JEŃIS JAŃǴYRYQTARY

Biz, soǵystan keıin týǵan urpaq keshegi Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy aǵa urpaqtyń – qazaqtar men qazaqstandy­qtardyń jankeshti erligi týraly tek oqýlyqtardan, kórkem ádebıetten jáne kınotýyndylardan ǵana bilemiz. Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda Uly Otan soǵysynda qaza tapqan bozdaqtardyń rýhyna bas ıip, olardyń erliginiń saıası-tarıhı, eldik máni týraly oılaný, paıymdaý – keıingi býynnyń azamattyq paryzy. Soǵysta bizdiń ákelerimiz ejelden erkindik ańsaǵan er qazaqtyń órshil rýhyn, batyrlyǵyn álemge pash etti. Qazaq ulty ulandarynyń antqa adaldyǵyn kórsetti. Otan soǵysy maıdandarynda, jaý tylyndaǵy partızandar men Eýropa elderindegi qarsylasý qozǵalysy qatarynda shaıqasyp, fashızm konslagerlerinde qaza tapqan ójet, qaısar qandastarymyz rýhyna bas ıemiz... Adamzat tarıhyndaǵy asa iri de qasiretti oqıǵa – ekinshi dúnıejúzilik soǵys. Al keshegi alyp KSRO mem­leketi qura­myndaǵy halyq­tar úshin ol Uly Otan soǵy­sy boldy. Bıyl TMD elderi osy soǵys­taǵy ortaq uly Jeńistiń 65 jyldyǵyn mere­ke­leýde. Keshe­gi úlken ımpe­rııa KSRO halyqtary Jeńis­tiń 45 jyl­dyǵyn 1990 jyly bir memle­ket sheńberinde sońǵy ret atap ótti. Sodan beri adamzat tarı­hynyń maz­muny men barysyna úlken bet­burys ákelgen asa iri oqıǵaǵa, onyń mańy­zyna, sol jyldardaǵy halyqtyń jan­qııarlyq erligine kózqaras ózgere bastady. Onyń qadiri el, ásirese, jas urpaq sanasynda báseńsigendeı boldy. Ol týraly az aıtyla bastady. Árıne, onyń ártúrli sebepteri bar. Eń aldymen, birinshiden, sol ǵala­mat soǵysta on bes odaqtas respýblı­kalardaǵy júzden astam ulttar men ulystardyń uldary men qyzdary jantalasa qorǵaǵan KSRO ydyrady. Ekinshiden, sol soǵystaǵy Jeńistiń basty uıymdastyrýshysy, sóıtip rýhtandyrýshy kúshi dep eseptelingen jáne Jeńistiń basty nasıhatshysy bolǵan, mańyzyn urpaqtardyń sana­sy­na sińirý úshin búkil ıdeologııa­lyq áleýetin paıdalanǵan KOKP óz fýnk­sıonerleriniń saıası baqtalas­tyǵy men mansap úshin kúresi saldarynan tarap, tarıh sahnasynan abyroısyz ketti. Úshinshiden, uly Jeńistiń basty kúshi, áskerı-rýhanı murageri, dástúr­li jalǵastyrýshysy jáne onyń máńgi­lik sımvolyndaı kórinetin KSRO Qarýly kúshteri – Keńes Armııasy tarap, Uly Otan soǵysy maıdan­darynda mıl­lıon­­daǵan bozdaq qolyna alyp, ant berip, qasıettep, qurmette­gen, Reıh­stag­ta jeńis rámizi retinde asqaqtalǵan Qyzyl tý TMD elderiniń eshqaısy­sy­nyń memlekettik rámiz­derinde saqtal­maı, tarıhı mýzeıler­diń ǵana enshisine aýysty. Tórtinshi­den, memlekettik ıdeo­lo­­gııalardyń, maqsattardyń óz­gerýi­­ne baılanysty, KSRO-nyń taraýynan jáne joqty­ǵy­nan Batys, tipti, TMD elderinde Uly Otan soǵy­syna, onyń qorytyn­dylary men ondaǵy Jeńistiń sıpaty­na ártúrli kózqarastar paıda bola bastap, onyń mańyzyna kóleńke tústi. Besinshiden, Uly Otan soǵysyn­daǵy Jeńistiń bas­ty qaharmany ári sım­­voly – soǵys ardagerleri qatary­nyń jyl saıyn azaıyp, al búgingi tiri­leriniń ózderi qan tógip, jan­qııarlyq­pen qorǵaǵan ortaq Otan – KSRO-nyń ydyraýy olardyń rýhyn tómen­detip, soqqy bolǵanyn, búkil ómir­leriniń máni men qorytyndysyna daq túsirgenin, jas­tarynyń ulǵaıyp, qoǵamdyq belsen­diliginiń tómendeýine áser etkenin