BOZDAQTAR

Men 1941 jyly Semeı pedıns­tıtý­ty­nyń birinshi kýrsyn bitirdim. Sol jy­ly 5 dekabrde Jarma aýdandyq áskerı komıssarıaty arqyly Qyzyl Armııa qataryna shaqyryldym. 12 dekabrde Almatyǵa kelip, sonda jasaqtalyp jat­qan 100-derbes qazaq atqyshtar brıgada­synyń quramyna kirdim. Munda ortadan joǵary bilimim bolǵandyqtan 76 mm. artıllerııa dıvızıonyna jiberilip, 1942 jyly 12 ıanvarda áskerı ant qabyl­dadym. Qysqa merzimdi polk mektebinde oqyp, kishi serjant ataǵyn aldym. Al­ǵa­shynda zeńbirek kózdeýshisi, artynan zeń­birek komandıri bolyp taǵaıyn­daldym. 1942 jyly 10 tamyzda 100-derbes qazaq atqyshtar brıgadasynyń quramynda maıdanǵa attandym. Birinshi ret urysqa 1942 jyly 25 noıabrde, Kalının maıdanynda kirdim. 39 armııanyń qolbasshysy general-maıor Zygın Alekseı Ivanovıchtiń qaramaǵyndaǵy 100-derbes atqyshtar brıgadasy (komandıri podpolkovnık Shevsov Vasılıı Emelıanovıch, koman­dırdiń orynbasary, podpolkovnık Báıishev Saqtaǵan) sol kúni Molodoı Týd ózenin boılap, Olenıno baǵytynda shabýylǵa shyqty. Bul joıqyn qandy shabýyl birneshe kúnge sozyldy. Shabýyldyń alǵashqy kúni meniń zeńbiregim jabyq pozısııadan jaýǵa qarsy 203 snarıad atty. Zeńbirek stvoly qyp-qyzyl bop ketti. Osy qyzyl “óńesh­ten” ushqan myń jarym kılo­gramm metall (ár snarıad jeti kılogram­nan asady) túıir-túıir járikshekterge bólinip, jaý tóbesinen jańbyrdaı jaýdy. Talaı fashısterdi jaıratty. Brıgada gazetiniń redaktory maıor Qasym Sháripov osy kúngi urys týraly óziniń “Qatardaǵy qaharman” atty kitabynda bylaı dep jazdy: “Komanda boıynsha atys toqtaǵannan keıin taǵy da baqylaý pýnktinen: “О́te jaqsy attyńdar, jaýdyń atakaǵa shyǵyp kele jatqan bir rota jaıaý áskerin joıdyq” – dedi batareıa komandıri, aǵa leıtenant Popovıch. Bul habardy estigen zeńbirek raschet­teri óte qýanyshty boldy. Qımyldaryn odan saıyn údete tústi. Ekinshi komanda boıynsha atarda men: “Otan úshin!” dep aıǵaı saldym. Bul uran barlyq raschetke jiger berdi. Olar zeńbirekti tez-tez oqtap, jyldam ata bastady. Bul jolǵy snarıad jaýdyń dál baqylaý pýnktiniń tóbesinen túsip, ishinen segiz frıs shyǵa qashty. Artynan jedel atqan zeńbirek oǵy olardy da joq etip jiberdi. Meniń raschetim úzdik úlgi kórsetti. Oqtaýshy Abjalov zeńbirekti kóz iles­tirmeı oqtaıdy, navodchık Qusaı­ynov Ádilhan týra, dál kózdep, sekýn­dyna jibermeı zeńbirekti atyp úlgeredi. Bul raschettegi jigitterdiń bári de osylaı qı­myl­daıdy. (Q.Sháripov. Qatardaǵy qa­har­man. “Qazaqstan” baspasy, 1965,26-bet). Alǵashqy urystar kezinde brıgada úlken shyǵynǵa ushyrady. Meniń de bir­neshe jaýynger dostarym, jaqsy kóretin komandırlerim opat boldy. Solardyń biri jaıaý áskermen ilese júrip, jaýǵa ashyq pozısııadan oq atatyn batareıanyń vzvod komandıri, kishi leıtenant Qajym Kóshekov edi. Mamandyǵy jýrnalıst-tin. Almatyda shyǵatyn respýblıkalyq jastar gazeti “Lenınshil jastyń” (qa­zir­gi “Jas Alash”) redaktorynyń oryn­ba­sary bolǵan. 