Bolashaq jumyssyzdardy daıarlap jatyrmyz
Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵynyń bas dırektory Zamır Saǵynovtyń pikirinshe, jol qurylysyna qajetti mamandar daıarlaý saıasatyn túbegeıli ózgertý kerek.
– «Injenerlik mamandyq azaısa, ınnovasııa bolmaıdy» degen ustanym bar. Injenerler ǵana ınnovasııany týdyrady. Demek, tehnıkalyq mamandyqtardy kóbeıtý kerek. О́kinishke qaraı, bizdiń eldegi jaǵdaı kerisinshe sıpatta bolyp otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine súıensek, 2020-2021 oqý jyldarynda 40 myńnan astam stýdent «zańger» mamandyǵy boıynsha bilim alyp jatyr. Ekonomıst, býhgalterlik esep mamandyǵyn tańdaǵandardyń úlesi 30 myńnyń ústinde. «Dene shynyqtyrý pániniń muǵalimi» mamandyǵyn 20 myńdaı stýdent meńgerip jatyr. Osy oraıda, Ulybrıtanııanyń ataqty Oksford ýnıversıtetiniń myna bir zertteýine nazar aýdarǵan abzal. Ýnıversıtettiń zertteýinshe, 2025-2030 jyldary «zańger» degen mamandyq bolmaıdy, – deıdi Z.Saǵynov.
– Sol sekildi býhgalter mamandyǵy da joǵalady dep boljam jasaıdy. Demek, biz myńdaǵan adamdy oqytyp jatqan joqpyz, kerisinshe bolashaq jumyssyzdardy daıarlap jatyrmyz. Bizdiń naryqtaǵy jaǵdaı joǵaryda atalǵan mamandyqtar boıynsha suranystan usynystyń kóp ekenin ańǵartyp otyr.
Jalpy, Qazaqstan naryǵynda jol qurylysy mamandary, qurylysshylar, mehanıkter, ınjenerler jetispeıdi. Z.Saǵynovtyń aıtýynsha, jol mamandaryna degen suranys 30 myń adamdy qurap otyr. Al ishki naryqqa usynylatyny – 500-deı ǵana maman. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bul máselege aralaspaıynsha jaǵdaıdyń ońalmasy anyq.
– Oqý oryndary men óndiris arasynda tyǵyz baılanys ornatylýy kerek. Alǵashqylary sońǵylarynyń suranysyna saı maman daıarlaýdy qolǵa alýy qajet. Bul – asa bir qıyn dúnıe emes. Memlekettik granttar men jeńildikterdi dál osylaı saralap otyryp qana retteýge bolady. Jastardy yntalandyrýdyń joldary kóp. Granttar sanyn kóbeıtý, oqýǵa qabyldaý emtıhandaryn jeńildetý jaǵyn qarastyrǵan abzal. Ishki naryqta jetispeıtin mamandyqtardy tańdaǵan stýdentterge tegin jataqhana usynýǵa bolady. Osy baǵytta izdense, tetikteri kóp. Jastardyń ınjenerlik salaǵa barmaıtyn sebebi mundaǵy oqý qıyn. О́ıtkeni matematıka, fızıka, hımııa sekildi ul-qyzdarymyz asa qyzyǵa bermeıtin pánderdi jetik bilý kerek. Bizdińshe, máseleni osyndaı yntalandyrý joldary arqyly sheshýge bolady, – deıdi Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵynyń bas dırektory.
Ishki naryqta maman jetispegendikten, syrttan jumys kúshin aldyrýǵa májbúrmiz. Bul rette Qazaqstanda shetelden jumys kúshi kóp tartylatyn sala jol qurylysy eken. 1 700-den astam joǵary bilimdi ınjener maman Qazaqstanǵa kelip jumys istegen. Al qara jumysqa alynǵandardyń úlesi tipti joǵary.
– Sondyqtan ishki naryqtaǵy tapshy mamandardy kóptep daıarlaý úshin memlekettik baǵdarlama ázirlenýi kerek. Al qazir biz óz qal-qaderimizshe áreket etip jatyrmyz. Iаǵnı mektepterdi aralap, 9-11-synyp oqýshylaryn jol qurylysy mamandyǵyna oqýǵa túsýge shaqyramyz. Byltyr 1 100-den astam mektepti aralasaq, bıyl 1 200-deı mektepte bolyp, túrli kezdesýler ótkizdik, – deıdi Z.Saǵynov.
