Biz obal men saýapty qalaı túsinemiz?
BUU sarapshylarynyń málimdeýinshe, 2011 jyldyń qarasha aıynda Jer turǵyndarynyń sany 7 mıllıardqa jetken. Adamzattyń aldynda turǵan qaterli asýlardyń biri olardyń toıa tamaq ishý múmkindigi, ıaǵnı ashtyqtyń beleń almaýy bolsa, ekinshi taǵy bir másele ysyrapshyldyqta bolyp tur. О́ıtkeni, resmı statıstıka boıynsha jylyna 90 000 000 tonna as qoqysqa laqtyrylady eken. Iá, solaı... Paradoks dersiz. Jerdegi tirshilik ıesiniń bir bóligi isherge as tappaı jatsa, ekinshi bir top «toqtyqtan sekirip júr». Jahandyq ashtyq qateri úreıdi alyp tur dep jalaýlatyp júrgenderge jaqsy argýment. Jahandyq qaterlerdiń qatarynda adamzat sanynyń kóbeıýi bar dep joǵaryda keltirip óttik. BUU málimetteri boıynsha kúnine 24 000-nan astam adam ashtyqtan qaıtys bolady eken. Senseńiz de, senbeseńiz de shyndyq osy! Rásýa ózimen ǵana bolsa bir sári, alaıda ol da bir emes, eki birdeı jahandyq qaterdi týdyrýda. Onyń ekinshisi – qorshaǵan ortanyń lastanýy. Buǵan onsyz da jetispeı jatqan energetıkanyń «bosqa jumsalǵan» shyǵyndaryn qosyńyz. Bir-birimen tyǵyz baılanystaǵy jahandyq qaterlerdiń osy túrlerine keńinen toqtalýdy jón kórip otyrmyz. Alaıda, jetpeıdi dep jarııa salǵan azyq-túlik pen energetıka tapshylyǵyn azaıtýdyń tıimdi ádisi – uqyptylyq pen saýatty jasalǵan boljam desek sáýegeılik dep uqpańyz. О́ıtkeni, jetispeýshiliktiń túpki sebebi ne nárseni de durys, ıaǵnı únemshildikpen qoldanbaýda jatyr.
2011 jyly BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń kezekti baıandamasynda óndirisi damyǵan elderde tutynýshylar jyl saıyn 222 mln.tonna azyq-túlikti qoqysqa laqtyratyny týraly aqparat taratyldy. Bul Saharanyń ońtústigine deıingi Afrıkanyń barlyq azyq-túlik óndirisine teń kólem. Eýropa men AQSh-ta jan basyna shaqqanda 95-115 kg. azyq-túlik qaldyǵy tirkelse, Afrıkada, Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy tıisti kórsetkish jylyna 6-11 kg-ǵa teń. Baıandamada azyq-túlik qaldyqtary men ony der kezinde jınaı almaý saldarynan búlinip, joǵaltýdyń aıyrmashylyǵy da keltirilgen. Azyq-túlikti joǵaltý óndirý barysynda, jınaý, saqtaý, sondaı-aq óńdeý kezinde oryn alyp, damýshy elderdiń bas aýrýyna aınalyp otyr. Ol artta qalǵan ınfraqurylymnyń, álsiz tehnıkalyq kúshtiń jáne azyq-túlik óndirisine salynatyn tómen deńgeıli ınvestısııanyń saldary ekeni anyq. Kerisinshe, damyǵan elderde azyq-túlikti qoqysqa artyǵymen tastaý máselesi shymbaılaryna kóbirek batyp otyr. О́ıtkeni, dál osy elderde tutynýshylar men jeke satýshylar áli de qoldanysqa jaramdy azyq-túlikti qoqys jáshigine jıi-jıi tastaıdy eken. AQSh-ta 1974 jyldan bergi kezeńmen salystyrǵanda azyq-túlik qoqysy 50 paıyzǵa artqan. Bir adamǵa shaqqanda bosqa shyǵyn bolǵan kórsetkish 1400 kılokalorııa, bul búkil el boıynsha 150 trln. kılokalorııany quraıdy eken. Ǵalymdar taratqan aqparattar boıynsha, AQSh-ta óndiriletin ónimderdiń 40 paıyzy qoqysqa týra jol tartatyn kórinedi. Desek te, asty artyǵymen alyp qoıatyn otbasylar sany kóbeımese azaıatyn túri joq kórinedi. Tipti, sońǵy eki jylda ondaılardyń qatary eki esege artqan.