1941 jyly soǵys bastalyp, dekabr aıynda Almatyda 100-derbes qazaq atqyshtar brıgadasy jasaqtalǵanda zapastaǵy artıllerıst Kóshekov sonyń quramyna kelgen. On tórt jasymnan bastap óleń, habar ja­zyp, olarym aýdandyq, oblystyq, res­pýb­lıkalyq gazetter betterinde jarııa­la­nyp júrgen men artıllerııa dıvızıo­nynda onymen inilik-dostyq qarym-qa­ty­nasta boldym. Brıgada alǵash shabý­ylǵa shyqqan kúni Kóshekov zeńbirek­te­rin bastap, alǵy shepte júrdi. Shabýylǵa bóget bolǵan jaýdyń birneshe atys uıala­ry­nyń kúlin kókke ushyrdy. Sóıtip júrgende onyń ózine oq tıip, opat boldy. Jan tapsyrar aldynda jaýyngerlerin alǵa umtylýǵa, sheginbeýge shaqyrdy. Kúni boıy fashısterge jabyq pozısııadan tynbastan oq jaýdyrǵan men alǵy shepten kelgen habardan Kóshekovtiń oqqa ushqanyn keshke, qas qaraıa estip, qatty kúızeldim. Jer úıdegi maı shamnyń túbinde túni boıy kóz ilmesten otyryp, oqqa ushqan aǵa dosymnyń erligine arnap “О́sıet” degen uzaq óleń shyǵardym. Kelesi urystardyń birinde meniń óz aýdanymnan áskerge birge alynǵan jerlesterim pýlemetshi serjanttar Aqaı Álın men Dinmuhammed Shyńǵaev oqqa ushty. Men “Eki serjant” degen balladamdy osy ekeýine arnadym. Bul ballada da dereý brıgada gazetiniń betinde basylyp shyqty. “О́sıet” óleńi sııaqty bul da, artynan Almatyda shyǵatyn respýblıkalyq “Sosıalısttik Qazaqstan” jáne keıbir oblystyq gazetterdiń betterinde basyldy. Budan keıin brıgada 22-armııanyń (qolbasshysy general-maıor Vasılıı Aleksandrovıch Iýshkevıch) qaramaǵyna berilip, shabýyl urystaryn odan ári jalǵastyrdy. Bul urystar kezinde 100-atqyshtar brıgadasy basqa da kórshi quramalarmen birlesip, jaý tepkisinen ondaǵan derevnıalardy bosatty. Dekabrdiń ortasynda brıgada al­dyń­ǵy shepten tynyǵyp, tolyqtyrylýǵa shyǵaryldy. Bul ýaqyt ishinde onyń qu­ramynyń teń jartysy qatardan shyqty. Olardyń ornyna 1215 adam jańadan qosyldy. Osy tolyqtyrýdy alǵannan keıin brıgada qaıtadan joryqqa shyǵyp, ataqty Velıkıe Lýkı operasııasyn júrgizip jatqan 3-ekpindi armııanyń (qolbasshysy general-maıor Galıskıı Kýzma Nıkıtovıch) qaramaǵyna kelip, ataqty Velıkıe Lýkı operasııasyna qatysty. Qala qamalynda qorshaýda qalǵan jeti myń áskerin qutqaryp áketý úshin fashıster Velıkıe Lýkıge ústi-ústine shabýyl jasap, jantalasty. 100-brıgada jaýyngerleri jaýdyń aldyn tosyp, olardy qalaǵa kirgizbeý úshin eren erlikter kórsetti. Artıllerııa dıvızıo­­nynyń úshinshi batareıasy antalap, Ve­lıkıe Lýkıge qaraı aǵylǵan jaý tankte­rimen jan aıamaı shaıqasyp, mert boldy. Osy urysta zeńbirek komandıri Ábdi­rah­man Bımurzın óz raschetimen jaýdyń bes tankin joıdy. Raschetten jalǵyz zeńbirek kózdeýshisi Muqan Omarbaev pen vzvod komandıri Rymbek Baıseıitov qana