Fırdaýsı

Altyn ǵasyryn basynan ótkizip, adamzattyń dúnıetanymyn jańa beles­ke kótergen arab órkenıetiniń sony salasy sopylyq poezııasyn Abaı shyǵarmashylyǵymen birge qaraýǵa tıispiz. Bul rette Abaıdy sopy atandyratyn retimiz joq. Alaıda óziniń «Sózine qaraı kisini al» degenin qaperge alǵymyz keledi.

Islamnyń altyn ǵasyrynda tek matematıka, algebra, medısına, astronomııa taǵy basqa naqty ǵylymdarmen qatar ádebıet te bıik shyńyna jetti. Naqty ǵylymdar arab tilinde jazylsa, ádebıettiń patshasy – poezııa parsy tilinde álemge tarap jatty. Parsy tili degende qazirgi Iran esimizge túsedi. Alaıda bul Irannyń ejelgi jazba tili emes edi. Islam dini arabtardyń jaý­lap alǵan barlyq elderindeı Iran órkenıetine de ózgerister engizdi. Onyń da mádenıeti ıslamǵa deıingi jáne keıingi bolyp ekige bólinetin boldy. Jazbasy da arabtanady.

VIII-IX ǵasyrlarda qalyptasqan jańa parsy tilindegi poezııa IH-HV ǵasyrlarda Orta Azııa men Iranda paıda bolyp, ataǵymen álemdi baýrady. Jańa ıran tilimen órilgen jyrlar, eger túrin tústep aıtatyn bolsaq, ǵazaldar, báıitter, qasıda, másnaýı, rýbaı taǵy basqa óleń túrleri aqynnyń júregin álemge ashty. Jaratýshynyń dıdaryn kórýge asyq bolyp dúnıeden baz keshken sopy-shaıyrlardyń esimderin asqaqtatyp álemge sopylyq poezııasyn alyp keldi. Saǵymdaı eles bergen ińkárlik úshin Shyǵystyń nebir shaıyrlary tánin azapqa salyp, dúnıeniń rahatynan bezip, qulshylyqpen uıqysyz túnder ótkize júrip kókirek kózi ashylyp júregine quıylǵan jyr nuryn jer betindegi pendelerge jetkize bildi. Shaıyrlar jyrlap ótken ǵashyqtyqtyń shyraǵyna umtylǵandar az bolǵan joq. Onyń tálimi men úlgisin, úrdisin alyp óz júregimen aqylynan ótkizgender jas shynardaı qaýlap ósip, árqaısysy óz jolymen kókke shanshyla ósip japyraǵyn jaıdy. Shyǵystyń jyr murasynyń iri ókilderiniń shyǵarmashylyǵymen, shyǵystyq klassıkalyq ádebıetimen jasynan oqyp, jolyn anyqtaǵan shákirt Abaıdyń:

«Fızýlı, Shamsı, Sáıhalı,

Naýaı, Saǵdı, Fırdaýsı,

Qoja Hafız bý hamması,

Mádet ber, ıá, shaǵırı farııad» dep bar janymen osy shaıyrlardyń jolyna janyn tigip, medet suraýy zańdy nárse. Osy tórt shýmaq arqyly ulylardyń rýhymen máńgilikke jalǵandy.