90 000 000 tonna as... qoqys jáshiginde
Iá, solaı. Jumyr jerde óndirilgen astyń teń jartysynan astamy dalaǵa laqtyrylady eken. Oǵan árkim de óz «shama-sharqynsha úles qosýda». Biz artyq qoldaný, artyǵymen tutyný dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Dúken sórelerindegi astyń báriniń birdeı satylyp ketpeıtinin jaqsy bilemiz. Tutynýshylardyń neni satyp alýy múmkin ekendigin taǵy boljaı almaısyz. Sondyqtan da merzimi aıaqtalýǵa jaqyn taýarlar qaldyǵy týra jolmen qoqysqa attanady. Eýropalyq odaqta jylyna 90 mln.tonna taǵam qoqysqa tastalady eken. Bul ekvatordy jaǵalaı sozylǵan 3 mıllıon júk kóligine teń. Mysal úshin aıtsaq, iri taǵam óndirisimen aınalysatyn «Nestle» kompanııasynyń jyldyq aınalysy 100 mlrd. eýroǵa teń. Máseleni qaýzaı kele, ǵalamtordan mynadaı qyzyqty aqparatqa keziktim. Eýroodaqta jylyna 3 mln.tonna nan dalaǵa laqtyrylatyn kórinedi. Bul búkil Ispanııany qamtamasyz etýge bolatyn kórsetkish eken. Basqa-basqa, as atasy sanalatyn nandy bosqa ysyrap qylatyndaı ony artyq óndirýdiń ne keregi bar? «Úshinshi álem» atanǵan elderde mıllıondaǵan adamdar kúnine 1 dollarǵa ómir súredi, tipti odan tómenderi de bar. Al kóptegen otbasylardyń etti jylyna 1 ret te satyp alýǵa múmkindigi bolmaıtyn kórinedi. Eger Eýropalyq odaq jaramsyz dep artyq óndiretin ádetinen arylsa, álemdegi ash adamdardy azaıtyp, toıa tamaq ishpeıtinderdiń qarnyn toıǵyzýǵa ábden múmkin bolar edi.
Sondaı-aq, AQSh-ta artyq óndirilgen asqa elde óndiriletin elektr energııasynyń 2 paıyzy ketedi eken. AQSh pen Eýropanyń qoqysqa tastaǵan jaramdy asymen taǵy úsh jer sharyn qamtamasyz etýge bolatyn kórinedi. Ornymen qoldanýǵa tıisti as qoqysqa tastalǵanymen qoımaı, onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zalalyn da umytpaǵaısyz. Oǵan óndiriske ketetin energııa men sýdy qosyńyz. 1 tonna taǵamdyq ónim óndirisinen ortasha eseppen 4,2 tonna SO2 gazy atmosferaǵa taraıdy. Al AQSh-taǵy tastalatyn astyń energetıkalyq qundylyǵy 150 trln. kılokalorııaǵa teń. Nátıjesinde bir jyl ishinde tamaq qaldyqtaryna taza aýyz sýdyń tórtten biri, sondaı-aq 300 mln.barrel munaı shyǵyndalady eken.
Bul másele damyǵan elderdiń ǵana emes, damýshy elderdiń de problemasyna aınalyp otyr. Damýshy elderde astyqty ýaqytynda jınaý, ony saqtaý qordalanǵan másele bolsa, baı elderdegi problema artyǵymen alynǵan astyń buzylyp, qoqysqa tastalatynymen baılanysty. Bir qyzyǵy, BUU málimetterine qaraǵanda, álemde 1 mıllıardqa jýyq adam toıa tamaq ishpeıdi eken. BUU-nyń baıandamalarynda azyq-túlikti shiritip alý men ysyraptar sý, jer, energııa, eńbek kúshi jáne qarjy resýrstarynyń bos shyǵynyna alyp keletini, sondaı-aq qaldyqtardyń parnıktik gazdyń orynsyz taralýyna, al ol óz kezeginde jahandyq jylyný men klımat ózgerisin jyldamdata túsýine ákelip soǵatyny aıtylýda. Jyl ótken saıyn máseleniń ýshyǵýyna baılanysty álem de buǵan nazaryn jıi aýdara bastady. Joǵaryda keltirilgen dáıekter planetamyzda adamdardyń tym kóbeıip ketkendigi men olarǵa as-sý tapshylyǵy jetpeıdi dep dabyl qaǵýshylarǵa tamasha jaýap ekeni daýsyz. Demek, adamzatqa as-sý emes, ony durys, saýatty bólý men uqypty tutyný jetispeı jatyr.
