AIShA APAIDYŃ AINASY

Qazaqstannyń halyq ártisi, toqsan tórt jastaǵy Aısha Abdýl­lına bes qabatty beton úıdiń qa­ra­paıym ǵana, qońyrqaı, eki ból­meli páterinde turady. Jumat Sha­nın atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynan áli kúnge deıin qol úzgen joq. Jańa ról tapsy­ry­la qalsa, jasaryp ketedi. Qara sha­ńyraqtyń ujymy qoıarda-qoımaı shaqyryp alady. Jumysqa da. Jınalysqa da. Bylaıǵy basqo­sý­larǵa da. Aısha apaısyz ortalary oı­syrańqyrap turady. Aısha apaı­dyń aýrasyn aıtsańyzshy. Aına­lasyna aq sáýle shashyp kele jatady ǵoı. Ashýlanýy anda-sanda ǵana. Keı­bireýler kópe-kórineý kól­gir­sip, shyndyq shyrqyraı bastaǵan­da, shydaı almaıdy. “Áı, boldy endi, qoıyńdar” deıtini bar. Keı-keıde kókmyljyńdyqty kótere almaı, kirtıińkirep qalatyny joq emes. Sahna óneriniń sańlaq synshy­sy Áshirbek Syǵaı óziniń “Oı tó­rinde – teatr” atty kitabynda Aı­sha Abdýllına týraly mánisti maqa­la jarııalaǵan. “Aıtýly aktrısa­men sahna tórinde betpe-bet kelme­gen avtorlar az deýge bolady. M.Áýezov, V.Shekspır, N.Trenev, N.Gogol, A.Ostrovskıı, Sh.Qu­saıy­nov, Á.Ábishev, K.Goldonı, Ǵ.Músirepov, D.Isabekov, Y.Sa­par­baev, T.Ahtanov, Q.Muhamed­ja­nov, S.Júnisov, O.Bókeı, S.Mu­qanov, S.Ahmad syndy taǵy basqa qalamgerlerdiń týyndylarynda kósile qaırat kórsetken aktrısa eńbegi áldeqashan teatr tarıhynda altyn árippen tańbalanǵan”, – dep jazady aqtańger qalamger. Aısha Abdýllınanyń aty qazaq teatry tarıhynda altyn árippen ja­zylǵany ras. Biraq bul bıikke jet­pektiń joly tipti de ońaı bol­ǵan joq. Ol Almatynyń qaq orta­synda, ótken ǵasyrdyń on altyn­shy jy­lynda dúnıege kelgen edi. She­sheden jastaı qaldy. Ájesiniń qo­lynda ósti. Týǵan anasynyń túrin eles­tete almaıdy. Sýreti de qalmapty. Ártistikke áýestigi, áldekim­der­diń qylyq-qulyqtaryn aınytpaı salyp bermekke beıimdiligi jas­taıy­nan-aq jarqyraı kóringen. Ájesiniń qar­sylyǵyna qaramastan, Almatydaǵy qazaq drama teat­ry­nyń arnaıy stýdııasyna tústi. Al­yp­tardan oqyp-toqydy. Tálim al­dy, úlgilerin úı­rendi. Kúlásh Baıseıi­tova taǵdyrlas sińlisindeı sezindi. Únemi óbektep, jol kór­setip, jónin aıtyp, jany qalmaı tárbıeleıtin edi. Qurmanbek, Qalı­bek, Seraǵa, Elaǵalar, Qapan, Shá­ken, Kamaldar sahna syryna qa­nyqtyrdy. Keıin Kúlásh pen Qur­manbekter opera teat­ryna aýys­qanda, qatty ańsaı­tyn. Ustazda­ryn. 1936 jyly Más­keý­degi on­kún­dikten oralǵanda bir top talantty jas ónerpazdarmen bir­ge Beıimbet Maılınniń taý ishin­degi kıiz úıinde qonaq bolǵany, uly jazýshynyń munyń mańdaıynan ıiskegeni kóz aldynda áli. Nesin aıtasyz, ǵajap edi ǵoı sol jyldar! Áshirbek Syǵaıdan asyryp aıta almaısyz-aý. Ol bylaı dep jazady: “Usynylǵan rólderdi úlken demeı, kishi demeı, shyǵarmashylyq sha­byt­pen ıgere berdi. Kúnshilderge qyń­bady da. Jel sóz bitkendi qu­laǵyna qystyrmady. Tabıǵatynan talantqa mol, alǵyr bolmys alǵa qaraı umtylýdan, ilgeri basýdan tanbady. Ol qazaq jáne álem ha­lyqtarynyń klassıkalyq, keńestik kezeńmen tustas jáne qazirgi zaman dramatýrgııalary negizinde qoıyl­ǵan kóptegen spektaklderde ja­ratylysy bólek, týma darynǵa tán sheberlikpen sýarylǵan, talaı­lar­dy tańdaı qaqtyrǵan, ulttyq sahna óneriniń mereıin kótere túsken