Endigi jerde Shyǵystyń shoq juldy­zyndaı jarqyraǵan shaıyrlardy tanyp boldyq pa, olardyń murasyn parsy tilinde oqı almasaq ta ana tilimizge aýdaryp shákirt Abaı tanyǵandaı júregimizge jetkize aldyq pa degen suraqtardyń jaýabyn izdeý lázim. Shaıyrlardyń esimi el qulaǵynda júrse de, kúni búginge deıin atalǵan aqyndardyń shyǵarmalary tolyqtaı qazaq oqyrmandaryna jetken joq. Aýdarylǵan eńbekterdiń kóbisi túp nusqadan emes, orys tilindegi aýdar­malardan tárjimalandy. Al orys tárjimandarynyń aldyńǵy tolqyny aǵylshyn nusqasyn negizge alǵany belgili. Orta ǵasyr tarıhymen qosa, sol shaıyrlar ómir súrgen ortany túsin­beı, olardyń dúnıetanymy men ustany­mynan habary bolmaı syrtqy pishinin ǵana alǵan dúnıeler árıne, ulylardyń búkken oıynan alshaq jatyr. Sondyqtan da birli-jarym ǵazaldary, dastandarynan úzindileri kózimizge túskende túbine jetip túsine almaı, tamsanyp oqyp tushyna almaı júrgen jaıymyz bar. Keńes zamany kezderi qolǵa túsken shaıyrlardyń óleńderine qarap olardy sharaphanadan shyqpaıtyn, ishken-jegenine máz saýyqqoılardyń jyry dep túsinip júrmiz. Áli de aq-qarasyn ajyrata almaı ańtarylyp otyrǵan ja­ıymyzdy jasyratyn túgi joq.

Ertede ótken bul aqyndardyń mura­syn túgendemek túgil, ótken ǵasyrdaǵy ateızm men kosmopolıtızm odan qaldy eýrosentrızm Shyǵysqa aparar joldy bógep, qazaq jerindegi Shyǵystyń shynaryndaı bolǵan Abaıdy tolyq túsinýge kedergi bolǵanyn qaıtpekpiz. Rasynda, «ızmder» kózimizge shel bolyp qaptady. Shyǵystyq dástúrdi mansuqtap, aqyl-oı ústemdigi Eýropada dep tanytty. Rýhanı tamyrymyzdyń qunarynan bezinip, kóne tarıhymyzǵa, ádebıetimizge eýropalyq kózildirikpen qaraýǵa úıretti.

Shaıyrlyq jyr úlgisi retinde de kóńilge toqı almaýymyzdyń sebebi, aqyn­dar ótken dáýirge boılamaı, sol kezeńniń tarıhı-dinı fılosofııasyn qabyldaı almaıtyn bizderdiń beıneti zor peshenemizden bolsa kerek.

Atalǵan jeti shaıyrdyń murasyn oqymaǵannan kenjelep qalǵanymyz joq deıtinder de tabylar. Ol da ras. Mundaıda tumanyń tunyǵynan simirip iship sýsyny qanbaǵandarǵa ne dep túsindirersiń.

Shyǵystyń shyraıyndaı ilgeride ótken shaıyrlardyń baqyty bizden artyq boldy. Topyraqtan jaralǵan pende bolsa da jany bıik rýhpen ushtasyp, shyn ǵashyqtyqtyń halin keshti. Olar zamanyndaǵy qaharly bıleýshilerine qarsy turyp, qaıyrly qoǵam qurýdyń negizderin izdedi, izgilikti basshylardyń sıpaty qandaı dep saralaýǵa quqyqty boldy. Baı men paqyrdyń, danyshpan men toǵyshardyń aıyrmasyn kórsetti, aldamshy ómirdiń máńgilik emestigin aıtyp, izgilik iliminiń negizin jyr jol­da­rymen qalady. Shaıyrlardyń árbir ǵazaly, qasıdasy men báıitteri, rý­baıat­tary men másnaýıi dúnıeni taný­ǵa shaqyrdy. Jaqsy men jamandy, teksiz­dik pen bekzattyqty aıyrýǵa baýlydy.

Mine, aldymen altyn bulaqtan sýsyndatpaı turyp, bizdiń búgingi urpaqtan ne suraýǵa bolady? Sol bulaqtyń shárbatyn qanyp ishken Abaıdy túsinbeısiń dep qalaı jazǵyrýǵa bolady? Aınalyp kel­gen­de sopylyq ádebıetti meńgermeı orta ǵasyrlyq shaıyrlar áleminiń tóri­ne enbek túgil esigin asha almaımyz. Shy­ǵys­tyń klassıkalyq ádebıetiniń negizin qalaǵan shaıyrlardyń murasyn tanymaı, sopylyqty túsinbeımiz. Ekeýi birtutas álem. Bul shaıyrlardyń yqpa­­ly kúni keshege deıin bilindi. Batys­tyń aqyndarymen birge orystyń Pýshkıni de shyǵystyq jyr kenishine qaryzdar ekenin aıtyp ketti. Al Abaı jóninde aıtsaq, qazaqy óleńniń arqaýyn Shyǵystan shıratty. Sol sebepti de osy kezeńniń jyr murasyna qaıta-qaıta oralyp, Shyǵystyń iri aqyndaryn oqı alatyn, túsine alatyn jaǵdaıǵa jetý úshin aldymen sopylyq áleminiń esigin ashqanymyz jón.

