EKSPO shejiresi: Sent-Lýıs, 1904 jyl
Fransııadan Lýızıana shtatyn satyp alý AQSh tarıhyndaǵy asa úlken saýda-sattyq oqıǵasy boldy. Mine, osy tarıhı oqıǵa qurmetine arnalǵan kórme ótkizý sharasy da óte úlken aýqymda josparlandy. Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizý sharalaryn uıymdastyrýǵa Lýızıana shtatyn satyp alý qunymen para-par – 15 mıllıon dollar qarjy jumsaldy.
Kórme qalashyǵynyń aýqymy kelgen qonaqtardy erekshe tańǵaldyrdy. Tek aýyl sharýashylyǵy pavılonynyń ózi ǵana 324 myń sharshy metr aýmaqty alyp jatty. Sent-Lýıs Búkilálemdik jetistikter kórmesi qalashyǵynda barlyǵy 1500 qurylys nysany turǵyzyldy. Osy qurylys nysandaryn bir-birimen jalǵastyratyn joldardyń uzyndyǵynyń ózi 120 shaqyrymǵa sozyldy. Tipti, negizgi pavılondardyń ózin syrttaı aralap shyǵýdyń ózi týrıster úshin aptaǵa jýyq ýaqytty qajet etetin edi. Kórme qalashyǵyndaǵy qurylys nysandarynyń basym kópshiligi ýaqytsha qoldanysqa arnalyp, gıpsten salyndy. Alaıda, sáýlet óneriniń ozyq úlgileri bolyp tanylǵan, máńgilik qurylys materıaldarynan turǵyzylǵan ǵımarattar da az bolǵan joq. Máselen, osyndaı eki ǵımaratta áli kúnge deıin kórkemóner jáne tarıhı murajaılar ornalasqan.
Qazirgi Sent-Lýıs qalasynyń irgetasyn 1763 jyly fransýzdar qalaǵan bolatyn. Osy eldi mekendi 1766-1768 jyldar aralyǵynda fransýz gýbernatory Lýı Sent-Anj de Belrıv basqarǵan. Odan keıin bılik ıspandyq gýbernatorlardyń qolyna kóshti. 1800 jyly bul qalada 1000 adam tursa, búginde 320 myńnan astam halyq qonystanǵan. AQSh Sent-Lýıs qalasyn Fransııadan 1803 jyly satyp aldy. Osy saýda-sattyq oqıǵasy tarıhta «Lýızıandyq satyp alý» degen atpen máńgilik qaldy.
Sent-Lýıs qalasynda ótkiziletin osy Búkilálemdik jetistikter kórmesi sheńberinde 1904 jylǵy jazǵy Olımpıadalyq oıyndardy da ótkizý týraly sheshim qabyldandy. 1900 jyly Parıjdegi II jazǵy Olımpıadalyq oıyndardan keıin Halyqaralyq Olımpıadalyq komıtet tóraǵasy Per de Kýberten Grekııa men Fransııadan keıin kelesi Jazǵy oıyndardy AQSh-ta ótkizý týraly usynys jasady. Jazǵy Olımpıadalyq oıyndardy ótkizý básekesine bes qala: Býffalo, Nıý-Iork, Sent-Lýıs, Fıladelfııa jáne Chıkago qalalary tústi. 1903 jyly 10 aqpanda Kýberten III jazǵy Olımpıadalyq oıyndardyń Búkilálemdik jetistikter kórmesi sheńberinde 1904 jyly Sent-Lýıs qalasynda ótkiziletinin jarııalady.
Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizý shejiresinde órkenıet álemi adam qolymen jasalǵan ǵylymı-tehnıkalyq jetistikterdiń tamasha úlgilerimen tolyǵa túskendigin budan buryn da atap kórsetken edik. Mundaı tabystardan Amerıka qurlyǵy da kende emes edi. Máselen, 1893 jyly Kolýmbtyń Amerıka qurlyǵyn ashqanyna 400 jyl tolýy qurmetine Chıkago qalasynda ótkizilgen EKSPO kórmesin uıymdastyrýshylar Eıfel munarasynan asatyn «keremet» oılap tapqysy keldi. Osy maqsatpen ınjener Djordj Ferrıs dúnıe júzindegi alǵashqy «saıtan dońǵalaǵyn» oılap taýyp, qurastyryp, shyǵardy. Onyń bıiktigi 80 metrge jetti. Osy «saıtan dońǵalaq» 1904 jyly kórme ótkiziletin Sent-Lýıs qalasyna kóshirildi. Árıne, Djordj Ferrıstiń «saıtan dońǵalaǵy» Eıfel munarasynan asyp túse almaǵanymen, keıinnen álemniń barlyq iri qalalaryndaǵy demalys parkindegi kóńil kóteretin negizgi qondyrǵyǵa aınaldy. Keıinnen adamzattyń ıgiligine aınalǵan mundaı ónertapqyshtyq jańalyqtan Sent-Lýıs Búkilálemdik kórmesi de qur alaqan qalǵan joq. Osy kórme kezinde balmuzdaq satatyn 50-den astam saýda núktesi alǵash ret balmuzdaqtardy vafeldi staqandarǵa salyp satý tásilin qoldandy. Sodan beri mine, júz jyl ýaqyt ótse de adam balasy balmuzdaqtardy vafeldi staqandarymen birge alyp jeýdi unatady.
Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń jalaýy Sent-Lýıs qalasynda jeti aı boıy jelbiregende, dúnıe júzinen kelgen týrısterdi qyzyqtyrýdyń nebir amaldary jasaldy. Tipti, kórme qalashyǵyndaǵy arnaıy pavılonda Afrıkanyń, Amerıkanyń jáne Avstralııanyń ný ormandary men shóleıt aımaqtarynda mekendeıtin nebir jabaıy taıpalardyń ókilderi qamalǵan temir torlardan turatyn «adamdar zooparki» týrıster nazaryna usynyldy. Arnaıy jasalǵan úlken sahnadan álemdegi eń úlken organnan konsert berildi. Sent-Lýıs qalasyndaǵy eń baı jáne eń iri EKSPO kórmesin uıymdastyrýshylar jeti aı boıy tórtkúl dúnıeden kelgen qonaqtardy tańdandyra bildi.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