aman qaldy. Soǵystan keıin Omarbaev ásker qatarynda qalyp, polkovnık dárejesine deıin kóterildi. Ekinshi zeńbirektiń komandıri Myrzabı Ernazarovtyń rascheti jaýdyń úsh tankin jaıratty. Osy urysta Baıseıitov basqarǵan vzvod jaý­dyń segiz tankin órtep jiberdi. Baıseıi­tov soǵystan keıin respýblıkanyń Qarjy mınıstrine deıin kóterilip, halyqqa adal qyzmet etip, ómirden ótti. Keıin men qazaq poezııasynyń aly­byna arnap, “Atamyz Jambyl aqynǵa” degen uzaq óleń hat jazdym. Hatta brıgada batyrlarynyń attaryn atap, jasaǵan erlikterin baıandadym. Solardyń ishinde osy erlerdiń de attaryn atap, uly aqynnyń osy uldarynyń esimderin óziniń ólmes óleńderine qosýdy ótindim. Eldegi Jambyl maıdandaǵy maǵan “Júz jasaǵan júrekten” degen uzaq óleńmen jaýap berdi. Ol brıgada batyrlarynyń báriniń esimderin óz óleńine kirgizdi. Meniń 1943 jyly maıdannan jolda­ǵan joǵarydaǵy óleńim men oǵan qaıtar­ǵan Jambyldyń jaýaby alǵashynda brıgada gazetinde, odan keıin respýb­lıkalyq “Sosıalıstik Qazaqstan” men barlyq oblystyq gazetterdiń betterinde basyldy. Odan keıin Jambyldyń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalyp, 1945 jyly shyqqan qalyń tomyna kirdi. Sodan kúni búginge deıin Jákeńniń baspadan shyqqan barlyq jınaqtaryna bul eki óleń úzbesten kirgizilip keledi. 1996 jyly ótken Jambyldyń 150 jyl­dyq toıyna shyqqan aqynnyń eki tom­dy­ǵynda da “Atamyz Jambyl aqynǵa” men “Júz jasaǵan júrekten” laıyqty oryn alǵan. Sóıtip, 100-brıgada batyrlarynyń esimderi uly aqynnyń ólmes óleńderimen qosa jasasyp keledi. Velıkıe Lýkı operasııasy eki aıǵa jýyq ýaqytqa sozyldy. 100-brıgada sonyń sońǵy bir aıy ishindegi surapyl shaıqasqa qatysty. 1943 jyly 17 ıan­var­da qaladaǵy qamalǵa bekingen nemis talqandaldy. 20 ıanvarda qalaǵa umtyl­ǵan jaýdyń saǵy synyp, jetken jerinde tóbege urǵandaı toqtap qaldy. Sóıtip, Velıkıe Lýkı operasııasy oıdaǵydaı aıaqtaldy. 1943 jyldyń 5 ıanvarynda meniń úshinshi batareıadaǵy dostarym Bımurzın, Ernazarov, Aıbasov jáne basqalary joǵaryda aıtylǵandaı, erlikpen apatqa ushyrady. Olardyń bári qaharman Qajym Kóshekovtiń qyrandary edi. 9 ıan­var kúni bizdiń óz raschetimiz de qyrǵynǵa ushyrady. Velıkıe Lýkıdiń batys jaq irgesinde jabyq pozısııadan jaýǵa oq atyp jatqan ekinshi batareıaǵa kenetten jaý jaqyndap qaldy. Ilgeri antalaǵan dushpannyń ba­sym kúshine tótep bere almaı, jaıaý ás­ker keri shegindi. Osy kezde atys pozı­sııa­synda turǵan birinshi zeńbirek rasche­tine dereý irgedegi dóńge shyǵyp, týra na­vo­dkadan jaý tankterimen atysýǵa buı­ryq berildi. Ol kezde zeńbirekke alty at jegip súıretetinbiz. Attar ákelinip, zeń­bi­rekti peredokqa tirkeı sala raschetim­men dereý ilgeri umtyldym. Zeńbirek kórsetilgen dóńniń ústine shyǵa bergen kezde ar jaqtan kele jatqan jaý tanki pýlemetten oq boratyp, alty atty ústin­degi