«Aqylǵa syımas ol Alla,

Taǵrıpqa tilim qysqa Ah!

Barlyǵyna shúbásiz,

Nege máýjút ol qýa.

Aqyl men haýas barlyǵyn

Bilmeıdúr, júrek sezedúr.

Mútákállımın, mantıkın

Beker bosqa ezedúr», – dep aıqara ashylǵan esiktiń ar jaǵynan hakim Abaı shyǵatynyna senińiz.

Sońǵy kezderi Abaıdyń Shyǵy­syn tanýǵa degen talpynys kóńilge qona­tyn­daı. Aldyńǵy tolqyn Muhtar Áýezov, Qudaıbergen Jubanov, Sábıt Muqa­nov­tyń izin ala Mekemtas Myr­zah­metuly bastaǵan abaıtanýshylar legi kóshti biraz jerge jetkizdi. Joǵa­ry­da mysaldar keltirilgen shy­ǵys­­tanýshy-ǵalym Islam Jeme­neı­diń «Abaı Qunanbaıulynyń shyǵar­masyn­daǵy túrki-parsy aqyndary (shyǵystyq dúnıetanym) kitaby jańa deńgeıge kóterýge sep boldy. Osyǵan deıin árqalaı ártúrli avtorlardyń maqala­lary oqyrmandarǵa jetip jatsa da shákirt Abaı medet suraǵan shaıyr­lardyń ǵumyrbaıandary­nyń bir kitapta jınaqtalýyn óz ýaqytynda der kezinde jaryq kórgen úlken eńbek deýge bolady.

«Tarıhtyń túrli kezeńinde Ábilqa­sym Fırdaýsı, Álisher Naýaı, Abaı Qunanbaıuly eldiktiń bıik shyńyna qol sozyp, jańa bastamalarǵa jol ashty. Abaıdyń endigi qyryn Fızýlı, Shámsı, Sáıhalı, Hafız, Saǵdı shyǵar­ma­la­rynyń qazynasynan izdep tabý asa qıynǵa soqpaıdy. Abaı atalǵan aqyn­dar­dyń shyǵarmasynan oı túıip, tálim alyp, óz týyndylaryna arqaý etti», dep túıindeıdi avtor. Bizder de bul eńbektegi Shyǵys shaıyrlarynyń deregine qanyp, qumarlanyp oqydyq.

 Bul eńbektiń «Ábilqasym Fırdaýsı» dep atalatyn taraýynda jalpy ıran ádebıetine oǵan ıslamnyń áseri men Fırdaýsı sııaqty aqynnyń paıda bolyp, « Shah-name» sekildi ólmes shyǵarma jazýyna túrtki bolǵan alǵysharttaryna toqtaıdy. Qysqasha maqalada avtor ıslam dinimen birge bastalǵan tarıhtyń jańa kezeńiniń eki taraý arnasyna sholý jasaıdy. Birinshisi Islam dininiń taza qaǵıdasyna negizdelgen mádenı-rýhanı keńistik bolsa, ekinshisi Islam atymen birge paıda bolǵan saıası júıe. Shaǵyn sholý bolsa da bizder aýyzǵa alyp otyr­ǵan Shyǵysqa jetkizetin jolda munyń mańyzy zor.