de aıtý, moıyndaý qajet. Uly Jeńiske ártúrli kózqarastar paıda boldy. Bir kezde shyn jeńim­paz­dardyń kim ekendigi, qaı memleket pen halyqtyń jeńiske qandaı úles qos­qany daýsyz aıqyn bolsa, endi qazirgi postmoderndik Eýropanyń tarıhı jáne saıası jadynda álde­qashan tarıh­tyń eski úıindisine ketken saıası qara kúıeler qaıta byqsyp, jandana basta­dy. Tarıhı jáne saıası turǵydan álde­qashan túpkilikti jáne daýsyz aıqyn­dalǵan máseleler qazirgi saıa­sattyń kún tártibine shyǵýda. Tarıhı burmalaýdyń basty nysanyna keńes halqynyń – bizdiń ákelerimiz­diń Jeńi­­si ilindi. Ol buryn da bolǵan. Biraq sońǵy kezeńde ol sonshama ashyq júrgizilýde. Eýropa­da sońǵy jyl­dary keńes soldatynyń – bizdiń ákelerimiz­diń azattyq mıssııa­syn – “demo­kra­tııa­nyń jeńilisi”, keńes sol­daty­nyń erligin – “taǵy­lyq”, ás­kerı qyl­mys­tardy – “geno­sıd” dep ataı, baǵalaı bastady. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys­tyń tarıhyn qaıta jazýǵa, Nıýrnberg prosesiniń qory­tyn­dy­laryn qaıta qaraýǵa degen pıǵyl boı kóterdi. Osynyń barlyǵy bizge ekinshi dú­nıe­júzilik, Uly Otan soǵysy týraly shyndyqty jas urpaq sanasyna qaıta-qaıta jetkizip otyrýdy mindet­teıdi. Árıne soǵysty, onyń qory­tyn­­dylaryn baǵalaýda ár urpaqtyń óz kózqarasy bolýy múmkin. Ýaqyt­tyń tarıhı-saıası oqıǵalardy baǵa­laýǵa, saralaýǵa óz tańbasyn salýy – tabıǵı qubylys. Biraq olar túbegeıli, prın­sıpti máselede ózgermeýi kerek. * * * Kólemi, qataldyǵy, adam jáne materıaldyq shyǵyny jaǵynan ekinshi dúnıejúzilik soǵys adamzat tarıhyn­daǵy eń joıqyn soǵys boldy. Ol dúnıe júzi halyqtarynyń besten tórti­niń taǵdyryna áser etti. Soǵys qımyl­dary álemniń 40 memleketiniń aýma­ǵyn­­da júrdi. Eń sońǵy derekter bo­ıyn­sha bul alapatta 60 mln. adam qaza tapty. Keńes Odaǵynyń adam shyǵy­ny resmı túrde 27 mln. dep esepteledi. KSRO ydyraǵannan keıingi kezeń­degi tarıhı basylymdarda, batys ǵalym­dary ara­syn­da, baspasózde ekin­shi dúnıejúzilik so­ǵystyń basty shaı­qastary keńes-ger­man maıdanyn­da emes, qurlyqta emes, AQSh pen Uly­­brıtanııanyń qarýly kúshteri ın­tensıvti qımyldar jasaǵan teńiz ben áýe urystarynda sheshildi degen pikirdi tańýda. Olar ony álem halyq­taryna, ásirese batys elderine túsin­dirý úshin, tipti keńes-german maı­danyndaǵy, Qıyr Shyǵystaǵy Qyzyl Armııa júrgizgen soǵys qımyldary týraly aıtpaıdy, nemese óte bolym­syz mól­sherde sóz qylady. Álem 1941 jyly soǵysty kim bas­tap, oǵan adamzat tarıhynda buryn-sońdy bolyp kór­me­gen qandaı qater tónip turǵanyn bir­den sezdi. Ony sol kezdegi úlken saıa­sattaǵy bedeldi de ákki qaırat­kerler­diń biri, keńestik qurylys pen ıdeo­logııanyń bitispes qar­sylasy bolyp esepte­letin Uly­­brıtanııanyń premer-mınıstri Ý.Cher­chılldiń óz hal­qyna 1941 jylǵy 22 maý­sym kúngi keshki radıo úndeýinen birden túsi­nýge bolatyn edi. Cherchıll sózin: “Soń­ǵy 25 jyl boıy kommýnızmniń dál mendeı eń dáıekti, tabandy qarsylasy bolǵan emes. Men osy ýaqytqa deıingi birde bir sózimnen bas tartpaımyn. Biraq onyń barlyǵy qazirgi bizdiń kóz aldy­myzda bas­tal­ǵan alapatpen salystyrǵanda kúńgirt tartady. Sóıtip óz qylmystary jáne tragedııalarymen keıinge shegine turady. Osylaısha óz oshaǵyn qorǵaýshy ár orys soldatynyń isi endi jer