Búgingi tańda álemde jylyna 4 mlrd.tonna astyq óndiriledi eken. Rásýashylardyń, ıaǵnı alǵan zattaryn laqtyratyn tutynýshylar úlesi – 30-50 paıyz. Máselen, Úndistanda 21 mln.tonna bıdaı durys saqtalmaýdyń jáne durys bólinbeýdiń sebebinen bosqa shirıtin kórinedi. Kórshisi Pákstanda jınalǵan ónimniń bosqa ketken bóligi jylyna 16 %-dy nemese 3,2 mln.tonnany quraıdy. Qarqyndy damýdy bastan keship jatqan Qytaı elinde bul kórsetkish 45 %-dy quraıdy, al damýy sál artta Vetnamda kúrishtiń rásýalanýy óndiristiń 80 paıyzyna deıin jetedi eken. Mańdaı termen óndirilgen astyqtyń ınfraqurylym damymaýynan ysyrap bolatyny da belgili jáıt.
Ulybrıtanııada júrgizilgen zertteýler osy elde óndirilgen kartoptyń 46 paıyzynyń tutynýshy dastarqanyna jetpeıtinin anyqtap beripti. О́nimniń 6%-y dalada jınalmaı qalady, + 12%-y alǵashqy suryptaýda, +5%-y dúkenderde, +1% saqtaýdy tekserýde, +22% jýylǵannan keıingi qaldyqta «joq bolyp ketedi» eken. Dál osyndaı zertteý Úndistanda óndirýshiden 40 paıyz jemis-jıdek pen kókónis tutynýshyǵa deıin jetpeı jarty jolda qalatynyn kórsetken. Bul jetkizýdiń durys jolǵa qoıylmaýy, jaman joldar, jemqorlyq pen jaǵymsyz aýa-raıynyń kesirinen týyndaıdy. Al sońǵy jarty ǵasyrda álemde aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jerler taǵamnyń kóp óndirilýine baılanysty 12 paıyzǵa artqan.
Eýropalyqtardyń ysyrapshylyǵy, sóz joq, tańdaı qaqtyrady. Degenmen, keıde elimizdegi qoqys jáshikterinde ilýli turǵan nandy kórgende, obal oıyńyzǵa oralady. «As atasy» dep qadirlep, qoqymyn da tastamaıtyn urpaqtyń ókili ekenimiz eske túsedi. Jerde jatqan nan qıqymyn qasterlep kóteretin, aqty tókpeıtin aldyńǵy býyn ókilderin kórgendikten be, ysyrapshyldyqqa kýá bola qalsańyz eriksiz jabyrqaısyz.
Osy oraıda myna aqparatqa nazar salyp kóreıik. 2012 jyly 6 aı ishinde memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý komıteti Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynda jaramdylyq merzimi aıaqtalǵan taǵamdyq ónimderdiń 177 tonnasyn satylymnan alǵan. Sanıtarlyq normalar buzylýyna baılanysty 31 myń aıyppul salynǵan.
Árıne, únemi únemdeý jaǵdaıynda júrýdiń de júıkege salmaq túsirýi múmkin. Qalaǵan dúnıesin ala almaý nemese toıa tamaq ishpeý jaqsy nárse emes. Al uqyptylyq uǵymy múlde basqa. Ol jetip tur eken dep jurtqa shashý emes. Qazirgi qoǵam tutynýshylyq jarnamaǵa táýeldi bolyp alǵan, únemi tutynýshyǵa seniń baqytty bolýyń úshin eń keremet nárseni satyp alýyń kerek dep mindettep, óndirýshiler óz taýarlaryn tyqpalaı beredi. Ysyrapshyldyq tek eýropalyqtarǵa tán deseńiz, qatelesesiz. Bul barlyq elde beleń alyp kele jatqan indet. Birikken Arab Ámirlikterinde de ramazan aıynda 500 tonna taǵam ysyrap bolady eken. Islam dini ysyrapshyldyqtyń durys emes ekenin aıtyp, oǵan jol bermeýge ýaǵyzdaıdy. Sondyqtan bul elde rásýanyń aldyn alý turǵysynda jumystar júrgizilýde.
Elbasymyz 2012 jyldyń 14 jeltoqsanynda jarııalaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynda birqatar jahandyq máselelerdi naqtylap ótken bolatyn. Olar álemdegi demografııalyq jaǵdaıdyń teńgerimsizdigi, dúnıejúzilik azyq-túlik qaýipsizdigi jáne taǵy basqalar. Jahandyq qaýip-qaterler tek batys elderine ǵana emes, bizge de tikeleı qatysty. Eski nárseni jańalar aldynda aldyńǵysynyń sizge qansha ýaqyt qyzmet etkenin oı eleginen ótkizý qajet. Bir nárse aıqyn, ǵalamdyq qaýip-qaterdiń beleń alýynda adamı faktor, ıaǵnı bizdiń kóp nársege kóz juma qarap, jaýapsyzdyq tanytýymyz úlken oryn alady.