Ábý ál-Qasym Fırdaýsı – Irannyń epıkalyq uly aqyny. Onyń ómiri týraly eń ertede jazylǵan derek kóziniń ózi aqyn ómirden ótkennen 150 jyldan keıin jazylǵan eken. Sol derek bo­ıyn­sha Fırdaýsı Týs oblysy Tabaran óńirin­degi Baj eldi mekeninde dúnıege kelgen. Aqynnyń óleńderine qarap, jas shaǵynda alańsyz ómir súrgenin, kárilik jeńgende kedeılik taýqymetin tartqanyn bilemiz. Bir jyrynda onyń 71 jasynda ataqty « Shah-namesin» aıaqta­ǵany aıtylǵan.

Zertteýshilerdiń sózine qaraǵanda, Fırdaýsı óz kitabyn eshqashan « Shah-name» dep atamaǵan. Epıkalyq poemanyń birde-bir jerinde mundaı sóz aıtylmaıdy da eken. Alaıda odan keıingi ótken aqyndar men sol kezeńdegi ádebıetshiler ulyq eńbektiń atyn « Shah-name» dep ataý­dy jón kóredi. Týstan shyqqan Asadı degen aqyn Fırdaýsıden keıin elý jyl ótkende mynadaı báıit shyǵarady.

«Týsta Fırdaýsıdeı áýlıe ótken,

Álemdi  Shah-namesimen kórkeıtip.

Uly jyryn máńgilikke

jazyp ketken,

Sol sebepti ulyq atyn

bergim kelgen».

Al Fırdaýsı óz jyrlarynda kitabyn ártúrli ataǵan. «Nama-ıı bastan» (О́tken zaman ańyzdary), «Namvarnama-ıı bas­tan» (Ilgeride ótken ataqty adamdar týraly ańyz), «Nama-ıı namvar-ı shahrııar» (Ataqty patshalar týraly ańyz) jáne «Nama-ıı shahrııaran» (Patshalar týraly ańyz). Sózdiń asyl marjany 60 myń báıitten turady. О́ziniń aıtýy boıynsha 6 «bıvar» bolǵan (1 bıvar = 10 000 báıit):

«Estelikke osy kitapty qaldyrdy,

Báıittiń sany, alty bıvarǵa jetken» degen joldan búgingi kúnde qolda bary 48-52 myń báıittiń shamasy. Keı­bir tizimde 55 báıitke deıin jetedi, biraq onda basqa kóshirip jazǵan basqa avtor­lardyń óz janynan qosqandary bar.

Osy rette myna bir derekti aıta ketsek, parsy-túrki álemi bir keńistikte órkendegenin, aldyńǵy izasharlardyń zańdy jalǵasy bolǵanyn ańǵaramyz. О́tken ǵasyrlardaǵy zertteýshilerdiń qolyna jetken Fırdaýsıdiń «Shah-name­siniń» saqtalýyna Ámir Temirdiń neme­resi Baısuńqardyń eren eńbegi bar. Ol týraly Naýaı týraly áńgimemizde keńirek aıtamyz. Ázirge qosarymyz, HV ǵasyrda Baısuńqar Ǵıratta keremet kitaphana ashady. Onda kitapty kóshirip jazýshy qusnı hatshylar, sýretshiler, altynmen aptaýshylar men túpteýshiler bolǵan. Osynshama adamdardy ádebıet pen tildiń kemeńgerleri, ilimdi ǵalymdar basqardy. Solardyń basqarýymen kórkemsóz óneriniń jaýharlaryn jınap alyp, altynmen ádiptep tańǵajaıyp kóshirmelerin jasady. Onyń birinshi betinde ádette Shahrýhtyń tańbasy basyldy. Keıde jazbaǵa túsinikteme de berilip otyrǵan. Mine, osyndaı jan-jaqty jumystyń bir nátıjesindeı bolyp, ataqty Fırdaýsıdiń «Shah-namesi» kóshirilip jazylady. Negizgi mátin retinde kúni búginge deıin qoldanylyp júrgen eńbektiń jasampazdyǵyna sebep bolyp ǵıbrattyq kitaphananyń izdenisi tur. Shyǵystanýshy Bertels onyń mańyz­dylyǵyna baǵa berip, úsh jaıtty ashyp salady: «1) dál osy mátin bizdiń osy poemamen tanysýdyń negizgi kózi bo­lyp qala beredi; 2) Baısuńqardyń kirispesinde (1425-1426 jj.) kóptegen qundy materıal bar; 3) eýropalyq ǵylym bir jarym ǵasyr boıynda áli kúnge deıin « Shah-nameniń» synı basylymyn shyǵara almady. Osylaısha, Baısuńqardyń qyzmetiniń mańyzy artty jáne ony umytpaý kerek» deıdi.