shary­nyń barlyq túkpirindegi erkin adamdar­dyń tól isi bolyp tabylady”, dep ol búkil Eýropany Keńes Odaǵyn qoldaýǵa shaqyrdy. Fashıstik agressııa keńes halqyna eshqandaı tańdaýdyń jolyn qaldyrmady. О́ıtkeni gıtlerlik Germanııada eldi mem­le­ket retinde qurtyp, ony mekendegen halyqtardy násildik qorlaý men kemsitý­shiliktiń memlekettik jospary jasalyn­ǵan bolatyn. Keńes jaýyngerl­erine óz eliniń ár qadamy úshin qasyqtaı qany qalǵansha soǵysýdan basqa jol qalmady. Búgingi urpaqqa Uly Otan soǵysyn­daǵy Keńes Odaǵy men onyń halyqtary­nyń jeńisiniń negizgi faktorlary týraly aıtý paryz. Ony jas urpaq bilýi kerek. Ol soǵystaǵy jeńistiń qaınar kózderi, negizderi men qozǵaýshy kúshteri týraly ondaǵan, tipti myńdaǵan eńbekter jazyl­ǵan. Solardy oqyp, taldasańyz, negizinen mynadaı qorytyndyǵa kelýge bolady. Eń birinshi faktor – adamdyq jáne rýhanı faktor. Keńes adamdary jappaı erlik pen tózimdiliktiń úlgisin kórsetti. Adam rýhy men qaısarlyǵy, Otanyna adaldyǵy soǵystaǵy jeńistiń negizgi fak­tory – qaınar kózi boldy. Tarıhı shyndyq úshin mynadaı faktini de eske alý kerek Keńes ókimeti ornaǵan 24 jyl ishinde halyq eldegi jaǵymdy áleýettik ózgeris­terdiń alǵashqy jemisin kóre bastaǵan edi. Sondyqtan búgingi keıbir saıa­sat­kerler, saıasattanýshy jáne tarıh­shy ǵalymdar qalaı aıtsa da, eldiń basym kópshiligi óz ókimetiniń saıasatyna sendi, ómirge optı­mızmmen qarady jáne ózderi­niń eldegi jańa ózgeristerdiń qatysý­shy bolǵandyǵyn maqtan tutty. Endi, Uly Otan soǵysy bastalysymen, elge erekshe qaratúnek qater tónip, ár adamnyń ómirine, bostan­dyǵyna el namy­sy men memleket­tigine qaýip tóngenin sezgende keńes aza­mat­tary­nyń el taǵdyry úshin aıryqsha jaýap­kershilik sezimi paıda boldy. Ekinshi faktor – Keńes Odaǵy halyqtarynyń birligi, birlesken ınter­nasıonaldyq erligi, barlyq odaqtas res­pýblıkalardyń uly Jeńiske qosqan ortaq úlesi. Qazirgi kezeńde bul týraly aıtý keıbir ıdeologtar ustany­my boıyn­sha mańyz­dy emes sııaqty bolyp kórinýi múm­kin. Biraq tarıhı shyndyq solaı. Halyqtar dostyǵy – uly Jeńistiń basty faktorlarynyń biri ekendigi – bultart­pas shyndyq. Úshinshi faktor – Uly Otan soǵysynyń azattyq, ádilettik maz­muny men bolmysynan týyndaıtyn halyq­tyq sıpatta bolýy. Nemis fashısteri keńes adamdaryn qul etýdi oılady. Kezinde Keńes ókimeti qýdalaǵan nemese oǵan ók­peli, onyń tártibin qabyldamaǵan­dardyń ózderi qolyna qarý alyp, Otany úshin maıdanda qan tók­kenin kóptegen qujattar rastaıdy. Soǵys­tyń ádiletti sıpaty qoǵam­dy toptas­tyrdy, urpaqtar men áleý­mettik toptar arasynda buryn bolmaǵan rýhanı birlik pen yntymaqqa qol jetkizdi. Ortaq múdde­de tipti dindarlar men ateıster de birikti. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys, keńes-german maıdanyndaǵy ahýal týraly shyn­dyqty jazǵan adamdardyń biri gıtlerlik Germanııanyń belgili áskerbasshysy gene­ral G. Gýderıan edi. Ol óziniń “Sol­dat este­likterinde” bylaı deıdi: “Orys jurt­shylyǵynyń sol kezdegi kóńil-kúıin sol kúnderi (1941) men ózim Orel qala­synda áńgimelesken, kezinde patsha armııa­syna qyzmet etken qart generaldyń sózderine qarap baǵalaýǵa bolar edi. Ol bylaı dedi: “Eger osydan 20 jyl buryn kelgende siz­derdi biz zor órleýmen