Zamır Saǵynovtyń aıtýynsha, kadr tapshylyǵyna túrtki bolyp otyrǵan taǵy bir másele bar. Bul – «jol qurylysy mamany» degen naqty mamandyqtyń joqtyǵy. Bul mamandyq jalpy qurylys salasynyń bir tarmaǵy retinde qarastyrylady. Ol azdaı stýdentterdi oqytatyn oqytýshylar da jetispeıdi. Sondyqtan bul máselege keshendi túrde qaraý kerek.
– Joldy kútip ustaýdyń ózi úlken ǵylym. Byltyr qysta «qar kóp jaýdy» dep shýladyq. Qar kóp bolǵan joq. Kerisinshe, biz qardyń bárin joldyń ústine úıip aldyq. Sebebi osy isti oıdaǵydaı atqaratyn maman joq. Joldy ýaqtyly ári durys tazalaýdyń ózinde úlken mańyz bar. Derekke súıensek, jergilikti joldarda 1 546 qyzmetker jumys isteıdi. Sonyń tek 12 paıyzy ǵana jol mamandyǵyna ıe. Dál osy 12 paıyzǵa jatatyndardyń jartysynan kóbi jol mamandyǵyn ekinshi bilim retinde alǵan. Iаǵnı alda-jalda qıyn jaǵdaı týyndasa, bir qajetke jarar dep oqyǵan. Bul beıjaı qaraıtyn dúnıe emes, – deıdi Z.Saǵynov.
Túlekter naryqty toltyra almaıdy
Kadr máselesi sóz bolǵanda áńgimeniń bir ushy bilim berý salasyna kelip tireletini túsinikti. Osy oraıda L.Goncharov atyndaǵy Qazaq avtomobıl-jol ınstıtýtynyń prorektory Gúlsim Espaevanyń pikirin surap kórgen edik. Onyń aıtýynsha, salalyq túlekterdiń azdyǵy osyndaı úlken problemaǵa jol ashyp otyr. Resmı derekke súıensek, avtomobıl joly salasyna qajetti mamandardy otandyq 8 joǵary oqý orny daıarlaıdy eken. Olar – Logıstıka jáne kólik akademııasy, L.Goncharov atyndaǵy Qazaq avtomobıl-jol ınstıtýty, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti, Qazaq qatynas joldary ýnıversıteti, Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti jáne Qazaq bas sáýlet-qurylys akademııasy.
– Sońǵy ýaqytta sala mamandaryn daıarlaý kúrt tómendep ketti. Munyń túrli sebepteri bar. Sonyń biri – sala boıynsha daıarlaý baǵyttaryn biriktirý ári irilendirý bóliginde joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaý baǵyttarynyń jikteýishterindegi ózgerister. Máselen, 2004 jyly «Avtomobıl joldary, kópirler men tonnelderdiń qurylysy» jáne «Ǵımarattar men qurylystardyń qurylysy» mamandyqtary biriktirildi. Sonyń nátıjesinde «Avtomobıl joldary men aerodromdardyń qurylysy» mamandyǵy óziniń biregeı ataýy men derbestigin joǵaltty. Oǵan erekshelikterin eskermesten, qurylys mamandyqtaryna sekildi talaptar qoıyla bastady. Bul jol qurylysyna qajetti biliktilik deńgeıiniń tómendeýine alyp keldi, – deıdi G.Espaeva.
Prorektor túsindirgendeı, buryn joǵary oqý oryndaryna túsý úshin memlekettik granttar mamandyqtar boıynsha bólinetin. Al qazir bilim berý baǵdarlamalarynyń toptary boıynsha úlestiriledi. Ol azdaı 2018 jyldan kadrlardy daıarlaýǵa memlekettik tapsyrysty ornalastyrý bilim berý baǵdarlamalarynyń toptary sheńberinde júzege asyryla bastady. Bul óz kezeginde top ishinde bilim berý granttarynyń birkelki bólinbeýine alyp keldi. Máselen, «qala qurylysy, qurylys jumystary jáne azamattyq qurylys» bilim berý baǵdarlamalary tobynda granttar jalpy qurylys salasynda mamandar daıarlaıtyn 23 joǵary oqý orny arasynda orta eseppen 10-15 baǵdarlamaǵa bólinedi.
