Ǵulama

Tektilerdiń jalǵasy

Aqjan Jaqsybekuly Mashanov 1906 jyly 2 qarashada dúnıege kelgen. Jazýshy I.Esenberlınniń «Qahar» romanyndaǵy Masan – Mashan bı Aqjan­nyń atasy edi. Bala Aqjan bastaýysh klasta Ahmet Baıtursynovtan dáris al­ǵan. Bilimin Qarqaralydaǵy Álimhan Erme­kov uıymdastyrǵan pedtehnıkýmda jalǵastyrǵan. 1934 jyly ashylǵan taý-ken metallýrgııa ınstıtýtynyń alǵashqy stýdentteriniń qatarynda bolyp, 1939 jyly úzdik aıaqtap shyqty. Instıtýttan soń, Ortalyq Qazaqstanda geologııalyq otrıadtyń bastyǵy qyzmeti­ne kiristi. Izdenimpazdyq pen tereń bilim negizinde óndiriste óz kásibı sheber­ligin shyńdaı tústi. Qajyrly eńbektiń nátıjesinde eki polımetaldyq qazba orny: Aqbastaý jáne Qusmuryn ken oryndaryn ashty.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan­da aspırant A.Mashanovty Rıdder rýd­nı­­gine marksheıder jumysyna jiber­di. О́ıtkeni soǵys qorǵasyn óndirýge zor qa­jet­ti­likti týdyrdy. Al Rıdder ken orny qorǵasyn óndirýde negizgi kenishtiń biri edi. Soǵys kezeńinde on oqtyń toǵyzy qazaqstandyq qorǵasynnan jasalǵany belgili.

Jas ǵalym A.Mashanov óndiriste óz ǵylymı izdenisterin jalǵastyryp geo­logııalyq qurylymnyń mehanıkalyq áserin zerttedi. Ǵylymnyń geologııa, taý-ken, fızıka-matematıka salalaryn tereń meńgergen A.Mashanov osy úsh baǵyttyń negizinde jańa ǵylym salasy – geomehanıka negizin qalyptastyrdy. Qazirgi ýaqytta geomehanıka ilimi taý-ken salasynda ǵylymı-praktıkalyq turǵydan keńinen qoldanylýda, damýda. Osy baǵytta A.Mashanovtyń orys jáne shetel tilderinde jaryqqa shyq­qan monografııalary taptyrmas ǵy­lymı-metodologııalyq quralǵa aınaldy, joǵary oqý oryndarynda oqýlyq retinde paıdalanylýda. Mysaly, Máskeýdiń taý-ken ýnıversıtetinde Aqań­nyń ki­taptary oqý prosesinde keńinen qolda­nylatynyna ózim osy ýnıversıtet­te aspırantýra, doktorantýrada oqyǵanda kýá bolǵan edim. Aqańnyń ǵylymı jetis­tikteriniń álemdik deńgeıde moıyn­da­lýy­nyń kórinisi – 1965-1966 jyldary Alma­tyda, Lıssabonda geomehanıkadan halyq­aralyq konferensııalardyń ótýi edi.

Qazaqstan ǵylymynyń negizin sa­lý­­shylardyń biri A.Mashanovtyń ǵy­lym tarıhyn zertteý jáne ony nası­hat­taý­daǵy alatyn orny erekshe. Ol elimiz­de ǵylymı-tanymdyq, ǵyly­mı-fantastıka­lyq janrdyń negizin qalaýshy ǵalym. 1946 jyly Q. Sátbaev­pen birge Qazaqstannyń Ǵylym akademııasyn qurýǵa atsalysty, osy akademııanyń al­ǵash­­qy músheleriniń biri boldy. 1945 jyly Abaıdyń 100 jyl­dyq mereı­toıynda Qanysh Sátbaevtyń usyny­symen «Abaıdyń ǵylymı mırasy» taqyrybynda baıandama jasady. Uly Abaıdyń shyǵarmashylyǵyn tereń túsin­gen Aqań keıin: «Eger Abaıdy jaqsy bilmesem, Ál-Farabıge bara alar ma edim» dep aǵynan jarylýy osydan bolsa kerek.