atsh­yla­ry­men qosa jaıpap saldy. Raschet jal­ma-jan zeńbirekti peredoktan aǵytyp aldy. Men jaý jaqqa qaraı burylǵan stvolǵa sekirdim. Oıym – ony tómen túsirip, zeńbirekti tez qurý. Osy kezde jaý tankisinen atylǵan snarıad gúrs etip janymnan jaryldy. Stvol ústindegi men anadaı jerge ushyp tústim. О́lgen shyǵar­myn dep oıladym. Bir kezde: “Serjant! Serjant!” dep yńyrsyǵan dybys estildi. Tiri ekenimdi bilip, jalma-jan ornymnan turǵanda dońǵalaǵyn snarıad julyp áketip, bir jaǵyna shógip qalǵan zeńbi­rekti, onyń qasynda jaırap jatqan ji­git­terdi kórdim. Zatvor ashýshy Aıtqalı Qusaıynov, zeńbirek oqtaýshy Sabyr Abjalov, zeńbirek burýshylar Nurǵazy Bekbosynov pen Nurmuhambet Babenov, snarıad tasýshy Ahmet Orazov birden jan tapsyrypty. Oq tıgen attar óle almaı sıraqtaryn sereńdete sermep jatyr. Eki kózinen birdeı jaralanǵan zeńbirek kózdeýshi Ádilhan Qusaıynov qana betin qan jaýyp, zeńbirek sıraqtarynyń ortasynda otyr. Qarasam, meniń óz qolymnan da qan sorǵalap tur. Sóıtip, bir raschettegi on adamnan (at aıdaýshylarmen qosqanda) zeńbirek komandıri men jáne kózdeýshi ǵana tiri qaldy. Kózdeýshi gospıtalǵa jóneltilip, men jeńil jaramdy baılatyp alyp, sanrotaǵa barmastan qatarda qaldym. Sodan jıyrma jyl ótkennen keıin menimen burynǵy zeńbirek kózdeýshim Ádilhan Qusaıynov (joǵaryda, Qasym Sháripovtiń “Qatardaǵy qaharman” kitabynda atalatyn Qusaıynov) ekeýmiz Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Tavrııa aýdanynda kezdestik. Sol kezdesýden keıin 1964 jyly osy oqıǵaǵa arnap, óz­im­niń “Mahabbat jyry” degen povesimdi jazyp, jarııaladym. Ol povest kelesi jyly orys tiline aýdarylyp, basylyp shyqty. Meniń bul povesim eki tilde de oqyrmandardyń súıikti shyǵarmala­rynyń birine aınaldy. Ádebıet syn­shylary oǵan joǵary baǵa beredi. Raschetimnen aıyrylyp, jalǵyz qal­ǵan jeńil jaraly zeńbirek komandıri men erteńinde, 10 qańtarda basqa bata­reıa­nyń komandırsiz qalǵan raschetine ji­berildim. Meniń raschetim dereý jaý tank­teri ótýge tıis degen ekinshi bir urymtal jerge tosqaýylǵa qoıyldy. Zeńbirek kózdeýshisi Baımolda Qanapııanov, zatvor ashýshy Rızýan Qalıev, oqtaýshy Ivan Kozıýta tórteýimiz jeti kisiniń qyzmetin atqaryp, jaýdy tostyq. 16 qańtar kúni saý etip, bizdiń jaqqa qaraı jaýdyń jaıaý áskeri lap berdi. Zeńbirekshiler “shaqy­rylmaǵan qonaqtardyń” aldynan shrapnel­den shashý shashyp, jaıratyp saldy. Olardyń artynan ajdahadaı gújildep, jaý tankteri shyqty. – Po tanký! Broneboınym! Prısel 50, navodıt v gýsenısý, ogon! – dep komanda berdim. Buryn fın soǵysyna qatysyp kel­gen erjúrek mergen kózdeýshim tankti birinshi snarıadpen uryp jyqty. Bir jaq shynjyr tabany úzilgen tank shyr aınalyp toqtap qaldy. Osy kezde men jedeldete ekinshi komandany berdim: – Tez munarany kózde! Jedeldete úsh snarıad at! – dedim. Toqtap