Salym sizden, saqtandyrý bizden!

– Ádil Nurlanuly, álemdi sharlaǵan pandemııa derti ómir­diń barlyq salasyna áser etke­ni belgili. Osy rette depozıt nary­ǵynda qandaı jaǵdaı qalyp­tasqandyǵyn bilgimiz keledi...

– 2021 jyl COVID-19 pandemııasyna qaramastan, jeke sa­lymshylardyń depozıtteriniń na­ryǵy oń sıpatta qalyptasty. Qa­zaqstandyqtardyń ekinshi deń­geıli bankterdegi depozıt­teri­niń kólemi ósýde. Bul úrdis 2020 jyldan beri jalǵasyp keledi. 2021 jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy jaǵdaı boıynsha jeke tulǵalar salymdarynyń jıyntyq kólemi 12,9 trln teńgege jetti. Jyl basynan bergi ósim 1,9 trln teńgeni (+17,7%) qurady.

Jeke tulǵalardyń ekinshi deń­­geıli bankterdegi depozıt­te­riniń jalpy qurylymy aıtar­lyqtaı ózgeriske ushyraǵan joq. Ádettegideı salymdar negizinen buqaralyq segmentte (qosa sana­ǵanda 15 mln teńgege deıin) sho­ǵyr­lanǵan – 50%-dan joǵary. Qal­ǵandary sáıkesinshe ortasha (qaldyqtary 15 mln teńgeden 50 mln teńgege deıin) jáne iri (qaldyqtary 50 mln teńgeden joǵary) segment aralyǵynda shamamen 1/3 úılesiminde ornalasty.

– Dollarlaný deńgeıi qansha­lyqty tómendedi?

– Jeke salymshylar depozıt­teri segmentinde dollarlaný ­deń­­geıi 2021 jyldyń barysynda aıtarlyqtaı tómendedi deýge bolady. Osyy jyldyń basynda bul kórsetkish 38,7%-dy, al 2021 jyldyń jeltoqsan aıynyń ba­synda 36,4%-dy qurady. Dol­larlanýdyń tómendeýi 2021 jyly ulttyq valıýta baǵamynyń shartty túrde turaqtylyǵy barysynda teńgelik depozıtter boıynsha tartymdy jaǵdaılar aıasynda oryn aldy.

Eske sala keteıin, Qor aı sa­ıyn jeke tulǵalardyń teńgelik depozıtteri boıynsha maksımaldy syıaqy mólsherlemelerin bekitedi. Olar Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesin jáne depozıt naryǵynda qalyptasqan ortasha mólsherlemelerdi eskere otyryp qalyptasady. Bul rette teńgelik depozıtter boıynsha maksımaldy mólsherlemeler bir jyl ishinde (merzimsiz depozıtter boıynsha) 9,0%-dan (jınaq salymdar boıynsha) 14,0%-ǵa deıin ózgerdi. Shetel valıýtasyndaǵy depozıtter boıynsha mólsherleme 1% deńgeıinde saqtaldy.

– Qazirgi ýaqytta qandaı salymdar sura­nysqa ıe?

– 2021 jyly halyq arasyn­da teńgedegi merzimsiz salymdar erekshe suranysqa ıe boldy. Osy jyldyń 1 jeltoq­sa­ny­na qaraı olardyń barlyq jeke salymshylardyń depozıtterine qatysty úlesi 51,8%-dy, al kólemi – 4,2 trln teńgeni qurady. Munyń basty sebebi – salymshylar úshin merzimsiz salymdardy kez kelgen ýaqytta tolyqtyrýǵa jáne olardan merziminen buryn aqsha alýǵa bolatyndyǵynda. Basqa depozıtterge qaraǵanda, bul salymdardyń tabystylyǵy tómen, biraq soǵan qaramastan adamdar aqshalaryn osyndaı utqyr da ıkemdi salymdarda saqtaǵandy jón sanaıdy. Sondaı-aq jınaq salymdardyń kólemi de arta túsýde. Bul segmentte halyq arasynda ulttyq va­lıýtadaǵy depozıtter tanymal. Ásirese turǵyndar ústinen aqsha salýǵa bolmaıtyn, merzimi 1 jyldyq jınaq salymdarǵa ba­symdyq beredi. О́ıtkeni olardyń tabystylyǵy edáýir joǵary (jylyna 13,9%-ǵa deıin).