qarsy alǵan bolar edik. Endi óte kesh. Biz jańa ǵana esimizdi jıyp, jaqsy ómir súre bastap edik, sizder keldińizder de jıyrma jylǵa keıinge laqtyryp tastadyńyzdar. Endi bizdiń barlyǵyn taǵy da jańadan bastaýymyz kerek. Sondyqtan biz qalaı bolǵanda da Reseı úshin kúresemiz jáne bul iste biz bárimiz birtutaspyz”. Patsha áskeri qart generalynyń sózin­degi shyndyqtyń tamyry tereń. Keńes halqy otyzynshy jyldardyń qıyndy­ǵynan es jınap, eńbeginiń jemisin kórip, bilim alyp, balalaryn endi ǵana oqytyp, beıbit ómirdiń dámin tata bastaǵan bola­tyn. Soǵysqa attanǵan myńdaǵan qazaqtar da óz urpaqtarynyń bolashaǵy men tynysh ómiri úshin kúresken edi. Osy rette myna bir mysal da oryndy dep esepteımiz. Soǵys aldyndaǵy ıdeo­logııa men saıasattan eń kóp zardap shek­ken urpaqtyń biri uly Abaıdyń óren-jara­ny edi. Balasy Turaǵul jáne basqa­lary halyq jaýy retinde jer aýdarylyp, qýǵyn-súrginge tústi, inisi Shákárim qajy atyldy, onyń úsh uly – Ǵafýr, Qabysh jáne Zııat azappen óltirildi. Al solaı bola tura Abaı urpaqtarynan ondaǵan bozdaq Uly Otan soǵysyna baryp qaza tapty. Abaıdyń Maǵaýııasynyń uly Jaǵy­par­qyzy Ishaǵy – uly aqynnyń nemeresi, búginde kózi tiri. Ol kisi Uly Otan soǵy­synyń Qıyr Shyǵys maı­danyn­da Japo­nııa áskerlerine qarsy soǵysqa qatys­qan, birneshe áskerı orden-medal­dardyń ıegeri. Úshinshi faktor – soǵys aldyndaǵy jyl­dary qalyptasyp úlgergen ekono­mıkalyq júıe men memle­ket­tik bılik jáne mem­lekettik apparat. Sol qury­lymdar eldiń Batysynan Shy­ǵy­syna qysqa merzim ishinde kóship, orna­lasýǵa jáne tez arada ónim shyǵarýǵa qabi­letti bolyp shyqty. Oralda, Povolje­de, Qazaq­stan men Sibirde kóptegen qorǵa­nys kásiporyndary ornalastyry­lyp, maıdan­nyń senimdi soǵys-ónerkásiptik bazasy qalyptastyryldy. Osy aımaqtarǵa jalpy sany 10 mıllıonnan astam adam evakýa­sııalanyp, olarǵa baspana berilip, jumys­qa ornalastyryldy. El ekonomıkasynyń maıdan qajet­terin qanaǵattandyrýǵa óte qysqa merzim ishinde yńǵaılanǵanyn myna bir derek­terden aı­qyn kórýge bolady. Eger KSRO-nyń jıyn­tyq qorǵanys ónerkásibi 1941 jyly 792 myń vıntovka men karabın shy­ǵar­sa, 1941 jyldyń ekinshi jartysynda osyndaı 1,5 mıllıon dana qarýdy maı­dan­ǵa jóneltken. Avtomat pen pýlemetti tıisinshe 11 myń jáne 143 myń; avıasııa tıisinshe 4 myń jáne 8,2 myń. Soǵystyń sońyndaǵy 1945 jylǵa qaraı Keńes Armııasy nemis basqyn­shylarynan qarýlar men mıno­metter jaǵy­nan – 1,9 ese, tankter men ózdiginen júre­tin artıl­lerııalyq qarýlar jaǵynan – 1,5 ese, áskerı avıasııa jaǵy­nan 3,6 ese basym boldy. Bul kóp ultty keńes halqynyń qajymas erligi, ınjener­ler men óndiris uıymdastyrýshy­larynyń jankeshti eńbegi arqasynda júzege asyryl­dy. Tórtinshi fak­tor – antıgıt­lerlik koalısııanyń kómegin teriske shyǵarýǵa bolmaıdy. Lend-lız arqy­ly járdemniń mańyzy úlken boldy. Ony 1943 jyldyń ózinde I.Stalın de bylaı dep atap ótken bolatyn: “Odaqtas­tardyń áskerı jabdyq­tary bizdiń jazǵy kampanııamyzdyń tabystaryn edáýir jeńil­detti”. Jalpy soǵys jyldary Keńes qarý­ly kúshteri lend-lız boıynsha 14795 samolet, 7056 tank, júzdegen parovoz jáne basqa jabdyqtar aldy. Sondaı-aq 2,6 mıllıon tonna munaı ónimderin, 15 mln. par aıaqkıim, 4,3 mln. tonna azyq-túlik