qalǵan tank jalma-jan muna­rasyn qozǵap, teris qarap qalǵan uzyn stvolyn sereıtip, zeńbirekke qaraı bura bastaǵan edi. Sol sátte Qanapııanov kózde­gen snarıadtar ústi-ústine tıip, tank muna­ra­syn qozǵaltpaı tastady. Ol jaǵy qarysqan qasqyrdaı bolyp, stvoly aı­dalaǵa qarap qańqıdy da qaldy. Lezde tank­tiń art jaǵynan burq etip, qara tútin kókke kóterildi. Osy kezde tank ekı­pajy jantalasyp syrtqa shyǵyp, birinen soń biri jerge qaraı sekire bastady. Tankti tasalap, arttan jetken jaıaý áskerdiń eshki bas kas­ka kıgen tó­be­leri qyl­tı­yp kórine tústi. – Shrapnel, at! – dep osy kezde taǵy da komanda berdim. Alda jaýdyń tanki tútindep, jaıaý­lary jaırap jatty. Meniń raschetimniń qýanyshynda shek bolmady. Olar birin-biri qushaqtap, bórikterin aspanǵa atty. Meniń keshe ǵana nemis tanki jaıratyp ketken óz jigitterimniń kegi qaıtqandaı kózdeýshimdi meıirlene qushaqtap turdym. Osy kezde jaý jaqtan kelgen snaıperdiń oǵy kózdeýshimniń shekesine kelip tıdi. Qanapııanov til tartpastan, zeńbirek dońǵalaǵyna qaraı qulaı berdi. Jigitterdiń qýanyshy sý sepkendeı basylyp, árkim óziniń jaýyngerlik ornyna tura-tura qalysty. – Shrapnel! – dedim panorama oký­lıarine úńilip jatyp. – Baımolda úshin! Osylaı dep zeńbirek shúrippesin ba­syp kep qaldym. Kózdeýshisinen aıyryl­ǵan zeńbirek kúrsingendeı bolyp, gúrs ete tústi. – Oqta! – dedim taǵy da. – Baı­molda úshin! Osylaı dep úsh ret oq attym. Bul opat bolǵan zeńbirek kózdeýshisine be­ril­gen jaýyngerlik salıýt ispetti boldy. Otqa oranǵan tank ústinen úsh dúrkin aq tútin burq-burq ete qalyp, kókten qul­dılaǵan shegirtkedeı samsaǵan ystyq oq­tar tómen qaraı ysyldaı quıyldy. Jaý jaqtan endi tyrs etken ún shyqqan joq. Brıgada komandıri, podpolkovnık Shev­sov áskerı strategııa men taktıka ja­ǵynan darynsyz, ári moraldyq tur­ǵydan bosań adam bolyp shyqty. Son­dyq­tan joǵarǵy komandovanıe ony qyz­metinen bosatýǵa májbúr boldy. 1942 jyl­ǵy jeltoqsan aıynyń sońǵy kún­de­riniń birinde ol brıgadadan ketip, onyń ornyna polkovnık Voronkov komandır bolyp keldi. Polkovnık Efım Vasıle­vıch Voronkov buryn 8-gvardııalyq at­qysh­tar dıvızııasynda polk komandıri bolǵan asa jigerli adam edi. Kele sala kú­ni-túni tynym tappastan brıgadanyń qor­ǵanys jumystaryn uıymdastyryp, tank ótedi-aý degen qaýipti jerlerdi óz kózimen kórip júrdi. Jabyq pozısııada turǵan ar­tıllerıster arasynda da boı kórsetetin. Bir joly ol jabyq pozısııada turǵan bizdiń batareıamyzǵa keldi. Ústine sholaq aq ton, basyna aq malaqaı, aıaǵyna jeńil aq pıma kıgen, jiti qozǵalatyn orta boı­ly kisi eken. Artıllerısterdiń shapshań­dy­ǵyn tekserý úshin: “K boıý!” komanda­syn bergizdi. Raschetter lap qoıyp, óz zeńbirekterine qaraı júgirdi. Polkovnık bilegindegi saǵatyn sheship, jigitterdiń qımylyna qarap turdy. – Pervoe gotovo! – dep birinshi bop