– Qazirgi kezde eger qandaı da bir bank lısenzııasynan aıyrylatyn bolsa, onyń salymshylary ótem aqshalaryna qansha ýaqyt ishinde qol jetkizedi?

– 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap kepildik berilgen ótem tó­leýdiń bastalý merzimi qysqar­tyl­dy. Sodan beri tólemge qabi­letsiz bank salymshylarynyń kepil­dik berilgen ótemdi qalaı ala­tyn­dyǵy osy bank lısenzııasy­nan aıyrylǵan kúnnen bastap, 35 ju­mys kúni ishinde sheshiledi. Buryn bul birneshe aıǵa sozylatyn.

Aldymen bank lısenzııasynan aıyrylǵan kúnnen bastap 20 jumys kúni ishinde onyń ýaqyt­sha ákimshiligi bank aktıvteriniń bar­lyǵy nemese bir bóligin jáne mindet­temeleriniń barlyǵy ne­me­se bir bóligin satyp alýshy-bankke bir mezgilde ótkizý sharasyn qol­ǵa alady. Bul shara Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń (Agent­tik) maquldaýymen júzege asy­ry­la­dy. Bul rette banktiń ke­pil­dik berilgen depozıtteri boıynsha mindettemeleri satyp alýshy-bankke tolyq kólemde ótkizile­di. Ári qaraı salymshylar ózderi­­ne tıesili aqshany satyp alýshy-
bankten qolma-qol aqshamen alý, basqa bankke aýdarý nemese osy bankte jańa depozıtke salý quqy­ǵyna ıe bolady.

Eger satyp alýshy bank ta­byl­masa nemese Agenttik mun­daı ope­­­rasııany júrgizýden bas tart­sa, Qor salymshylar aldyn­da­ǵy mindettemelerdi óz jaýapker­shi­ligine alady.

Bank lısenzııasynan aıy­rylǵan kúnnen bastap 30 jumys kú­ni ishinde Qor tólemderdiń bas­talý kúni, agent banktiń taǵaıyn­dal­ǵandyǵy, onyń mekenjaıy men tólem merzimi týraly BAQ-ta, onyń ishinde merzimdi baspasóz basylymdarynda jáne óziniń, sondaı-aq Agenttik pen agent bank­tiń saıttarynda qazaq jáne orys tilderinde aqparat jarııalaıdy.

О́tem tóleý habarlandyrý ja­rııa­lanǵan kúnnen bastap bes ju­mys kúni ishinde bastalady. Aqsha salymshylardyń ótinish be­rýine qaraı tólenedi. О́tem alý qu­qyǵy rastalǵan soń, oǵan tıesili ótem aqsha 5 (bes) jumys kúni ishinde tólenedi. Salymshylar ótem aqshany qolma-qol aqshamen alýǵa, basqa bankke aýdarýǵa nemese sol agent bankte jańa depozıt­ke salýǵa quqyly.

– Salym­shy­­larǵa ótem tó­leý merzimi bo­la­­shaqta taǵy da qysqarýy múm­kin be?

– Árıne. Qazirdiń ózinde sa­lym­shylarǵa ótem tóleý merzimin eleýli túrde qysqartýǵa qol jet­kizildi. Mysaly, bıyl 25 maýsym­da lısenzııasynan aıyrylǵan «Capital Bank Kazakhstan» AQ salymshylaryna agent bank arqyly ótem tóleý – bank lısenzııasynan aıyrylǵan kúnnen bastap 6 (alty) jumys kúni óte salysymen bastaldy. Bul – rekordtyq kórsetkish. Buǵan deıin «Tengri Bank» AQ jáne «AsiaCredit Bank (AzııaKredıt Bank)» AQ salymshylaryna ótem tóleý 8 jumys kúninen keıin bastaldy.