Ǵylymı turǵydan ejelgi qazaq je­rin­de kóne zamanda ken-qazba, metallýrgııa óndirisi bolǵanyn dáleldep, birneshe maqala, kitap shyǵardy. Keńestik ıdeologııaǵa qaıshy keletin Aqańnyń ǵylymı tujyrymdamalary ony «ult­shyl­dyq pıǵylda» dep «qara tizimge» engiz­geni belgili. Eger sol kezde 1953 jy­ly I. Stalın dúnıeden ótpegende, Aqjan Jaqsybekulynyń bolashaǵy neǵaıbyl bolar edi.

Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtý­tynyń (qazirgi Sátbaev ýnıversıteti) túlegi professor A.Mashanov osy ýnı­­­ver­­sıtette 58 jyl qyzmet atqa­ryp, onyń jarty merziminde ózi qur­ǵan «Mark­sheıderııa» kafedrasyn bas­qardy. Elimizge myńdaǵan ınjener mark­sheıderlerdi, 30-dan artyq ǵylym kandıdattary men doktorlaryn daıarlady. О́z salasynda birinshi bolyp qazaq tilinde alǵashqy oqýlyqtar jazdy. Taý-ken, geologııa mamany, professor A.Mashanov «Ál-Farabı jáne qazirgi ǵylym» atty monografııasynda jaratylystanýdy «krıstalldar prızmasy» arqyly ǵylymı metodologııalyq turǵydan jańa­sha túsindiredi. Ǵylymnyń birneshe salasyn biriktiretin bul irgeli, qundy eńbek elimizde óz jalǵasyn tabady degen senimdemiz.

 Ǵulama ǵalym, ulaǵatty ustaz Aqjan Mashanov 10 monografııa, 5 oqýlyq, 300-den astam ǵylymı maqala, 8 ǵylymı tanymal jáne kórkem ádebı shyǵar­many bizge mıras qylyp qaldyrdy.

 Ál-Farabı jolynda

Aqjan Jaqsybekuly óziniń Ál-Farabıdi zertteýdi qolǵa alýyn mynadaı sebeptermen túsindiredi. «Shyǵystyń Arıstoteli atanǵan Ál-Farabıdi týǵan eliniń bilmeýi qalaı, zerttemeýi qalaı? Rasynda biz kembaǵal bolǵanymyz ba? Osy oı, halyq namysy maǵan maza bermedi. Osyndaıda meniń jan dúnıemde bir adam otyrǵan sııaqty...». Ol maǵan «...Nesine basqalarǵa kiná qoıasyń, óziń otyrsyń emes pe? Basta, biraq oıyńda bolsyn, Ál-Farabı barlyq ómirin haqtyń isine jumsaǵan, ol áýlıe. Onymen aınalysam degen adam sonyń ózine uqsap baǵýy kerek. Osyny qabyl alasyń ba?» deıdi. «Alamyn» dep, Aqań ózine zor min­det alyp, Ál-Farabıdiń ómir jolyn zert­teýge osylaı kirisedi.

 Tutas bir ǵylymı zertteý ınstıtýty­nyń júgin ózine artqan Aqań júıeli túrde Ál-Farabıdiń eńbekterin jınaqtaýdan bastaıdy. Qazaqstan jerinen Ál-Farabı­diń eshbir izin taba almaǵan soń ol bas­qa qala­­lardan, shetelderden izdeýge ki­ri­s­e­di. Máskeý, Lenıngrad kitapha­nala­ry­nan azdaǵan eńbekter tabady. Erte­de iri medreseleri bolǵan Tashkent, Ýfa, Qazan qalalaryna ózi baryp Ál-Farabıdiń birneshe eńbekterin tabady. Halyqaralyq kitaphanaaralyq bıb­lıografııalyq múmkindikterdi paıdalana otyryp birneshe shetel kitaphanasynan Ál-Farabıdiń on shaqty shyǵarmasynyń kóshirmelerin jáne de onyń eńbegin zerttegen ǵalymdardyń dúnıelerin jı­naq­taıdy. Sonymen qatar shetelge is saparmen shyqqan otandyq ǵalymdarǵa ótinish jasaı júrip, Ál-Farabıdiń sol jaqta shyqqan eńbekterin aldyrady. Mysaly, akademık Saıyn Balmuhanov Túrkııadan, akademık Shahmardan Esenov Kanadadan Ál-Farabı eńbekterin elge jetkizgen.