keldi. * * * Fashıstik Germanııaǵa qarsy soǵysta sheshýshi urystar sovet-german maıdanyn­da bolǵanyn erekshe atap ótý búginde erekshe qajet. Osyndaı pikir, kózqaras Qazaqstanǵa da qajet. Bul sol soǵysqa qatysqan ákelerimizdiń rýhyna taǵzym, búgingi kózi tirileriniń erligine qurmet. Keńes áskerleriniń sheshýshi rólin mo­ıyn­­daı kele AQSh prezıdenti F.Rýz­velt 1942 jyldyń mamyr aıynda bylaı dep jazǵan bolatyn: “Úlken strategııalyq kóz­qaras turǵysynan orys armııasynyń jaý­dyń soldattary men qarýlaryn Birik­ken Ulttardyń qalǵan 25 memleketiniń bárin birge alǵannan da kóp joıýynyń bul­tartpas faktisin teriske shyǵarý qıyn”. Qyzyl Armııa áskerleri 1941-1945 jyl­dary jaýdyń 607 dıvızııasyn talqan­dap, tutqynǵa aldy. Al anglo-amerıkalyq áskerler 176 dıvızııany joıdy. Keńes ásker­leri soǵys jyldary qarsy­las­tary­nyń 50 myń tankteri men shtýrm qarý­laryn ( jaýdyń jalpy shyǵynynyń 75 paıyzy), 70 myń samoletin (70 paıyzy), 167 myń artıllerııa quraldaryn (74 paıyzy) joıdy . Álem fashıstik násilshil, adamzatqa qarsy, jeksuryn rejimnen azat boldy. M.Monten jazǵandaı, “jeńistiń ulyly­ǵy onyń qıyndyqtarynyń mólsherimen ól­she­nedi”. Soǵystyń aty soǵys. Qandaı soǵys bolsa da áýelden-aq adam, ma­te­rıal­­­dyq, qarjy shyǵyndaryna ákeleri belgili aqıqat. Keńes Odaǵynyń qýatty, qatigez jáne ákki jaýmen júrgizilgen soǵystaǵy shyǵyny adam aıtqysyz boldy. Basqyn­shylar 1710 qala men kentti, 70 myńnan astam selony qıratyp, órtedi. Keńes Odaǵyna kelgen materıaldyq shy­ǵyn­dardyń jalpy mólsheri sol jyldar­dyń baǵasymen eseptegende 679 mlrd. rýbl bolsa, al Eýropaǵa soǵystan kelgen mate­rıaldyq shyǵyndar 260 mlrd.rýbl boldy. Erlik degenimiz adamnyń erekshe shetin, kúrdeli jaǵdaıdaǵy erki men kúshiniń tabıǵattan tys, aıryqsha qımyl-áreketi. Áńgime bul jerde jeke kisiniń bir sáttik qımyly týraly emes. Másele adam­dardyń dene, adamgershilik, ınte­llektýal­dyq jáne psıhıkalyq kúshteriniń erekshe kúrdeli ahýaldaǵy, sózben tolyq, dál sıpattaý múmkin emes tótenshe qı­myl-áreketi týraly bolyp otyr. Erlik – ómir men ólim betpe-bet kelgen syn sáttegi erekshe is-árekettiń jemisi. Sondyqtan da keńes azamattarynyń soǵys jyldaryndaǵy maıdan men tyl­daǵy jappaı erligi “batyr halyq”, “batyr qala”, “jeńimpaz jaýynger”, “jeńimpaz halyq” “jeńimpaz armııa” jáne basqa da tamasha aıshyqty sózdermen aıdarlanǵan. Árıne, bul ataýlarda belgili bir metafora bar. Halyqtyń, armııanyń erligi – ıntegratıvti nátıje, jınaqtal­ǵan anyq­taý. Jeke tulǵa­lar jasaǵan myńdaǵan jáne mıllıondaǵan jeke erlikterdiń sıntezi ispettes. Osy jerde myna bir máselege nazar aýdarý kerek – ol bozdaq­tar rýhy aldyndaǵy taǵzym. Birinshiden, soǵysqa mıllıondaǵan adamdar qatyssa da, batyr dep myńdaǵan adam ǵana ataldy. Uly Otan soǵysy maı­- dandaryndaǵy erligi úshin 11 myń adamǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berlip, 7 mln. adam ordender jáne medaldarmen marapattaldy. Qarýly kúshterdiń áskerı birlestikterine, bólimderine jáne korabl­­derine 10 900 áskerı ordender berilip, olar­dyń kópshiligi gvardııalyq degen qur­met­ti jaýyngerlik ataqqa ıe boldy. “Otan soǵysynyń partızany” medalimen 127 myń adam marapattalyp, 184 myń partızan men jasyryn uıym músheleri KSRO ordenderi