Sen túsime kiresiń, dosym. Túsimde sol baıaǵy qýanǵanda nemese bir nársege kóńiliń tolmaǵanda oı bólisýge izdeıtin qalybyńmen – «Aqmýrzın, qaıdasyń»? dep telefon shalyp áńgimelesip jatamyz. Oıansam túsim, biraq daýysyń qulaǵymda qalyp, uıqymnan sergip oıanamyn. Sen ana dúnıede de meniń qamymdy oılap júrgendeısiń. Myna jalǵan dúnıede qatarlas bola júrip, aǵadaı aqylshy, qamqorshy sendeı dosym bolǵany baqytym eken, Elaman.
Áli kúnge esimnen ketpeıdi, shaǵyn aýyldyń bastaýysh mektebinde bar-joǵy 10-15 bala oqımyz. Ár synypta 2-3 baladan bolǵan soń muǵalim barlyǵymyzdy qosyp bir bólmede oqytady. Men úshinshi, sen ekinshi synypta oqıtynbyz. Sen de, men de oqý ozatymyz. 1953 jyly Stalın qaıtqanda sol kishkentaı aýylda qaraly mıtıng ótkizilip edi ǵoı. Sonda ustazymyz ekeýmizge sóz jazyp berip: «Sen bylaı dep jylap oqyp beresiń, al sen bylaı dep jylaısyń», dep aıtyp, ekeýmiz birimizden soń birimiz muǵalimniń aıtqanyn buljytpaı oryndap oqyp bergenbiz. Elaman, ómirdiń ótkelderinen, qıyndyǵy men qyzyǵynan, aýyry men jeńilinen qatar ótip, árkez qasymnan tabylǵan dosym, seni aýzym «marqum» dep aıtýǵa qımaı júrdi. Amalym ne, Alla buıryǵyna moıynsunbasqa shara joq. Artyńda aman qalyp, óziń týraly estelik jazyp otyrmyn. Sen bıyl 70-ke keler ediń.
Iá, meniń dosym, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, iri genetık, seleksıoner ǵalym Elaman Shahanov tiri bolǵanda 70-ke tolar edi. Ol qandaı jumys atqarsa da berilip, bar jan-tánimen uıqy kórmeı, túbirine deıin jetip, oń nátıjege qol jetkizgenshe isteıtin. Iri ǵalym dep bekerden-beker óz dosym bolǵan soń asyryp aıtyp otyrǵan joqpyn, bári kúni keshegideı kóz aldymda.
1991 jyly, elimiz táýelsizdigin almaı turyp, Keńester Odaǵynyń bas qalasy Máskeýdegi Tımırıazev atyndaǵy akademııada Elaman doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Soǵan Almatydan arnaıy Qapan, Sardar úsheýmiz bardyq. Ne nárseniń de qat bolyp, ushyp turǵan ýaqyty, qıyn bir kezeń edi. Úsheýimiz dosymyzdyń júgin jeńildeteıik dep Almatydan artynyp-tartynyp jetsek, namysshyl ári óz jumysynyń qandaı dárejede ekendigin kórsetýge janyn salyp, qorǵaýǵa daıyndalǵan dosymyzdyń keshke qonaqúıge kelip aıaǵyn sheshkeninde tabanynyń tilinip ketkenin kórdik. Al qorǵaý qalaı ótti deseńizshi. Elaman jan-jaqtan qoıylǵan saýaldardyń barlyǵyna aıyzdy qandyra jaýap berip, múıizi qaraǵaıdaı Máskeý akademıkterin tańǵaldyrdy. Qorytyndy sóz sóılegen tóraǵa Qazaqstan aýyl sharýashylyǵynyń onyń ishinde genetıka, seleksııa baǵytynyń bolashaǵy eresen, óıtkeni, Shahanovtaı ǵalym qaı eldiń de ǵylymyn alǵa aparady dep baǵasyn berdi. Sol sátte bizdiń tóbemiz kókke tıip-tıip ketkendeı boldy.
О́miriniń sońǵy sátine deıin jumysynan ketpegen Elaman dosym astyq tuqymdastar men ekpe shóptiń 12 jańa sortyn shyǵaryp, olardy aımaqtarǵa arnaıy aýdandastyryp, keremetteı ónim aldy. Ol erkekshóptiń «Progress 85», «Tolaǵaı» sorttaryn, sıtnıkov qııaǵynyń «Start 116», túıejońyshqanyń «Kókpekti» jáne «Qaınar» sorttaryn, sorgonyń «Sýnamı 80», shalǵyndyq bozottyń «Qarǵaly», jumsaq bıdaıdyń «Ertis 97» syndy sorttaryn shyǵaryp qana qoımaı, solardy jersindirip, ózi basqarǵan 3 birdeı tájirıbelik-zertteý stansalarynda tájirıbeden ótkizip, olardyń Qazaqstan aýmaǵyna taraýyna kúsh saldy.