 A.Mashanovtyń endigi maqsaty Ál-Farabı eńbekterin aýdarý, nasıhattaý, zertteý, ǵylymı aınalysqa túsirý boldy. Osy máselelerdi sheshý úshin 1960 jyly Akademııa prezıdenti Qanysh Sátbaevqa ótinish-anyqtama hat jazady jáne «Oryndalsyn» – degen sheshim qabyldaıdy. Biraq Qanysh Iman­taıulynyń qaıtys bolýyna baılanysty kóterilgen máseleler kezinde sheshimin tappady. Taǵy da bir kúrdeli másele, sol jyldary, Qazaqstanda arab tilin úıretetin, zertteıtin eshqandaı oryn bolmady jáne de arab tilin biletin mamandar joqtyń qasy edi.

Osyndaı qıyndyqtarǵa kezdesken Aqań barlyq jaýapkershilikti óz moınyna alyp, bastaǵan isin jalǵastyrýǵa tolyq bel býady. Aldymen arab tilin meńgerýge kirisedi. Sol kezde Aqańnyń jasy elýden asqan edi. Meshit jaǵalap sondaǵy moldalardan arab tilinen dáris alady, arabsha biletin adamdardy aýdarma isine tartty. Ateıstik qoǵamda belgili kommýnıst ǵalymnyń meshitte júrýi keıbir adamdarǵa unamasa kerek. «Basynda sáldesi bar bireýdi ǵalym dep basqa kóterip júr. Onysy dinshil molda bolýy kerek. Ony meshit moldalary qostap júr... Bul óte qaýipti. Toqtatpasa, Mashanovty jaýapqa tartý kerek» degen domalaq aryzdardy Aqańa qarsy qardaı jaýdyrdy.

 Ál-Farabıdiń Sırııada, Damaskide jerlengeninen habardar Aqań onyń zıratyn taýyp, belgi qoısaq, biz Ál-Farabıdiń naǵyz murageri bolar edik-aý dep armandaıdy. Alaıda onyń shetelge shyǵýyna kedergiler az bolmady, tek Dinmuhamed Qonaevtyń tikeleı aralasýymen ǵana týrıstik toptyń qatarynda 1968 jyly Sırııaǵa jol tartty. Sol saparda elimizden birinshi izdeýshi bolyp, Damaskide kezinde patshalar, paıǵambardyń jaqyndary jerlengen Bab-as Saǵır zıratynan Ál-Farabıdiń qabirin taýyp, týǵan jerinen topyraq tabystap, belgi ornatady.

 A.Mashanovtyń 1960 jyly Q.Sát­baevqa jazǵan haty tek 1968 jyly iske asyp, farabıtaný akademııanyń josparyna enedi. Oǵan deıin barlyq Ál-Farabıge baılanysty zertteý jumystary Aqańnyń óz bastamasymen, óz qarjysymen júrgizilip kelgen edi.