kúrdeli de kúrmeýi myqty san beınelerdi syǵymdaı somdady”. Aısha Abdýllına alǵash Al­ma­tyńyzda, keıinnen Shymkentińizde somdaǵan sahnalyq beıneler qata­rynda kimder bar edi? Minekıińiz, mańyz berip qarańyz. Aqjúnis, Baıan, Aıman jáne Sholpan, Gúl­chehra, Hadısha, Farmon hanym, Dez­demona, Beatrıche, Salıha, Al­tyn, Qurtqa, Sárýar, Altynaı, Nı­na, Nesibeli, Gúljan, Raýshan, Altynshash, Qyrmyzy, Baný... Jumat Shanın atyndaǵy ob­lys­tyq qazaq drama teatrynyń bu­rynǵy dırektory, búginde zeınet­ker Ahmet О́tebaevpen birge Aısha apaıdyń páterinde otyrmyz. Eski servanttyń ústinde on toǵyz jasar kezinde túsken sýreti úlkeıtilip qoıy­lypty. Jastyq degenińizdiń ózi sulýlyq emes pe?! Aısha apaı bizdiń sol sýretke qarap qalǵa­nymyzdy ańǵa­ryp, aqtaryla syr shertti. Almaty­daǵy qazaq drama teatrynda júr­gende talaı-talaı talantty jigitter ǵashyq bolǵan ǵoı. Aısha sulý tek teatrdy ǵana oılap, tek rólderdi ǵana oınap júre beripti. Aına­lasynda qury­lyp jatar jyqpyldy torlardy elemegen eken. О́zi ósek degendi jekkóretin. Bireý­ler údetip bara jatsa, burylyp ke­tetin. Tyńda­maıtyn. Bireýlerdiń syrtynan bir sóz aıtpaıtyn. Kisi jamandap kór­mepti. Sóıtip júr­gende, J. deıtin jigit oıyn bildir­gen. Súıetinin sez­dirgen. Sonda ǵana sahnadaǵy ómirge, óner deıtin ózgeshe álemge erekshe elitip, ózin ózi múlde umy­typ ket­kenin, turmys máselesine mánis aý­darmaı júrgenin ishteı moıyndaýǵa májbúrlengen. Álgi jigit ózgelerge qaraǵanda batyldaý eken. Eshkim jolaı almaı, batpaı júrgen Aıshaǵa sóz saldy. J. bir kúni Aıshany shy­ǵaryp salmaq boldy. Repetısııadan kesh shyqqan edi. Ekeýi de. Úıi ájep­táýir alys­tatuǵyn. Jol-jónekeı qabaǵan ıt tutqıyldan tıisti. Bir qarasa, sahnada batyl kórinetin álgi ártis jigit qashyp barady eken. Arsyl­daı úrip, jetip kelgen dáý tóbet Aısha­nyń aldynda birden báseń tartyp, burylyp kete barǵan. Sodan, nesin aıtasyz, teatrdaǵy “batyrlarǵa” kóńili qalǵan. Sol kúnderde Ánýarbek jolyqty. Múl­de basqa salada qyzmet isteıtin, jasandylyǵy joq, kóp sóıle­meı­tin jigit eken. “Itten qoryq­paı­syń ba?” – dep ázildedi alǵash ta­nys­qanda. Ánýarbek basyn shaı­qaǵan. Teatrdaǵy “ǵashyqtardyń” áseri bol­dy ma, álde basqa da biraz-biraz kúnshilderdiń sebebinen be, áıteýir Aıshanyń aınalasynda “aýa raıy” kúrt sýytyp sala bergen. “Shym­kentke myqty ártister kerek eken”, – desti alǵashqyda. “Sen barma­ǵanda kim barady, Aısha?” – desti ekinshide. “Shym­kent seni kútip otyr”, – desti úshinshide. Almaty teatrynda Aıshanyń jul­dyzy jarqyrap turǵan jyldar­tuǵyn. 1943 jyly “Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi” atanǵan. 1946 jyly “Qurmet Belgisi” ordenin omyraýyna taqqan. “Shymkentke barmaımyn!” – dep qyrsyǵýǵa da bolar edi. Batyly jeter edi. О́ıt­pedi. Kúnshildikke boı aldyrǵan beıbaq­tar­men baqtalas bolmaqtan bezindi. Kúsh-qaıratyn, talant-darynyn tárk etkisi kel­medi. Shymkentke tart­ty da ketti. “Men ózi ról tańdamaımyn. Mun­da da sóıttim. Eshkimmen urysqan emespin. Ustasqan emespin. Aına­laıyndar, meniń aınam – adaldyq. Sol adaldyq deıtin aı­naǵa bir qarap qoıyp, boı-basymdy túzep qoıyp, ishimnen bir kúrsinip alatynmyn-daǵy, jumysqa kirisip kep kete­tinmin”, – deıdi Aısha Abdýllına. Shymkenttegi Shanın teatryna kelgende Aısha apaıyńyz qyryq­tyń qyrqasyndatuǵyn. Arada on jyldan astam ýaqyt ótken. 