– Mamandardy daıarlaýdy qysqartýdyń taǵy bir mańyzdy sebebi – «Qala qurylysy, qurylys jumystary jáne azamattyq qurylys» bilim berý baǵdarlamalarynyń toby boıynsha mektep jáne joǵary bilim bazasynda oqıtyn stýdentter úshin syrttaı bilim berýdi joıý jáne qashyqtan oqytýǵa tyıym salý. Bul jumys pen oqýdy biriktire otyryp, qysqartylǵan túrde oqýǵa múmkindik bermeıdi. Sondyqtan «Kólik qurylysy» daıyndyq baǵytyn bólek ashyp, «Avtomobıl joldary men aerodromdar qurylysy», «Temir jol qurylysy», «Kópirler men kólik tonnelderiniń qurylysy», «Munaı-gaz qubyrlary men munaı-gaz qoımalaryn salý» toptaryna bólgen durys. Tek osy jaǵdaıda ǵana granttar mamandyqtar boıynsha bólinedi, – deıdi prorektor.
Sondaı-aq Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Bilim berý qyzmetine qoıylatyn biliktilik talaptary jáne olarǵa sáıkestikti rastaıtyn qujattar tizbesi» normatıvti-quqyqtyq aktilerine ózgerister engizýge, oqytýshylardyń ǵylymı dárejelilik úlesin azaıtýǵa bolady. Bul dáris oqý, praktıkalyq jáne zerthanalyq sabaqtar ótkizý úshin óndiristen joǵary oqý oryndaryna mamandardy tartýǵa múmkindik beredi. Ádette, óndirýshilerdiń ǵylymı dárejesi bolmaıdy.
G.Espaevanyń pikirinshe, «Kólik qurylysy» mamandyǵy boıynsha doktorantýraǵa granttyq oryndar bólý qajet. Osy jyldar ishinde doktorantýra boıynsha birde-bir memlekettik bilim granty bólinbegen.
– Stýdentter kóbinese «Joldar men aerodromdardyń qurylysy» mamandyǵyn tańdaıdy. «Kópirler men kólik tonnelderin salý» mamandyǵyna baratyn stýdentter tym az. Sebebi bul mamandyqty oqytatyn oqytýshylar jetispeıdi. Máselen, qazir jol salasynda, atap aıtqanda, avtomobıl joldary men aerodromdar qurylysy salasynda bilim alyp jatqan stýdentterdiń jalpy sany – 627 adam. Onyń 319-y bizdiń ınstıtýtta oqıdy. Jalpy, 2021 jyly jol salasyndaǵy joǵary oqý oryndary túlekteriniń sany 382 adamdy qurady. Onyń 161-i bizdiń ınstıtýtty támamdady. Túlekter jyl saıyn joǵary oqý oryndary ótkizetin jármeńkelerdiń arqasynda, sondaı-aq yntymaqtastyq týraly kelisim jasalǵan kásiporyndardyń suranysy boıynsha jumysqa ornalasady. Kadrlyq qamtamasyz etý kez kelgen sala úshin mańyzdy. О́ıtkeni jyl ótken saıyn qurylys kólemi ósýde. Al eńbek naryǵy bilikti mamandarǵa muqtaj. Túlekterdiń úlesi tómen. Túptep kelgende osynyń bári avtomobıl joldary qurylysynyń sapasyna keri áser etedi. Sondyqtan buǵan atústi qaraýǵa bolmaıdy, – deıdi ol.
Túıindeı kele aıtarymyz, jol – memlekettiń kúretamyry ispetti. Endeshe oǵan erekshe kútim kerek. Ábdilda Tájibaev aıtqandaı, «Joldyń da qulaǵy, kózi bar, tili bar, Joldyń da qýanar, qaıǵyrar kúni bar». Sondyqtan kadr daıarlaý máselesine salǵyrt qaramaýǵa tıispiz.