1971 jyly Máskeýde ótken IýNESKO-nyń ǵylymdar tarıhyna ar­nal­ǵan Halyqaralyq kongresiniń 13 máji­lisinde Ál-Farabıdiń 1100 jyldyq mereıtoıy qashan, qaı jerde, qandaı deńgeıde ótkizý máseleleri qaralǵan bolatyn. Eń qyzý talas týdyrǵan másele –  osy is-sharanyń qaı jerde ótýi. Osy su­raq­tyń qaı el paıdasyna sheshilýi shyntýaıtyna kelgende, Ál-Farabıdi, sol eldiń ókili retinde IýNESKO deń­geıinde moıyndaý edi. Sóz kezeginde arab elderinen, О́zbekstannan sóılegen ǵalymdar ózderiniń ýájderin dáleldep baqty. Arab tilinde sóz surap, sóılegen Aqań: «Ál-Farabıdiń týǵan qalasy Farab-Otyrar, eli Qazaqstan» deı kelip, qazaq ǵalymdarynyń baba murasyn ıgerýdegi ıgi isterin atap shyǵady. Osy májilis qarsańynda Aqań Ál-Farabı murasyna arnalǵan 32 zertteýdi shyǵa­ryp úlgergen-di. Onyń ishinde tanym­dyq eki monografııasy jeke kitap bolyp shyqqan. Osyndaı nanymdy sózdiń, qomaqty istiń nátıjesi retinde forýmnyń mynadaı sheshimi shyqty. «Ál-Farabı uly ǵalymdar sanatynda halyqaralyq tizimge kirgizilsin. Onyń 1100 jyldyq mereıtoıy KSRO-da, Qazaqstanda, 1975 jyly 8-13 qyrkúıekte Almatyda ótsin...». Bul Ál-Farabıdiń qazaq ultynyń dara perzenti ekendigin álemdik deńgeıde resmı taný edi!

Uly baba dańqy –
el ıgiligine

Qazirgi ýaqytta ár memleket álem­dik keńistikte óziniń laıyqty ornyn alý maqsatynda jan-jaqty óz saıa­sat­ta­­ryn júrgizýde. Negizgi múdde – jaǵym­dy ımıdj arqyly el damýyna ınvestısııa­lar tartý, el bedelin kóterip, halyq­aralyq qaýymdastyqta óz yqpalyn arttyrý. Bul maqsatta «jumsaq kúsh» áleýeti óte tıimdi paıdalanylýda. Osy baǵytta Qytaı – Konfýsıı, Germanııa – Gete, Ulybrıtanııa – Brıtan keńesi, Reseı «Rossotrýdnıchestvo» ıns­tı­týt­tary arqyly óz saıasattaryn júrgizýde. Osy oraıda Ál-Farabı­diń 1150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda shetelderde ashylǵan Ál-Farabıdiń 14 ortalyǵyn joǵaryda kórsetilgen ınstıtýttar mártebesine kóterý arqyly Qazaqstannyń álemdegi yqpalyn arttyrýǵa bolatynyna kózimiz jetip otyr. Oǵan sebep, qaı el bolsyn Ál-Farabıdi Shyǵys pen Batysty jaqyndatqan órkenıet fılosofy retinde qabyldap, eshbir qarjy talap etpeı ortalyqtardyń ashylýyn qoldaýy.

Osy ýaqytta Qazaqstan qarjysyna salynǵan uly babanyń Damaskidegi kesenesiniń qurylysy tolyq aıaqtalyp, bos tur. Osyǵan baılanysty keseneni Qazaqstannyń tarıhı, mádenı, ǵylymı-zertteý, oqý ortalyǵyna aınaldyrý maqsatynda Ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıtetine berý týra­ly usynys jasalǵan edi. Ál-Farabı kesenesine óte taıaý jerde ulty­myz­dyń taǵy bir tarıhı tulǵasy – sultan Beıbarystyń mavzoleıi, kitaphanasy ornalasqan. Bul ǵımarattar qazaqstandyq qarjyǵa jóndeýden ótken. Halqymyzdyń eki uly tulǵasynyń ortalyqtaryn el ıgiligine durystap paıdalana bilsek, olardy elimizge teńdesi joq rýhanı qyzmet atqaratyn, túrki, ıslam, jalpy álem elderi úshin ekinshi Mekkege aınaldyrýǵa bolar edi.