Biz, onyń dostary, Elamannyń osynyń barlyǵyna qaı kezde úlgeretinine tipten qaıran qalatynbyz. Ol da bizdermen birdeı qonaqqa baryp, ózi úıine Myrzabala dese myrza jarynyń mol qolymen jaıylǵan dastarqanyna meıman shaqyratyn, otyrǵan jerinde biliktiligimen, bilimimen alqaqotan otyrǵan jurttyń barlyǵyn aýzyna qaratatyn. Tipti, onyń bilmeıtin salasy joq edi. Ol eldik turǵyda aıtylatyn el men jer shejiresi me, Máshhúr Júsip, Imanjúsip syndy tulǵalar deısiz be, qudaı-aý, bilmeıtini joq, álem tarıhy ma, ómirden ótken arystar jaıynda ma, ǵylym salasy ma kósheli áńgimede taıpalǵan jorǵadaı qamshy saldyrmaıtyn. Iri ǵylymı ortalarda da shoqtyǵy bıik otyratyn. Men keıde Sákenniń bir ánderin aıtyp qaıyryp tastaǵanda, ar jaǵynda mynasy-mynasy qaldy ǵoı dep jatqa tarsyldatyp aıtyp otyratyn. Jáne taǵy bir tańdanarlyǵy ol sol bilgenin aıtýǵa da asyqpaıtyn. Biz shamaly bilgenimizdi aıtyp, otyrǵan ornymyzda qompyldap, sóz qosyp qalýǵa tyryssaq, ol asyqpaı eldiń báriniń pikirin tyńdap, artynan sóılep ketkende Elamannyń qanshalyqty tereń biletindigi, eldiń kózine túspegen derekterdi sóıletip otyrýy qarapaıym adamdardy ǵana emes, sol salany zerttep júrgen ǵalymdardyń ózin de tańdandyrǵanyn talaı kóz kórdi. Sondyqtan da, ol otyrǵan jerde Elamandy jaqsy biletin ǵalymdardyń ózi artyq-aýys oı-pikir aıtýdan qashqaqtaıtyn. Barlyǵy aýzyna qarap, Elaman aıtqan pikirdiń durystyǵyna toǵysyp jatatyn. Telegeı teńiz bilimine, dardaı ataqtaryna qaramastan, ol meılinshe qarapaıym da edi. Baqtalastyq degen onyń tipten túsine de kirmegen shyǵar. Dúnıe-malǵa, jarqyl-jurqylǵa qyzyqpaıtyn. Onyń júris-turysynan, kıgen kıiminen, sóılegen sózinen syrt adam akademık dep oılamaıtyn. Mehanızatorlarmen birge dalada júrip, solarmen birge tamaqtanyp, tájirıbelerin júrgizip, kúnqaqty bolyp, qajet dese qosta qona jatatyn edi, dosym.
Joǵaryda aıtqandaı, ekeýmizdiń jasymyz qatarlas bolǵanymen, kóp rette ol maǵan aǵadaı aqylshy edi. Men 1986 jyly Talǵar aýdanynda ýchaskelik aýrýhanada bas dáriger bolyp júrgenimde qazirgi Parlament depýtaty, sol kezdegi aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy Álıhan Toıbaev shaqyryp alyp: «Altyn dán» atty iri sanatorııdiń bas dárigeri áıel adam edi, isti boldy, orny bosap jatyr, soǵan seni uıǵaryp otyrmyz, birinshi hatshymen sóılesip qoıdym», degen. Men ol kisige aýrýhanada istep qalǵan adammyn, sanatorııdiń jumysyn bilmeımin, dep qashqalaqtap edim, Álıhan Ábdihanuly oılan dep ýaqyt berdi. Sosyn ol kezde aspırantýrasyn bitirip, kandıdattyǵyn qorǵaǵan dosym Elamanǵa:
– Maǵan osylaı sanatorııdiń bas dárigeri bol dep jatyr, men buryn ondaı jumysty istep kórgen joqpyn, qolymnan kelmeı me dep qorqamyn, ári burynǵy bastyǵy isti bolypty, – dedim. Sonda Elaman:
– Endi aýdanda maman joqtyǵynan saǵan usynyp otyrmaǵan shyǵar, eger ol kisiler uıǵaryp otyrsa, qoryqpa, seniń qolyńnan keledi, ber kelisimińdi, – dep kesip aıtty. Jumysqa buıryǵym shyǵyp, ornyma otyrǵannan keıin telefon soqtym. «Otyrdyń ba, onda qazir kelemin», – dep tús kezinde sanatorııge jetti.