jáne medal­­daryn aldy. Soǵys kezindegi tyldaǵy qajyrly eńbegi úshin 294 myń adam orden jáne medal­darmen, al 16 mln. adam “1941-1945 jyl­dar­daǵy Uly Otan soǵysyndaǵy eren eńbegi úshin” medali­men marapattaldy. Ekinshiden, halyq erligi onyń ishinen satqyndar men opa­syz­dardyń shyǵýy da múmkin ekendigin teriske shyǵara almaıdy. Erlermen birge ezder de boldy. Olardyń da sany az bolǵan joq. Soǵys jyldary Keńes qarýly kúshteri qatarynan 994, 3 myń adam sottalyp, olardyń 422,7 myńy­na sot sheshiminiń oryndalýy soǵys qımyly aıaqtalǵanǵa deıin keıinge qal­dy­ry­lyp, maıdanǵa aıypty dep aıdar­lan­ǵan áskerı bólimshelerge jiberildi, 436, 6 myńy túr­me­lerge otyrǵyzylyp, 135 myńy atyl­dy. Al soǵys kezinde qash­qyndardyń jalpy sany 588, 7 myń adamdy qurady. Olardyń 376 myńnan astamy sottaldy, qal­­ǵandary tabylmady. Jalpy soǵys kezindegi bul qu­by­lys kez kelgen armııaǵa tán nárse. Mysa­ly, fashıstik Germanııa­nyń 1942 jylǵy qysqy soǵys qımylynyń bary­syn­­da gıt­ler­lik áskerı trıbýnaldar 62 myń ofı­ser men soldatty qashqyn­dyǵy, óz beti­men shegingeni jáne baǵyn­baǵany úshin sottaǵan. Iá, Qyzyl Armııa qatarynda da opa­syzdar men jaý jaǵyna ótkender boldy. Nemis derekteri boıynsha, okkýpanttar jaǵy­na jalpy jıyny mıllıonǵa jýyq adam ótip ketken. Olardyń qatarynda Orys azattyq armııasy dep atalǵan áskerı birles­tiktiń qataryndaǵy vlasovshylar, ýkraın­dyq banderovshiler, túrli aıla-sharǵymen qurǵan kavkazdyq, túrkistan­dyq qarýly quramalar boldy. Bulardyń kópshiligi soǵys­tan keıin ol qylyqtary úshin ózderi­niń tıisti jazasyn tolyǵymen aldy. Taǵ­dyr­lary kúrdeli boldy. Mundaı jandardy birjaqty kinálaý ońaı. Olardyń qolyna qarý ustamaǵan, urys­tarǵa tıisti áskerı daıyndyqsyz kirgen pendeler ekenin de eskergen jón. Keı sátterde komandırler qolynda myltyǵy, ne oq-dárisi joq ásker­lerdi jaýǵa qarsy qoıǵany belgili. Áskerı basshylyqtyń da kinási az emes. Ár ahýaldy, ár taǵdyrdy jeke baǵalaý kerek. * * * Qazaqstannyń Uly Jeńiske úlesi aıryq­sha boldy. Respýblıkamyz halqy qaharly jyldary tas-túıindeı bekidi. Tyldaǵy qazaqstandyqtardyń erligi týraly myna bir derekterdi taǵy bir eske salý oryndy. Soǵys aldynda Qazaqstanda 6.2 mln. halyq tursa, onyń 1,7 mıllıony ás­ker qataryna shaqy­ry­lyp, 700 myń adam eń­bek armııasyna ji­berildi. Qazaq­standa 12 atqyshtar dıvızııasy, 4 ulttyq kavalerııa dıvızııasy, 7 atqyshtar brıga­dasy quryl­dy. Mamandardyń esep­teýinshe osy shara­lardyń nátıjesinde Qazaq­stan halqynyń soǵys qajetterine jumyldy­rylýy 24 paıyzǵa jetken. Al eki maıdan­da birdeı soǵysqan Germanııa halqy­nyń soǵysqa jumyldyrylýy 12 paıyz bol­ǵan. Osy derekten-aq tyldaǵy elimiz halqyna qandaı aýyrtpalyq túskenin aıqyn kórý­ge bolady. Salmaq áıelder men jas­óspi­rimderge tústi. Soǵys jyldary ónerkásip­te eńbek et­ken­derdiń 50 paıyzy jeńil, sondaı-aq tamaq ónerkásibinde 85-90 paıy­­zy, aýyl sharýa­shylyǵynda 80 paıy­zdan astamy áıelder boldy. Jas­tar jumys isteıtin­derdiń 35- 40 paıyzyn quraǵan. Osyndaı jumys­shy­lar quramy­men Qazaqstan soǵys jyl­dary KSRO-da óndirilgen molıbdenniń 60, metal­dyq vısmýttyń 65, polımetall rýda­larynyń 79 paıyzyn, mystyń 35, qorǵa­synnyń 83 paıyzyn berdi. Batys aýdan­dardan kóshirilgen 