– Kepildik berilgen ótemdi alýdyń naqty merzimi bar ma?

– Bar. О́tinish qabyldaý merzimi – kepildik berilgen ótemdi tóleý bastalǵan kúnnen bastap 1 (bir) jyldy quraıdy. Bul rette lısenzııasynan aıyrylyp, taratý úderisine engizilgen bankterdiń salymshylary úshin tólem merzimi sońǵy kúnin qosa alǵanda 2022 jyldyń 1 mamyryna deıin bolsa, olardyń ishinde «Capital Bank Kazakhstan» AQ salymshylary boıynsha ótem tóleý merzimi sońǵy kúnin qosa alǵanda 2022 jyldyń 3 shildesine deıin.

– Al bir jyl ishinde talap etil­megen ótemniń taǵdyry ne bolady?

– Eger osy merzim ishinde sa­lym­shylar ózderine tıesili aqsha­laryn alyp úlgermese, talap etil­megen ótem somalaryn Qor olar­dyń Biryńǵaı jınaqtaýshy zeı­netaqy qoryndaǵy (BJZQ) zeı­netaqy shottaryna erikti zeınet­aqy jarnalary retinde aýdarady. Mundaı shottardy ashý úshin BJZQ-ǵa barýdyń qajeti joq. Olar avtomatty túrde ashylady.

О́tem tóleý merzimi aıaqtalýǵa 30 jumys kúni qalǵanda Qor salym­shylarǵa ótem tóleý aıaqta­latyn kún jáne 1 jyl boıy talap etilmegen ótem somalaryn BJZQ-ǵa aýdaratyny týraly BAQ jáne óz saıty arqyly aqparat jarııa­laıdy. Budan basqa salymshylar zańnamaǵa qaıshy kelmeıtin ózge de aqparat berý ádisterimen qulaǵdar etiledi.

– Zeınetaqy qoryna aýda­rylǵan ótem aqshalardy qalaı alýǵa bolady?

– Bir jyl ishinde dáleldi sebeptermen (áskerı qyzmetke ornalasý, depozıtordyń shetelde, bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda bolýy, mura qa­byldaýy jáne t.b.) tólem alýǵa ótinish bere almaǵan salymshylar úshin Qorǵa ótinish pen rastaýshy qujattardy usyna otyryp, ótem alý quqyǵy saqtala­dy. Dáleldi sebepterdiń tizimi «Qa­zaq­stan Res­pýblıkasynyń ekin­­shi deńgeıli bankterinde orna­lastyrylǵan ­depozıtterge min­detti kepil­dik be­rý týraly» za­ńyn­da belgilengen.

– Qazirgi tańda lısenzııa­synan aıyrylǵan qandaı bank­terdiń salymshylaryna Qor aty­nan jáne esebinen ótem aqsha tólenýde?

– Qor qazirgi ýaqytta bar­lyq bank operasııalaryn júr­gizý lısenzııasynan aıyrylǵan ekin­shi deńgeıli 9 banktiń salymshylaryna ótem tóleý­di jalǵastyrýda. Olar: «Va­lıýt-Tranzıt Bank» AQ, «Qazın­vest­bank» AQ, «Delta Bank» AQ, «Astana Banki» AQ, «Qazaq Banki» AQ, «Eksımbank Qazaqstan» AQ, «Tengri Bank» AQ, «AsiaCredit Bank (AzııaKredıt Bank)» AQ jáne «Capital Bank Kazakhstan» AQ.

2021 jyldyń 1 jeltoqsanyn­daǵy jaǵdaı boıynsha Qordyń arnaıy rezervi esebinen 150 myńnan astam jeke salymshyǵa 113,7 mlrd-tan astam teńgege ótem tólendi.