Bul qazyna Gomerdiń bizge qaldyrǵan murasyn eki oraıdy eken. Eýropa áde­bıe­tindegi Gomerdiń «Odısseı» men «Ilıa­dasy» qandaı bolsa, Shyǵys tarıhynda « Shah-nameniń» artyqshyly­ǵyn osylaısha sıpattaýǵa bolar edi. Batys zertteýshilerinde mundaı talpynys ta boldy. Alaıda halyqtyń kóne tarıhy men adamdardyń minez-qulqy, shyǵystyq dúnıetanymy eýropalyq pishimge kelmeıtini belgili. Degenmen, osy eki birdeı teńdesi joq týyndyǵa ortaq nárse de joq emes. Osy kúnge deıin oqylymdy bolyp, qupııasy talaı ǵalymdardyń izdenýine negiz bolyp, bular­dan asqan tarıhnama­nyń joq­­tyǵy talǵampaz ádebıetshilerdi moıyn­­datty.

« Shah-namede» qazaqtyń kóne eposta­ry­nyń kórinisterin tanýymyz túsinikti. Olaıy Fırdaýsı barsha túrkige ortaq epos­tyq negizin qalaýshy deýge bolady. Epostyq úlginiń ádemi úlgisi qazaqtyń batyrlar jyryna arqaý bolyp, ólmes týyndynyń keıipkerleri de ańyz-ápsana bolyp aýyzdan-aýyzǵa aýysyp búginge jetti.

Ádette, jańa dastannyń shymyldy­ǵyn túrerde Fırdaýsı oqyrmandaryna oqıǵanyń qysqasha mazmunyn, aqyn óziniń kózqarasy men baǵasyn báıittep beredi. Tipti Rústem men Sýhrab, Rústem men Isfandııar dastanyndaǵy osy ólshemdi Sofokl, Evrıpıd jáne keıingi avtorlar óz shyǵarmalarynda qoldandy dep te aıtady.

Ábilqasym Fırdaýsıdiń uly shyǵar­masynan basqa, jeke ómirine baılanysty derekter jetpegen. Biraq myna ańyz, qashanda asylyn baǵalamaıtynyn, dúnıeniń turaqsyzdyǵyn, patshalardyń ádiletsizdigin, taǵdyrdyń qudiretiniń sheksizdigin taǵy da dáleldeıtindeı.

Biraz jas jasap, kemeline kelgen Fırdaýsı óziniń baǵa jetpes dara týyndysyn támamdap, ózi laıyqty dep tapqan Shah saraıyna aparyp, yqylastaryna usynady.