220 kásiporyndy qabyl­dap, qysqa merzimde iske qosty. О́z halqynyń turmystyq-áleýmettik jaǵdaıy tómen bola tursa da respýblı­ka­myz soǵys jyldary ortalyqqa 4 829 myń tonna astyq, 600 myń tonna et tapsyrdy. Respýblıka malshylary Qyzyl Armııaǵa 110 myń at berdi, bul 10 atty ásker dıvı­zııasyn qurýǵa jetti. Soǵys órtine sha­lynǵan aımaqtardan evakýa­sııalanǵan júz­degen myń adamdardy, keıinnen saıası qý­ǵyn-súrginge túsip, deportasııaǵa ushyra­ǵan 1 mıllıonǵa jýyq ártúrli etnos ókil­derin qabyldady. Munyń bári respýblı­ka­da­ǵy áleýmettik-turmystyq jaǵdaıdy odan ári kúrdelen­dirgeni belgili. Halqymyz osy­nyń bárine erekshe tózimdilik kórsetip, taǵ­dyr talqy­symen kelgenderge qol ushyn berdi. Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy erligi úshin 500 qazaqstandyq Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry ataǵyn aldy. Al olardyń qataryn­daǵy qazaqtardyń sany 100 edi. Uly Jeńis ákelgen qundylyqtar týra­ly aıtqanda oıǵa eń aldymen sol bir qan­tógis, jıhangerlik soǵystan aman qaıtqan aǵalarymyz ben apalarymyzdyń soǵystan keıingi qoǵamdyq ómirdiń ár salasynda atqarǵan adamgershilik, tárbıe­lik, otan­súı­­gishtik, jas urpaqqa qamqor­lyq, ádi­let­tilik pen tazalyqtyq qoǵaýshysy bol­ǵan erekshe mıssııasy týraly aıtý paryz. Iá, maıdangerler qaı salada da úlgi boldy. Búgingi táýelsiz Qazaqstannyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq júıesine, Qazaq­­­stan­nyń ındýstrııaly, agrarly el bolyp qa­lyp­­­tasýyndaǵy basqarý mektebin qurýda­ǵy rólin aıtý paryz. Otan soǵysy­nan qaıt­qan jeńimpazdar asa qushtar­lyqpen, adal­dyq­pen, iskerlikpen eńbek etti. Olar­dyń qa­tary­nan tamasha aýdan basshylary, kol­hoz tóraǵalary men mek­tep dırek­tor­lary, tama­sha ustazdar, shyǵyp, elge adal, jan­qııar­lyqpen eńbek etýdiń úlgisin kórset­ti. Maı­dan­gerler ózderi eńbek etken ujym­­dar­daǵy birlik­tiń uıytqysy bolyp, olar ondaǵy tártip­ti­liktiń, ádilettiliktiń, kadr­lardy irik­teýdegi tazalyqtyń saqshysyndaı edi. Olardyń úzdik erlik eńbegin qo­ǵam­dyq ómirdiń ár salasynan kel­tirý­ge bo­lady. Res­pýblıkany bas­qarǵan M.Beı­sebaev, B.Áshimov, ob­lys­tarǵa jetek­shilik etken H.Bek­turǵanov, S.Qu­sa­ıynov, T.Áshim­­baev, O.Kó­shekov, M.Qa­ıyrbaev, E.Qasha­ǵanov, O.Qozybaev syndy qaıratker­ler boldy. Máselen, Abaısha aıtqanda “ishi-syrty birdeı abyz” – qaıtalanbas qaıratker, erekshe memleketshil tulǵa, búkil ómiri men isi eline adal eńbek etýdiń qaıtalan­bas úlgisindeı bolǵan maıdanger ofıser Báıken Áshimuly­nyń bizge bergen ómirlik taǵylymy qandaı! Otan soǵysynyń ot keshýinen aman oralǵan asyl aǵa soǵystan keıin­gi elimizdiń ekonomıkalyq jańarýy­na bar ıntellektýaldyq jáne basqarý­shy­­lyq sheberligi men áleýetin qosyp, alǵa qaraı “qaıyspas qara nardaı súırep”, úles qosyp, basqarýshy kadr­lar­dyń búkil bir talantty shoǵy­ryn tár­bıeledi. B.Áshimov basqarǵan Úkimette Otanǵa adal­dyqtyń, ofı­serlik namysqa beriktik­tiń úlgisindeı bolǵan ol kisiniń oryn­basar­lary Q.Bi­lálov, Sh.Jánibekov, S.Jıenbaev, mı­nıstrler K.Aımanov, R.Baıseıitov tur­pat­tas maıdangerlerdiń eńbek etýi de tegin emes edi. Ol kez el ekono­mıkasy­nyń eń bir ó­sken, órlegen kezi-tin. Otan soǵysy jeńimpazdarynyń erekshe mıssııasy týraly aıtqanda ǵalymdarymyzdyń ekinshi tyldaǵy erligi týraly aıtý qajet. Belgili ǵalymdar M.