ALǴAShQY ADMIRAL

LEV VLADIMIRSKII TÝRALY NE BILEMIZ? Buryn Lev Vladımırskııdiń flot admıraly bolǵanyn ensı­klo­pedııalyq derekten bilýshi edik. Atyraý oblysynyń ensık­lo­pedııasynda flot admıraly­nyń 1903 jyly Gýrev qalasyn­da týǵa­ny, áskerı nagradalary ǵana aıtylady. Árıne, ensıklo­pedııa­lyq shaǵyn derek keıipker jónin­de tereńdep jazýǵa azdyq etedi. Sol sebepten bul adam jaıyn­da tyń derekter izdeýge tyrystyq. Oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy ólke tarıhyn zertteý bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Aıtýǵan Batyrasheva sarǵaıa basta­ǵan gazet qıyndysyn usynyp tu­­ryp: “Osyndaǵy maqalany oqyp kórińiz. Admıral týraly az-kem aıtylǵan”, degen-di. Eleń ete qal­dyq. Bul “Almaty aqshamy” ga­zeti­niń 1992 jylǵy 1 shildesinde jaryq kórgen sanynda jýrnalıst Bóribek Qyryqbaıdyń “18 jasy­nan shtýrvalda bolǵan Qýan teńiz­shiniń tórt sáti” degen maqalasy basylypty. Myna qyzyqty qara­ńyz, dál osy maqaladan bizdiń keıipkerimiz, flot admıraly Lev Vladımırskııge qatysty derekti keziktirdik. Astrahan óńiriniń tý­ma­sy, Bakýdegi teńiz ýchılıshesin merziminen jarty jyl buryn biti­rip, maıdanǵa ózi suranyp barǵan teńizshi Qýan Iharov flot admı­ra­ly Lev Vladımırskıı týraly ne aıtqan edi? Endi sol maqala­daǵy Qýan qarııanyń aıtqanyn sózbe-sóz keltirgendi jón kórdik. “Bir kúni aýrýhanaǵa admıral Vladımırskııdiń ózi kelipti, –deıdi Qýan aqsaqal ótken kúndi eske alyp. –Ol kisi Atyraý obly­synda týyp-ósken edi. Boıy 2 metrge jýyq, alyp deneli ári taza qazaqsha sóıleıtin. Men jat­qan bólmege admıralmen emdeý­shi bólim bastyǵy dárigeri­men jáne birneshe ofıser ilese kirip kelip, maǵan ańtaryla qarap: “Asta­pyralla, men jerlesimdi kezdes­tirdim” dep qazaqshalap janynda turǵan jaıaý áskerler qolbas­shysy Ivan Efımovıch Petrovqa maqtanyp qoıdy. Olar admıralǵa tańyrqaı qarap, qaı tilde sóılep jatqanyn surady. – Men qazaqsha sóılep tur­myn. Meniń shyqqan jerim Qa­zaq­stannyń Gýrev oblysyn­daǵy Qyzylqoǵa aýdany. Son­da dú­nıe­ge ke­lip, er­jet­tim. Áke-sheshe sol jaqta, bi­ri –fel­­sher, ekin­shisi –aký­sher bo­lyp ju­mys istedi. Men qa­zaq tilin orys ti­linen ar­tyq bilem. Jaza da, oqı da alam. Meni munda aıaq bastyrǵan jerlesimniń erligi. Alǵashqy urysta-aq onyń jaýdy qalaı atqanyn kórip, qatty rıza boldym, – dedi Lev Vladımır­skıı. Sol joly admıral maǵan “Qy­zyl juldyz” ordenin tap­syryp, betimnen súıdi.” Sarǵaıa bastaǵan gazet betindegi derekter osylaı deıdi. Qart teńizshi Qýan Iharov flot admı­raly L. Vladımırskııdi kórgen, onymen júzbe-júz kezdesken, qolynan áskerı nagrada alǵan birden-bir qazaq. Qara teńiz flo­tyna qolbasshylyq etken admıral Lev Vladımırskııdiń onymen taza qazaqsha sóıleskenine qara­ǵanda, soǵys dalasynda júr­se-daǵy, maıdandas qazaqtardyń erligine kóńil bólgendigi ańǵary­lady. Álde týǵan jerge, ata-anaǵa degen saǵynyshyn qazaqsha sóı­lesip, sál de bolsa basýǵa tyrys­ty ma