Ol kezdegi el bıleýshisi sultan Mah­mýd Gaznaýı bolǵany belgili. Bul kezderde Fırdaýsı 65 nemese 66 jasta bolǵan dep shamalaıdy, ıaǵnı 1003-1004 jyldary. Ǵumyryn dúnıe qýýmen ótkizbegen Fırdaýsıdiń kedeılik qyspaǵyna túsip, qaljyraǵan shaǵy eken. Derek kózderde aqyn saraı ýázirleriniń biri Ábý ál-Abbas Fazl b. Ahmad Isfaraını aralasýymen Gaznaýıler saraıyna kelip, eńbegin usynady. Osy ańyzdy baıandaǵan Nızamı Arýzı bul kezdesýdi bylaısha sýrettep jazady: «Fırdaýsı kitabyn Gazna bıleýshisine alyp baryp, saraıdyń joǵary laýazymynda júrgen Ahmad Hasan Katıb ony qabyldap alady». Alaıda saraıda bul adamnyń bedeli men bıligin álsiretýge árekettenip, ańdysqan jaýlary az emes eken. Ony qaralaý úshin Fırdaýsıdi, onyń « Shah-namesin» da jamandap, jymysqy áreketterin iske qosady. Sultan aqynnyń eńbegin 20 myń dırhamǵa baǵalaıdy. Monshada jýynyp otyrǵanda jetkizip bergen, mańdaı terine de tatymaıtyn syıǵa aqynnyń jany jaralanyp, eńbegine arzymaıtyn aqshany saýdagerler men monshadaǵylarǵa úlestiripti. Solaı etse de qaharly patshanyń jazasynan yǵyp bir túnde Gaznadan Ǵıratqa ketip qalady da, ol jaqtan Týsqa oralady. « Shah-namesin» alyp Mazandaranǵa baryp, jergilikti shah Shahrııarý b. Shırvınge barady. Sol jerde Mahmýd Gaznaýı sultanǵa arnalǵan renishin jyrlaǵan 100 báıit shyǵarǵan-dy. Ony Shah 100 myń dırhamǵa satyp alady.

Sonyń biri:

«О́ziniń adamdarynyń ulysy joq,

Sol sebepti ulylyqtan habary joq».

Aqynnyń «Mahmýd quldan týmaı, patshanyń urqy bolsa, patsha tájimen basymdy kómkerer ed» degen jyryn estigen Mahmýd babalaryn ulyqtaǵan aqynnyń kóp jylǵy eńbeginiń shyn baǵasyn bermegenine ókinipti. Uly shyǵarmanyń laıyqty aqysyn artqan elshileri qalaǵa jetkende, sol qalanyń ekinshi qaqpasynan qaraly top aqynnyń máıitin alyp bara jatqan eken desedi. Bul shamamen hıjra boıynsha 411, bizdiń jyl sanaýymyzsha – 1020 jyly bolǵan edi.

Aqyn molasynyń basyna, dúnıeden ótkenine myńjyldyq ótkeninde, ber­tinde 1934 jyly kesene ornatylypty. Ataǵy men máńgi ólmes jaýhary qalǵan Fırdaýsıdeı zamanynan ozyp týǵan asyldyń muńly taǵdyrynyń da tálimi bar. Tirshiliginde taryqpasa da teń túser úzeńgilesi bolmaǵan Abaıǵa zamandastary ne kórsetpedi. Abaıdyń baýyry ári shákirti Shákárimniń:

«Jolama qýlar mańaıǵa,

Ne qylmadyq talaıǵa.

Kim jaǵady senderge

Tartqyzǵan azap Abaıǵa?

Onyń tilin almadyń,

Sabadyń, sóktiń, qarǵadyń.

Kórine qashan kirgenshe,

Arsyldap ıtteı qalmadyń», – degen joldarynda ashy zapyran jatqan joq pa?!

Fırdaýsıdiń murasyn zertteýshiler ontologııalyq jáne gnoseologııalyq aspektilerine negizdelgen adam tabı­ǵatyn bolmysyn ashýdaǵy ıdeıasyn bir aýyzdan, moıyndaıdy. Aqyn adam tabıǵaty álsiz degen sheshimge keledi.

Bir jaqsysy, Islam Jemeneı osy shyǵarmanyń qazaqsha sóıleýine, onyń tolyq basylyp shyǵýyna asa mán berýi óte quptarlyq jaıt. Uly dastan Turmaǵanbet Iztileýovtiń nazırasyndaı keıin de tolyq kúıinde qaıta jańǵyrsa, Shyǵysymyz onyń ishinde Iran tarıhy qazaq oqyrmandaryna bir taban jaqyndaı túseri anyq. О́ıtkeni onyń bir salasy tól tarıhymyz, ózimizdiń ótkenimiz. Turan-Iran tarıhynyń bir ushtyǵyn baıandaıtyn dúnıesi dep jaqyn tartqan, poezııanyń asa qundy jaýhary retinde de Abaıdyń da nazaryn aýdarǵan bolar dep oılaımyz.

Amangeldi Myrzabek