men raport berdim. Polkovnık basyn ızep basqalarǵa qa­rady. Olar da alqyn-julqyn qımyldap: – Trete gotovo! – Chetvertoe gotovo! – Vtoroe!.. – dep biriniń sońynan biri raport berip jatty. Sodan soń polkovnık birinshi zeńbirekke qaraı aıańdady. – Raschet, túzý tur! Joldas gvardııa polkovnıgi, ekinshi batareıanyń birinshi zeńbiregi jaýyngerlik tapsyrma oryn­daýǵa ázir. Baıandap turǵan zeńbirek komandıri, serjant Nurshaıyqov, – dep men brıgada komandırine raport berdim. – Volno! – dep polkovnık zeńbirektiń urysqa qalaı ázirlengenin teksere bastady. Tekserip boldy da: – Zeńbirekti bir jarym mınýt ur­ys­qa ózgelerden buryn ázirlep bolǵany úshin birinshi raschettiń jaýyngerlerine alǵys jarııalaımyn! – dedi. – Sovet Odaǵyna qyzmet etemiz! – dedi raschet jaýyngerleri bir demmen. Sodan keıin polkovnık maǵan qolyn usyndy. – Qaı jerdensiń, serjant? – Qazaqstannanmyn, joldas gvardııa polkovnıgi. – Qazaqstannyń jigitteri qaıratty ke­le­di. Men ony 8-gvardııalyq dıvızııa­dan bi­lemin. Ol dıvızııa týraly estip pe edińder? – Estigenbiz, joldas gvardııa polkovnıgi. – Estiseńder, sol dıvızııanyń jaýyngerlerindeı jigerli bo­­lyńdar. Fashısterdi endi Velıkıe Lýkıge kirgizbeńder! – Kirgizbeımiz, joldas gvar­dııa polkovnıgi. Burynǵy komandır batareıa­nyń atys pozısııasynda eshqashan bolmaǵan edi. Jańa komandırdiń batareıaǵa kelgenine, tipti ózderine alǵys jarııalap ketkenine jigitter jaırańdap, qýanyp qaldy. Sol komandırdiń 5 ıanvarda oqqa ushqanyn estigende bizdiń jigitterimiz qatty muńaıyp qaldy. Sol kúni keshke úshinshi batareıa­nyń mert bol­ǵa­ny týraly habar jáne jetip, jigitterdiń kóńilin múlde kúıretip ketti. Budan keıin brıgadaǵa komandır bolyp polkovnık Mıheev keldi. Ol brıgadada nebári alty-aq kún boldy. Bul ýaqytta onyń ne istep, ne qoıǵany, qaıda bolǵany belgisiz. Tek 100-derbes at­qysh­tar brıgadasynyń jaýyngerlik qı­myl­dary jazylǵan jýrnaldyń 43-betinde: “22.00 – 06.01.1943 jyly brıgada ko­man­dıri bolyp polkovnık Mıheev taǵaı­yn­daldy” degen sózder ǵana qalǵan. Al 13 ıanvarda Kalının maı­dany (qol­bas­shy­sy, general-leıtenant Pýrkaev Maksım Alek­seevıch) kadrlar bóliminiń joldama­symen 100-brıgada on alty kún ishindegi úshinshi komandır bo­lyp polkovnık Moreskıı Anatolıı Aleksandrovıch keldi. Sóıtip, sory qalyń brıgadaǵa komandır qutaımady. Árkim bir mine shapqan aryq at sııaqty bolyp, brıgada da ábden tıtyqtady. Qoldy-aıaqty bala­daı shaǵyn quramdy ulttyq brıgadany joǵary basshylar maıdannyń kez kelgen tesigine tyǵyn etý­ge tyrysty. Ony bir qıyrdan ekinshi qıyrǵa jıi aýystyrýmen boldy. Keıde arnaýly buıryqpen qalyń qarda uzaq jol júrip, bir pýnktke qal­jyrap jetken brıgadany: “Munda senderdiń kerekteriń joq eken, keıin qaıtyńdar”, degen jańa buıryqpen sabyltyp keri qaıtarǵan shaq­tar da boldy. Qaqaǵan aıaz, tútegen