eken? Admıraldyń: “Men qazaq tilin orys tilinen artyq bilem. Jaza da, oqı da alam”, deýiniń jóni bar sekildi. О́ıtkeni, admı­ral “týyp-óstim, erjettim” degen Qyzylqoǵa taza qazaqy aýdan. HIH ǵasyrdyń bastapqy jyl­daryn aıtpaǵanda, qazaq mektep­teri jappaı jabylǵan keıingi kezeńde de bul aýdanda birde-bir orys mektebi bolǵan joq. Endeshe, orys mektebi joq jerde týyp-ósken, erjetken admıraldyń qazaq­sha taza sóı­leýin orynsyz deý­diń qısyny joq. Al áke-sheshe­si­niń biri – felsher, ekinshisi –akýsher retinde qazaq dalasyna kelgen alǵashqy medı­sına salasynyń ókilderi bolýy múmkin. –Admıral Lev Vladımırskıı 17 jasynan Otan qorǵaýda áskerı boryshyn óteı bastaǵan, –deıdi murajaıdaǵy ólke tarıhyn zert­teý bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmet­keri Aıtýǵan Batyrasheva. Soǵan qaraǵanda, ol kámeletke tolysy­men áskerı teńizshi bolýdy maqsat tutqanyn tómendegi derek­terden ańǵarý qıyn emes. Sebebi, áýeli Orta Azııa memle­kettik ýnıver­sı­tetiniń áskerı fakýltetine oqýǵa túsedi. Muny bitirmegen, 1922 jyly Petrogradtaǵy M.Frýnze atyndaǵy Joǵary áskerı-teńiz ýchılıshesinde bilim alýǵa aýysa­dy. Osy oqý ornyn 1925 jyly aıaqtaǵannan soń, soǵys-teńiz floty komandalyq quramynyń arnaıy kýrsynda 2 jyl boıy bilim jetildirgen. Demek, ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanǵa deıin áskerı-teńiz flotynda táji­rıbe jınaqtaı alǵan. Soǵys bastalǵan sátte Qara teńiz flo­tyn basqaryp, Sevastopol, Odessa qalalaryn azat etýge keńes teńizshilerin jumyldyrýda erek­she batyldyq pen batyrlyq tany­ta­dy. 1941 jylǵy qyrkúıekte Georgıevka múıisine desant túsirý­ge basshylyq etken. Al 1944 jyly Vyborg operasııasyna qa­tys­qan. Soǵys jyldarynda Qara teńiz jáne Baltyq teńizi flot­taryna qolbasshylyq jasa­ǵan. Áskerı teńiz operasııalary­na, jalpy keńes dáýirindegi áske­rı-teńiz flotyndaǵy 49 jyl­dyq jumys ótilinde kórset­ken erligi, eren eńbegi úshin eki márte Lenın, úsh ret jaýyngerlik Qyzyl Tý, II-dárejeli Sývorov, II-dárejeli Ýshakov ordenderimen nagradtal­ǵany kýá bolatyndaı. Qalaı desek te, bir nárse anyq. Lev Anatolevıch Vladı­mır­skıı –Qazaqstannan shyqqan alǵashqy flot admıraly. Ol áskerı teńiz flotynda 1921 jyl­d­an jarty ǵasyrǵa tatyǵan 49 jyl boıy qyzmet etken. Soǵys aıaqtalysy­men, dálirek aıtqanda, 1947 jyldan KSRO Qarýly Kúsh­teriniń Áskerı-teńiz floty jó­nin­degi basshylyq laýazymdardy atqarsa, 1952 jyldan ǵylymı-pedagogı­kalyq jumystarmen aınalysypty. Birneshe ret muhıt zertteý ekspe­dısııalaryna jetek­shilik etken. Tek 67 jasynda ǵana otstavkaǵa shyǵyp, 1973 jyly ómir­den ótipti. Qazir Atyraý qala­synda admıral atymen bir kóshe atalady. Oblystyq tarıhı-ólke­taný murajaıyndaǵy “1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy” zalynda flot admıraly Lev Vladımırskııdiń áskerı kıimi men kýáligi ǵana jádiger retinde saqtalyp tur. Odan ózge derek bolar eshteńe kózge túspedi. Joldasbek ShО́PEǴUL. Atyraý oblysy.