Ǵabdýllın, S.Amanjo­lov, S.Báıi­shev, A.Núsipbekov, S.Zı­manov, A. Ab­dýl­lın, Á. Qaıdarov jáne basqalary soǵys kezinde eń qıyn sátterde jaýyn­gerlerdiń ara­syna saıası-tárbıe jumy­syn júrgizip, aldyńǵy shepte aıanbaı soǵyssa, soǵystan keıin ǵylymnyń búkil bir salasyna baǵdar, basshylyq jasap, Qazaq­standa irgeli ǵylymnyń damýy­na erekshe úles qosty. Ulttyq akade­mııanyń akademık­teri atandy. Mysaly, akademık Salyq Zımanov Uly Otan soǵysynyń eń bir qanquıly urystaryna qatysty. Keýdesi ordender men medaldarǵa toly kapıtan S. Zımanov soǵystan keıingi ǵylymı ju­mys­qa asqan shabytpen aralasty. Qazaq­­standa kenje qalǵan zań ǵylym­darynyń damýyna, quqyq salasynyń kadrlaryn daıyndaýǵa aıryqsha úles qosyp, Qazaqstan memlekettigi men ult­­tyq quqyq tarıhy teorııasyn zert­tep damytýdyń ulttyq ǵylymı mekte­bin qalyptastyrdy. Ondaǵan ǵylym dok­tor­lary men kandıdattaryn tár­bıe­lep shyǵardy. Ulttyq ǵylym aka­de­mııa­synyń akademıgi bıigine kóteril­di. Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııa­synyń Fılosofııa jáne quqyq ıns­tıt­ýtyn basqaryp júrgende óziniń prın­sıpshildigi jáne ǵylymı kóregen­digi arqasynda KOKP-nyń ıdeologııa­lyq aıyptaýlarynan jańa fıloso­fııa­lyq mekteptiń negizin qalap jat­qan jas ǵalym­dardy san ret qor­ǵap qalǵany da bir erlik. Soǵystyń ot-maıdanynda júrip “alty maltany as etip”, “tolarsaqtan qan keshe júrip”, elge jeńimpaz retinde oralǵan olar soǵystyń erlik rýhyn, adam boıyndaǵy bar qasıetke syn bolǵan alapat qıynshylyqta óziniń azamattyq aryna daq túsirmeı, tipti dálirek aıtsaq qazaq ulty ulandary­nyń erligi men márttigi, jankeshti­ligi men tózimdiligi týraly búgingi ur­paq­qa jet­kiz­gen keshegi ótken Baýyr­jan Mo­myshuly men Qasym Aman­jolov, Ju­ban Mol­daǵalıev bastaǵan jazýshylar men aqyndardyń shyǵarma­shyldyq erligin, búgingi ortamyzdaǵy qaıyrym­dylyq pen ádildiktiń, pat­rıot­tyqtyń jyrshysy hám kúzetshi­sindeı Ábdi­jámil Nur­peıisov, Ázilhan Nur­sha­ıyqov, Muzafar Álimbaev, Qal­muqan Isabaev jáne basqalardy aıtý paryz. * * * …Iá, 1945 jyldan beri kóp oqıǵa boldy. Birneshe urpaq aýysty. Eli­mizde túrli kúrdeli oqıǵalar bol­dy. Álemniń saıası kartasynda Táýelsiz Qazaqstan memleketi berik oryn tepti. Keńes jaýyngerlerin óz týynyń astyna toptastyrǵan kom­mýnıstik ıdeologııa muraǵatqa ketti. Soǵystyń qorytyn­dysynda qalyp­tas­qan sosıa­lıstik lager, álem saıası damýynyń baǵytyn anyqtaǵan Iаlta beıbitshilik sharty, Varshava Sharty ydyrady… Keńes halqynyń Uly Otan soǵysyndaǵy erligi álemdi tańqal­dyryp, moıyndatty. Oǵan qazaqstan­dyqtar men qazaqtar qosqan qasıetti de qaharmandyq erlik úles – erlikti biz maqtan tutamyz. Aǵa urpaqtyń erligi men áskerı dańqy jas urpaqty Otany­­myzdyń bolashaǵy úshin azamat­tyq jaýapkershilikke, elin qorǵaýǵa ázir bolý rýhyn sińiredi. Olardyń erligi aldynda taǵzym etip bas ııý tirilerge qajet. Er esimi – el esinde máńgi saq­ta­lady. Eshkim de, eshteńe de umytyl­maq emes. Táýelsiz Qazaq eli óz bozdaq­taryn qasterlep, qasıetteıdi! Náýbát QALIEV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń pro­fes­sory, saıası ǵylymdar doktory. ASTANA.