boranda bos­qa sabylý brıgadaǵa ońaıǵa túsken joq. Máselen, 1943 jyly 3 ıanvarda saǵat 17.00-de Velıkıe Lýkı irgesindegi Sahny, Ivansevo, Fedkova, Shelkovo, Gorýshka derevnıalarynyń shetinde qorǵanysta jatqan brıgadany ornynan kóterip, 4 ıanvar kúni saǵat 06.00-de Velıkıe Lýkı­diń ońtústik jaǵyndaǵy temir jol vokza­ly­na alyp kelý jóninde 3-ekpindi ar­mııa­nyń shtabynan buıryq boldy. Brıgada artynyp-tartynyp, japalaqtap jaýǵan qalyń qardy keship, kórsetilgen jerge keldi. Sol jerde brıgada ıirilip, jeti jarym saǵat bosqa turdy. 13 saǵat 30 mınýtta 3-ekpindi armııa shtabynyń bas­tyǵy Iýdınsev 100-brıgadanyń ty­ǵyz túrde burynǵy oryndaryna baryp or­na­lasýyna jańadan buıryq berdi. Kún­diz jel kóterilip, túnde jaýǵan jum­saq qar kózge túrtse kórinbeıtin qatty bo­ranǵa aınaldy. Boranmen alysqan brı­­gada 15-20 kılometr jerdegi burynǵy derevnıa­larǵa qaıta jetýge májbúr boldy. Mundaı keleńsiz oqıǵalar brıgada 39 jáne 22-armııalardyń qaramaǵynda bolǵan ýaqytta da kezdesti. 1942 jyly Molodoı Týd túbinde brıgada alǵash sha­bý­ylǵa shyǵarda armııa shtaby sanıtar­lyq qyzmetiniń bastyǵy shabýylǵa qatar shyǵatyn ózara kórshi 46-orys atqyshtar brıgadasy men 100-qazaq atqyshtar brı­ga­dasynyń jaralylardy qabyldaý pýnk­ti birge bolsyn degen buıryq beredi. Bi­raq, urys bastalyp, jaralylar kóbeıe bas­taǵan kezde eki brıgadaǵa ortaq san­chast­qa tek orys soldattary ǵana keledi. Qa­zaq­tardan eshkim joq. 100-brıgada san­ro­tasynyń komandıri Iztileý Naý­ryz­­ǵalıev júgirip dalaǵa shyǵyp, jaralylar keletin jolǵa shyqsa, onda 2-3 orys saq­shylary tur. Olar sanıtarlar ákelgen shanalar­daǵy jaraly orys soldattaryn pýnktke jiberedi de, qazaqtardy keıin qaıtarady. Basqa aparar jeri joq bol­ǵan­nan keıin 100-brıgada sanıtarlary jaralylardy sol jerge aýdaryp tastap, ózderi qaıtadan urys dalasyna qaraı jóneledi. Yńyr­syp, zar jylap jatqan jaraly qazaq jigitterin kórip, Naýryzǵalıevtiń jany shyǵady. “Myna jaralylardy ishke ji­berińder!” dep saqshylarǵa aıǵaı salady. Olar miz baqpaıdy. “Biz óz basshy­la­rymyzdyń ǵana buıryǵyn oryndaımyz”, dep qazaq komandırin keýdeden ıteredi. Ol júgirip baryp 46-brıgada sanrota­synyń komandırine aıtady. – Armııa shtabynyń buıryǵy boı­ynsha eki brıgadanyń da jaralylary osynda qabyldanýy kerek qoı, – deıdi jan ushyryp. – Men bilmeımin. Ony bastyqtar biledi, – dep ol basyn shaıqaıdy. Sodan keıin ol óziniń 100-brıgada sanıtarlyq qyzmetiniń bastyǵy kapıtan Býshkovqa júgiredi. – Men ne isteımin? – dep ol ıyǵyn qýshıtady. О́ıtkeni, 100-brıgadanyń jaralanǵan orys soldattary men komandırleri munda toqtaýsyz qabyldanyp jatqan bolatyn. Ol soǵan razy. Naýryzǵalıev qaıtadan júgirip qaq­paǵa kelse, onda sanchasqa qabyl­danbaı ólip, ólgeli jatqan qazaq jigitterinde san joq. – Búıtip ómir súrgenshe, sendermen qosa