlekettik jer ka­dastrynyń avtomattandyrylǵan aqpa­rat­­tyq júıesi, Aýyl sharýashylyǵy jan­­ýarlaryn sáıkestendirý jáne Jer ba­­lansynyń derekterimen ıntegrasııa júr­­gizildi. Atalǵan monıtorıng ár jer ýchas­­kesi boıynsha oryndaldy. Máselen, egistikterge baılanysty 22 mln gektar jer zerttelip, onyń ishinde 685 myń gektardyń maqsatsyz paıdalanylǵany, mysaly jar­tylaı jaıylym retinde qoldanysta bol­ǵa­nyn anyqtadyq. 1 mln gektardan artyq ýchaske bos jatyr. Jaıylym bo­ıynsha jer balansynda 76 mln gektar tur. Onyń 46 mln gektaryna zertteý jasalyp, 12,5 mln gektardaı jerdiń júktemesi joǵary bolsa, 7,4 mln gektardiki tómen», dedi komıtet basshysy.

Jerdi zańsyz basyp alý tyıylmaı tur

2016 jyldan bastap komıtet Bas prokýratýramen birlesip, jer resýrstaryn zańsyz ıelenýge qatysty baqylaý ju­mys­taryn qolǵa alǵanyn aıta ketý kerek. Monıtorıng oblystyq jáne respýblıkalyq mańyzdaǵy 20 qalada, shamamen 50 shaqyrymdaı jerdi qamtıtyn bý­fer­lik aımaqta jasalyp, júzdegen eldi mekende olqylyqtar anyqtaldy.

«Baqylaý jumystarymen 531 eldi meken qamtylyp, 391 myń jer ýchaskesi Mem­lekettik jer kadastry avtomat­tan­dy­rylǵan aqparattyq júıesiniń derekter bazasynda tirkelmegen bolyp shyqty. Muny qalaı anyqtadyq? Biz bazada ka­dastr­lyq derektermen tanysyp, ony jo­ǵary sheshimdi jáne dálme-dál joǵary ǵarysh sýretterine qarap salystyramyz. Eger de qurylys jumystary júrip, nysandar salyna bastaǵan jaǵdaıda onyń kadastrlyq derekter bazasynda bar-joǵyn tek­se­remiz. Bul málimetterdiń keshigip engizilýine baılanysty nemese tıisti nor­malardyń saqtalmaýyna qa­tys­ty bolýy múmkin. Sonda da bul derek­ter­di Bas prokýratýraǵa jiberemiz», dedi B.Oralmaǵambetov.

Baıqońyrdyń bolashaǵy bar ma?

Bıyl Aeroǵarysh komıteti Baı­qo­ńyr­dyń 10 jyldyq keleshegine baıla­nysty zertteý qyzmetine tender ótkizip, oǵan 100 mln teńgeden asa qarajat bólingeni málim bolǵan edi. Qoǵamda ǵarysh aılaǵynyń perspektıvasyn 10 jylǵa baǵalaý tym qysqa ýaqyt ekeni aıtylyp, jaýapty vedomstvonyń bul áreketine kúmánmen qaraı­tyndar kóbeıgeni ras. Alaıda ko­mı­tet­tegiler bul pikirge qatysty óz ýáj­derin jetkizdi.

«Rasymen de, mundaı taldaý ju­mys­­ta­ry júrgizilip jatyr. Eger de Baı­qońyr kesheni men ǵarysh aılaǵy týra­ly aıtsaq, qazir ondaǵy júktemeniń tó­mendegeni baı­qa­lady. Ushyrý alań­da­rynyń sany azaıyp,­ búginde zymyran tasyǵyshtardyń eki túri – «Proton» jáne «Soıýz-2» qalǵanyn kórip otyrmyz. Bolashaqta «Báıterek» bir­lesken jobasy arqyly Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn damytý josparlary bar. Bul birinshi kezekte «Soıýz-5» zymy­ran tasyǵyshyna arnalǵan «Zenıt M» ke­sheni men №1 «Gagarın startyn» jań­ǵyr­týǵa qatysty. Biraq ınvestısııa tar­tý úshin atalǵan keshendi tutastaı da­my­­týdyń joldaryn qarastyrǵan álde­qaıda mańyzdy», dep túıindedi sózin Aero­ǵarysh komıtetiniń tóraǵasy.

Zertteý jumystaryna sheteldik kon­sal­­tıngtik kompanııalar tartylyp, onyń nátı­jesinde ǵarysh aılaǵyn damytý jó­nin­degi jol kartasy ázirlenedi dep kózde­lip otyr. Osy arqyly zymyrandardy ushyrý qyzmeti jandanyp, qosymsha qyzmet retinde ǵarysh týrızmin jolǵa qoıý josparlanǵan.