Kómirqyshqyl gazynan 20 ese kúshti...
Taǵamdyq qaldyqtar HHI ǵasyrdaǵy eń qaýipti degen qaldyqtar qataryna jatady. О́ıtkeni, olar óte tez buzylady. Kómirqyshqyl gazynan da 20 ese kúshti parnıktik gaz, metan bólinip shyǵady. Jer sharyndaǵy klımat ózgerisimen kúresetin qorshaǵan ortany qorǵaý agenttikteriniń basym mindetteriniń biri osy metannyń aýaǵa taralýyn qysqartý bolyp tabylady. Taǵamdyq qaldyqtar barǵan saıyn keńirek, úlken oryndardy qajet etýde. Shirigen qaldyqtar usaq jándikter men aýrý taratatyn organızmderdiń taptyrmas orny ekeni beseneden belgili. Qaldyqtardyń tabıǵat resýrstaryna tıgizetin áseri tipten «erekshe». Olardyń klımat ózgerisi úshin, sý jáne jer resýrstary men bıoalýandyqqa keltirer zııany óte úlken. Nazar salyńyz. Laqtyrylatyn taǵam qaldyqtaryna jumsalatyn sý kólemi Volganyń bir jyl ishinde aǵatyn sý kólemine teń jáne atmosferaǵa taraıtyn 3,3 gıgatonna parnıktik gaz shyǵyndysynyń kózi bolyp tabylady eken. Budan ózge AQSh-ta qaldyqtarǵa jumsalatyn tikeleı ekonomıkalyq shyǵyndar 750 mlrd. dollarǵa jetedi. О́tken jyly BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń bas dırektory Joze Grasıaný da Sılva «Bizdiń álemde 870 mln.adam kún saıyn ash otyrǵanda azyq-túliktiń úshten birin óndirý barysynda joǵaltýǵa nemese rásýa etýge qaqymyz joq», dep atap kórsetken. Uıym taǵamdyq qaldyq kórsetkishi joǵary «ystyq núktelerdi de» naqtylap qoıdy.
BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy jarııalaǵan baıandamada taǵamdyq qaldyqtardyń birneshe úlken epısentrleri kórsetilgen. Mysaly, Azııada bıdaıdyń rásýa bolýy mańyzdy másele bolyp otyr. Ol kómirtegi gazynyń aýaǵa taralýyna jáne sý, jer resýrstaryn maqsatsyz qoldanýǵa ákep soqtyrýda. Ásirese, kúrishti ósirý barysynda metan kóbirek bólinedi eken. Kómirtegin shyǵarýda joǵary kórsetkishti et ónimderi sektory da aýany biraz lastaıdy desek, álemdegi et ónimderi qaldyqtarynyń 80 paıyzy Latyn Amerıkasy elderiniń úlesine tıesili. Azııa, Latyn Amerıkasy jáne Eýropa elderindegi jemis-jıdek qaldyqtary sý resýrstaryn lastaýda. Al kókónis qaldyǵy Ońtústik, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine tán.
Túıin
Qazaqta joǵaryda keltirilgen jáıtterge qatysty bir sóz bar. Ol – obal. Stýdent kezimizde marqum kórnekti ǵalym, oqymysty Aqseleý Seıdimbekten sabaq aldyq. Sanańa birden syıa qoımaıtyn aqparattardy toqtamastan aıtyp jatqanda aǵaıdyń bilimdiligine aýzymyzdy ashyp otyratynbyz. Birdi bilip, birin bilmeısiń. Bizdi de sóılete otyryp, ózi de keń kósile áńgime aıtatyn aǵaı birde keıbir qazaq sózderin basqa tilge aýdarýǵa kelmeıtinine toqtaldy. Maǵynasy óte keń sózderdi bir sózben jetkizý múmkin emes deı kele, «obal» sózine toqtalyp ótti. Qazaqtyń sóziniń keremettigi sondaı, «obaldy» orysshaǵa aýdarý múmkin emes, aýdaryp kórińdershi, dedi aǵaı. Jastyq jalyny boıdy bılep turǵan 15 bala jat ta kep aýdardyq. Biraq birde-birimiz osynaý erekshe sózdi orys tiline aýdara almadyq...
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan».