óleıin, – dep Naýryzǵalıev pıstoletin sýyryp, ózin-ózi atyp salady. Bul habardy brıgada komandıri Shevsovqa aıtqanda: – Sobake – sobachıa smert! – depti. Rota komandırleriniń ólimi, ýaqy­tynda kómek kórsetilmeı ólgen talaı jaýyngerlerdiń qazasy tekserilmesten aıaqsyz qaldy. Osy oqıǵany 1975 jyly 17 qyrkúı­ekte 100-derbes atqyshtar brıgadasynyń dárigeri, kapıtan Márııam Syrlybaeva óz úıinde bizderdi qonaq ete otyryp, kózine jas alyp aıtqan edi. Bul áńgimeni men Márııamnyń óz aýzynan magnıta­fon­ǵa jazyp alǵanmyn. Qazir ol jazba meni 100-brıgada men I-atqyshtar dıvı­zııa­sy­nyń tarıhyna arnalǵan segiz dáp­te­rimniń №2-siniń 59-62-betterinde, óz arhıvimde saqtaýly tur. Iztileý Naýryzǵalıev marqum atylyp ólgennen keıin 100-brıgada sanrotasy hırýrgııa vzvodynyń ordınatory kapı­tan Syrlybaeva sanrotanyń komandıri bolyp taǵaıyndalady. О́zi sanrotanyń, keıinnen sanbattyń komandıri bolǵan kezinde kapıtan Syrlybaeva birde-bir jaraly jaýyngerdiń tóbesinen qus ushyrmaýǵa tyrysady. Molodoı Týd túbinde sanıtarlyq qa­byl­daý pýnktine kirgizilmeı, saqyldaǵan sary aıazda aq qardyń ústinde qatyp ólgen sansyz soldattardy, olarǵa kómek kórsete almaǵanyna kapalanyp, ol qor­lyq­qa shydaı almaı, baýyrlarynyń aıa­ǵy­nyń astyna ózin-ózi atyp qulaǵan ka­pı­tan Naýryzǵalıevti Márııam Syr­ly­baeva ómir boıy esinen shyǵarǵan emes. Sóıtip, brıgadaǵa jańa komandır keldi. Árıne, soǵys bolǵan soń ólim-jitim bolmaı turmaıdy. Ol soǵys zańy. Biraq, qaǵajý kórip, qısynsyz jerden soldat ómiriniń qıylyp ketýi bir basqa. Al 100-brıgada buǵan deıin naǵyz janashyr komandırge tap bola almaı, Panfılov­taı áke qamqorlyǵyn kóre almaǵan qurama. Jaqsy úmit kúttirgen bir komandır Voronkov bolsa, ol baıǵustyń brıgadadaǵy ómiri qysqa boldy. Sonymen 1943 jylǵy ıanvardyń ortasynda 100-brıgadanyń quramynda qalǵan adam sany mynadaı edi: I-at­qyshtar batalonynda – 36, II-atqyshtar batalonynda – 41, III-atqyshtar ba­talonynda – 53, IÚ-atqyshtar batal­onynda – 47, avtomatshylar rotasynda – 26 jáne tank atatyn dıvızıonda (PTD) – 35, baılanys rotasynda – 87, saperler rotasynda – 68 jáne barlaý­shylar rotasynda 38 adam. Barlyǵy: 431 jaýynger. Munyń syrtynda 257-at­qysh­tar dıvızııasynyń qaramaǵyna arnaýly tapsyrma oryndaý úshin jiberilgen 300 jaýynger bar. Ol – 76 mm. artıllerııa dıvızıony men 120 mm. mınomet dıvı­zıony. Olardyń qanshasy tiri, qanshasy óli ekeni belgisiz. Ábden qansyraǵan bul brıgada 12 ıanvarda ekinshi eshelonǵa shyǵarylyp, Velıkıe Lýkıdiń shyǵys jaǵynda 8 kılometr jerdegi Pershıno derevnıasyna jiberildi. Artdıvızıon men mındı­vı­zıon 47-atqyshtar brıgadasynyń qara­maǵynda qaldy. Velıkıe Lýkı jaýdan ábden tazartylǵannan keıin meniń ras­chetim da óz batareıasymen birge Stýpıno bıiginiń etegine ornalasqan artdıvızıon qosyndaryna kelip qosyldy. (JALǴASY)