1958 jyly “Almaty kók­temi” atty teatr festıvali bolǵan. Shanın teatry aparǵan tórt spek­taklde de Aısha Abdýllına basty rólderde oınaǵan. Sol “Almaty kóktemi” “Aıshanyń kóktemine” aınalǵan. Qoıylymdardy da, Aısha Abdýllı­nanyń rólderin de Muhtar Áýezov, Ahmet Jubanov, Tahaýı Ahtanov, Qaltaı Muhamedjanov, Qanabek Baıseıitov syndy alyptar joǵary baǵalaǵan. Aısha apaıǵa “Qazaq­stan­nyń halyq ártisi” ataǵy berilgen. Oıhoı, ol jyldarda Ońtústik Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatrynyń da juldyzy joǵary edi-aý. Ol jyldarda bas rejısser Ǵaınıjamal Haırýllınatuǵyn. Ol jyldarda Shanın teatrynda Seıit Dosmaǵambetov, Muhtar Naıman­baev, Muhtar О́tebaev, Aǵman Ysyraıylov, Otyzbaı Jumabekov, Jumabıke Serikbaeva syndy sańlaqtar kóptuǵyn. Alpys jasqa tolǵanda áldebi­reý­ler álek saldy. Aısha men Ju­ma­bıkeni teatrdan ketirý kerek desti. Jumabekke shataq shyǵardy. Aısha úndemedi. Almatyǵa joly túsken. Kenet Mádenıet mınıstri jolyǵyp qaldy. Hal-ahýal surady. Teatrdan ketpek oıy baryn bilip aldy. Sýyrtpaqtap. Shymkentke qaıta oralsa, áneýkúngi álek sal­ǵandar tolaıym-tutas ózgergen. Basqasha saıraıdy-aı. “Ártis dese, ártis qoı bular”, – dedi bul ishteı kúlip. Aınalasyna qarap qoıyp. Burynǵy minezinen aınymady. Ról berse, oınaıdy. Jurt tánti. Dý-dý qol shapalaqtaıdy. Ról ber­mese, jalynbaıdy. Jaǵympazdan­baıdy. Teatrdaǵy orta býyn bar, keı­ingi tolqyn bar, aqyl-keńesin aıa­maıdy. Kúni keshegi jas juldyz­dar Qupııa Raqymberdıeva, Aıjan Jumabekova, Raýshan Salova, Kúl­shat Esbaı búginde aldyńǵy býyn qatarynda sanalady. Bári de syı­las, syrlas. Úıine apta aralatpaı kelip turady. Bir qarasa, qatty tańyrqaıdy. Ýaqyt qandaı júırik. Qoly bosasa, Bishkekke tartyp ketedi. Onda qyzy Aıgúl men kúıeý balasy Seıit bar. Nemereleri bar. Qyzy kóp jyl boıy Qyrǵyz­stannyń arhıvin basqardy, Seıit professor. Aıgúli jetpis jastan asty. Áli kishkentaı kezindegideı kóredi. Aısha apaı. Aıtpaqshy, bıylǵy Naýryz meıramynyń aldynda Ońtústikke Elbasy kelgen. Kóksaraı sý ret­te­gishiniń alǵashqy kezegin ashqan. Shym­kenttegi keramogranıt zaýy­tyn kórgen. Sonsoń oblystyq fı­larmonııanyń jańa ǵımaratyn aralaǵan. Bul baıaǵyda, Almatydan osynda aýysqanda qazaq drama teatry edi-aý. Aısha apaı bastaǵan onshaqty óner ıesi (arasynda sizdiń tilshińiz de bar) sol fılarmonııanyń ǵajap zalynda, Prezıdenttiń qolyn al­ǵan. Aısha apaıymyz: “Aınalaıyn! Meniń jasym toqsan tórtte. Anań tiri bolǵanda, mańdaıyńnan kúnde ıiskeıtin edi ǵoı. Aq mańdaıyńnan ıiskeıinshi!” – dedi. Elbasymyz qatty tolqyp, basyn ıdi. Aısha apaı janary jasaýrap, Memleket basshysynyń mańdaıynan súıdi. Biz bul maqalamyzdy “Aısha apaı­dyń aınasy” dep atadyq. Aı­týly aktrısanyń ózi meńzegendeı, Aısha apaıdyń aınasy – adaldyq. О́nerge adaldyq. О́mirge adaldyq. Adamdyqqa adaldyq. Teatrǵa adal­dyq. Sahnaǵa adaldyq. Aısha apaıy­ńyz osy kúnge deıin adaldyq aına­syna qarap boı túzeıdi. Oı túzeıdi. Áne, ol oblystyq teatrǵa qaraı baıaý aıańdap ketip barady. О́zinen-ózi kúlimsirep qoıady. Marhabat BAIǴUT. ShYMKENT.