Qazirgi tańda, elimizdi joǵary teh­no­logııalarmen qatar, bıik adamı qun­dylyqtar úılesim tapqan ozyq, qýatty memleketke aınaldyrý uly oıshyl­dyń jerlesteri úshin kún tártibinde turǵan ózekti másele. Osy baǵytta uly babamyzdyń esimi Elbasy atap kórsetkendeı, elimizdiń alǵa ilgerileýine kóp septigin tıgizetinine kózimiz jetip otyr. Alǵashqy qazaqstandyq «Ál-Farabı 1», «Ál-Farabı 2» nanospýt­nıkterin ǵaryshqa ushyrý barysynda Úndistan aeroǵarysh uıymynan, AQSh-taǵy Ilon Masktyń Space-X kompanııalarynan jaqsy qoldaý taýyp, Ál-Farabı tulǵasyna, qazaq eline degen shynaıy qyzyǵýshylyqty baıqadyq.

Damyǵan elderde ǵylymı tehnolo­gııa­lyq alqaptar sol elderdiń damý­shy kúshine aınalyp otyr. Osy maq­sat­ta Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń jáne Prezıdentimiz Q.K.Toqaevtyń qol­daý­larymen jasalǵan «Ál-Farabı ǵylymı tehnologııalyq alqaby» jobasy kóptegen elderdiń nazaryn aýdaryp, qoldaýyn tapty. Saýd Arabııasynyń bilim mınıstri Hamad ben Mýhammed Al ash-Sheıh: «Ál-Farabı esimimen, ǵylymmen baılanysty jobalardy biz árqashanda qoldaımyz» dep, jobamen tanysýǵa óz orynbasaryn Almatyǵa jibergen edi. Al belgili túrik bıznesmeni Osman Mımarsınanogly: «Men biraz jasqa keldim. Men úshin Ál-Farabı alqaby jobasy ınvestısııa jasaıtyn sońǵy joba bolmaq, biraq álemniń úzdik 200 ýnıversıtetiniń qataryna kiretin Ál-Farabı ýnıversıteti, osy joba men úshin óte mańyzdy» dep 1mlrd dollar turatyn kelisimshartqa qol qoıǵan edi.

Ǵylym men tehnologııanyń buryn-sońdy bolmaǵan damý bıigine kóterilýi men rýhanı adamgershilik bolmys arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtarǵa kýá bolýdamyz. Osy oraıda tek adamı kapıtal ǵana emes, jańa tehnologııalardy týyndatatyn zertteý ýnıversıtetteriniń atqaratyn róli erekshe bolmaq. Ál-Farabıdiń qaıyrymdylyq ıdeıasy negizinde jasalǵan ýnıversıtetterdiń jańa býyn modeli «Ýnıversıtet 4.0» Birikken Ulttar Uıymynyń shtab-páterinde tanystyrylyp, qoldaý tabýy ǵulama ilimin qazaqstandyq joba retinde álemdik deńgeıde nasıhattaýǵa zor múmkindik týdyryp otyr. Ál-Farabıdiń 1150 jyldyq mereıtoıynyń qorytyndy jınalysynda BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh óz úndeýinde «...Biz qazir orasan zor qıyn­dyqtarmen betpe-bet kezdesýdemiz. Jahandyq yntymaqtastyq bizge olardy jeńýge kómektesedi. BUU-nyń máni osynda..., men adamdardan birigýdi suraımyn» degen sózderi Ál-Farabı ilimimen tikeleı úndesip jatyr. Osy jıynda sóz alǵan BUU Bas hatshysynyń orynbasary Fabrısıo Hohshıld Drammondtyń «Eger Ál-Farabı qazirgi zamanda ómir súrse, sóz joq Birikken Ulttar Uıymyn basqarǵan bolar edi», deýi Ál-Farabıdiń álemdik deńgeıdegi bedeliniń búgingi zamanda qandaı bıik ekendigin dáleldeıdi. Mine, uly babany týǵan eline qaıtarýǵa búkil ómirin sarp etken, zamanymyzdyń ǵulamasy Ál-Mashanıdiń armany iske asty deýge bolady.

Ǵalymqaıyr MUTANOV,   

UǴA vıse-prezıdenti, akademık