– Qyzmetterdi qashyqtan (onlaın) alý árbir qazaqstandyq úshin qalypty jaǵdaıǵa jáne normaǵa aınaldy. Osy rette Qor ótem tóleýdi avtomattandyrý boıynsha qandaı sharalardy júzege asyryp jatyr?

 – 2021 jyly Ulttyq bank pen Qordyń birlesken bastamasy arqyly lısenzııasynan aıyrylǵan bankterdiń salymshylary kepildik berilgen ótemdi alýǵa ótinishti úıden shyqpaı-aq onlaın berýge qol jetkizdi.

Depozıtorlarǵa qashyqtan qyz­met kórsetý múmkindigin qam­tamasyz etý úshin Qor 2021 jyly synamaly rejimde Tólemderdiń elektrondy portalyn iske qosty. Ol qazir barlyq bank operasııa­laryn júrgizý lısenzııasynan aıyrylǵan bankterdiń salymshylaryna qoljetimdi.

Qazirgi ýaqytta jaqyn shetel aýmaqtarynda Tólemderdiń elektrondy portalynyń balamasy joq. Mundaı servıs Ońtústik Koreıa, Fınlıandııa jáne Taıvan elderinde júzege asyrylǵan. Al Kanada men Germanııada ony engizý jumystary áli júrip jatyr.

Kepildik berilgen ótemdi alýǵa ótinishti tek shottardyń, kartochkalar men depozıtterdiń ıeleri ǵana onlaın bere alady. Bul ret­te dástúrli banktik qyzmet kór­setý tásilin qalaıtyn, sondaı-aq sa­lymshylar atynan ótinish bere ala­tyn úshinshi tulǵalar (mura­gerler, senimhat boıynsha ókil­der jáne basqa da quqyq ıelený­shiler) úshin agent bank arqyly kepildik berilgen ótem tóleý tár­tibi saqtalady.

– Bıyl qyrkúıek aıynda Qor bankterdiń qarjylyq
ahýalyn baǵalaýdyń jańa mo­delin iske qosty. Osy týraly aıtyp ótseńiz?

– Qatysýshy bankterdiń qar­jylyq jaǵdaıyn baǵalaýdyń jańa modeli Qorǵa bankterdiń at­qaratyn qyzmetteriniń aǵymdaǵy táýekelderin baǵalaýǵa, sondaı-aq banktiń qarjylyq jaǵdaıyna áser etýi múmkin áleýetti qaýip-qaterlerdi eskerýge múmkindik be­redi. Odan basqa, jańa model­de táýekelge baǵdarlanǵan tá­sil júzege asyrylǵan. Ol bank qyz­metiniń negizgi baǵyttaryna sapaly monıtorıng jasaýǵa jol ashady. Sonyń nátıjesinde, qatysý­shy bankterge arnalǵan jarnalar­dyń mólsherlemesin ádil esepteýge qol jetkiziledi.

Aıta ketelik, Qordyń bolashaq kepildik berilgen ótem somalaryn tóleýge arnalǵan arnaıy re­zervi bankterdiń osy jarnalary esebinen qalyptasady.

– Kepildik berilgen ótem Qor­dyń arnaıy rezervi esebinen tóle­netindigi belgili. Qazir onyń kólemi qandaı?

– 2021 jyldyń 1 jeltoqsany­na qaraı Qordyń arnaıy rezer­vin­de 682 mlrd-qa jýyq teńge, al Jarǵylyq kapıtal mólsheriniń 70%-yn qosa eseptegende (zań bo­ıynsha ótem tóleýge qoldanylýy múmkin), 847 mlrd-tan astam teńge bar.

Arnaıy rezervtiń deńgeıi eli­miz boıynsha kepildik berilgen búkil depozıtter somasynyń sha­mamen 7%-yn quraıdy. Bul «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń ekin­shi deńgeıdegi bankterinde orna­lastyrylǵan depozıtterge min­detti kepildik berý týra­ly» zańynda kórsetilgen maq­sat­ty deń­­geıden (5%) joǵary.

Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes depozıtterdi qorǵaý júıe­siniń rezervteri búkil qarjy jú­ıesindegi depozıttik bazany óteý­ge emes, aldaǵy kútiletin za­­lal­­­dardyń deńgeıine sáıkes qa­lyp­­tastyrylady.

Qor­dyń arnaıy rezervi jeke tulǵalardyń barlyq depozıtteri boıynsha kepildik berilgen ótem tóleýge tolyǵymen jetkilikti. Qa­zirgi ýaqytta Qor elimizdegi bú­kil bank sektorynyń depozıttik baza­syndaǵy shottardyń 99,8%-yna to­lyq kólemde kepildik beredi. Bul ha­lyqtyń bank júıesine degen seni­min odan ári nyǵaıta túsedi. Iаǵnı «Salym sizden, saqtandyrý bizden!».

– Bıyl Qor salymshylar ara­­­synda onlaın saýaldama júr­­­gizgeni belgili. Qandaı ma­ńyz­­dy suraqtarǵa jaýap alyndy?

– Iá, kúzdiń alǵashqy aıynyń 1-30 juldyzy aralyǵynda 14 banktiń saıttarynda barlyq nıet bildirýshilerge onlaın saýalda­maǵa qatysýǵa múmkindik berildi. Bıyl saýaldamaǵa elimizdiń 128 qalasy jáne basqa da eldi me­ken­derden barlyǵy 2 773 adam qatysty. Qatysýshylardyń jas deń­geıi 16 jastan 79 jas araly­ǵynda boldy.

Qazaqstandyqtar aqsha jınaý úshin depozıt ashý barysynda neni basshylyqqa alatyndyǵy, sondaı-aq depozıtterge kepildik berý júıesi týraly habardarlyq deńgeıin anyqtaý aıasynda ja­ýap berýshilerdiń 92%-y depozıt ashatyndyqtaryn bildirdi. Onyń ishinde 19%-y syıaqysy joǵary, merziminen buryn alýǵa bolmaıtyn jınaq salymdardy ashqandy qalasa, 73%-y syıaqysy tómen, biraq kez kelgen ýaqytta ústinen aqsha salýǵa jáne aqsha alýǵa bolatyn depozıt ashýdy jón sanaıdy. Al 6%-y artyq aqshaǵa valıýta satyp alatyn bolsa, 2%-y aqsha jınamaıdy nemese olardy kartochkalarynda qaldyrady.

Qazaqstandyqtardyń 22%-y
depozıt túrin tańdaǵanda jo­ǵa­ry syıaqy mólsherlemesine kóp kó­ńil bóledi eken. Bul rette olar­dyń 63%-y úshin basty ta­lap – depozıtti tolyqtyrýǵa jáne odan kerek kezinde aqsha alý­­ǵa bo­la­tyndyǵy. Rasynda da qa­­zir mer­zimsiz salymdardyń sany ba­symdyqqa ıe. Olardyń úle­si jeke tulǵalardyń jıyntyq depo­zıtteriniń 62%-yn quraıdy.

Jalpy, saýaldama nátıjesi jaýap berýshilerdiń depozıtter­ge kepildik berý júıesi týraly ha­bardarlyǵynyń joǵary deńgeıde ekendigin pash etti: 70%-y depozıtterge kepildik berilgen maksımaldy somalar týraly, onyń ishinde jınaq salymdar boıyn­sha kepildik somasynyń joǵary ekendigin, 76%-y ótem aqshany Qor tóleıtindigin, 68%-y ótem­­niń teńgemen tólenetindigin, al ­63%-y zań – barsha qazaqstandyq­tar­ǵa bankterdegi jınaq aqshalaryna qatysty qorǵaý quqyǵyn beretinin jaqsy biledi.

– Áńgi­meńiz úshin rahmet.