Bastyqpyn, ornymda otyrmyn, biraq neden bastarymdy da bilmeımin. Sonda Elaman turyp: «Bylaı isteıik, men endi dárigerlik jaǵynan saǵan esh keńes bere almaımyn, ol jaǵyn óziń qatyrasyń, al endi ekeýmiz sharýashylyqty aralaıyq», – dedi. 600 oryndyq sanatorııdiń ornalasqan aýmaǵy da óte aýqymdy bolatyn. Barlyq korpýstardy, aımaqty, qoımalardy tegis aralap kórdik. Qoımalardy ashsaq, edennen tóbege deıin bir úlken bólmede kilemniń neshe atasy tur, endi bir qoımada basynan aıaǵyna deıin ydys-aıaq, bir qoımada biryńǵaı sý jańa, nómirsiz «Ýaz» mashınalary syqasyp tur. Ony kórgen soń tipten zárem ushsyn. Baryp aıtyp, myna pálelerden tegis qutylaıyn dep oılap qoıamyn. Sodan kabınetke qaıtyp kelip, birinshi mynadan bastaısyń, odan soń mynany qolǵa al, dep jospar syzyp, aqylyn aıtqan soń, ekeýmiz ashanadan shaı ishýge otyrdyq. Elamannyń kózi bir nárseni shalyp qalatyn, bizge ákelgen ydystyń sheti ketilgenin baıqaǵan ol: «Jańaǵy qoımaǵa syımaı turǵan ydysty munda nege bermeıdi, korpýstarda eski kilemderdi jańalarymen aýystyr, barlyǵyn jaınatý qajet, terrıtorııany qoqystan tazartý kerek, men bir kún seniń sharýashylyǵyńmen aınalysaıyn», – dep demalys kúni ózi qatysyp júrip senbilik jasatty. Barlyǵyn uıymdastyryp, mańaıdy tap-tuınaqtaı etip, jol siltep, jón kórsetip ketti. Sol sanatorııde men 10 jyl istedim. Keıin «Oqjetpes» sanatorııine de bas dárigerlikke kelerimde: «Ondaı orynǵa ekiniń birin shaqyra bermeıdi, sondyqtan mindetti túrde barýyń kerek», dep óziń qamshylap jibergen ediń.
Kishkentaıdan qulyn-taıdaı tebisip ósken dosym árbir qýanyshyn birinshi bolyp menimen bólisetin. Birde Býrabaıǵa telefon shalyp:
– Senimen bir jaqsylyqpen bóliskeli turmyn. О́zimizdiń aǵamyz, qazaqtyń maqtanyshy Kenjeǵalı Saǵadıev aǵamyzben qudaı qossa quda bolamyz, – deıdi. Qudany qudaı qosady deıdi, ras shyǵar, Elaman men Kenjeaǵań aǵaly-inideı bolyp ketti. Aralaryndaǵy erke nemerelerin qyzyqtap otyryp, ekeýiniń jarastyryp áńgimeleskenin kórýdiń ózi bir ǵanıbet edi. Eki akademıktiń áńgimesin tyńdaǵanda ózińdi de erekshe sezinesiń. Kenjeaǵań men Naǵytaı jeńgemiz Elamannyń otbasyna, týǵan-týystaryna, bizderdeı dostaryna jylylyǵyn seýip keledi.
1993-jyl bolatyn. Bir kúni jumysta otyr edim, Elaman telefon shalyp:
– Myrzabala jumysta, men qazanǵa et salyp qoıdym, Igen Hasenov, Qulmaǵambet Ahmetov jáne joǵarydaǵy Qapan dosymyz bar báriń bizdiń úıge kelińder,– dedi. Ne bolyp qaldy eken, dep barsaq: «Meni bilesińder, bar ómirim jańa sorttar shyǵarýǵa arnaldy, biraq zaman mynadaı boldy, endi sol jumystyń barlyǵy dalada qalaıyn dep tur. Iske aspaı qalmasyn dep Pavlodardyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna baryp, etken eńbegimdi qoldansam deımin, ne aıtasyńdar», – deıdi. Árıne, quldyrap ketken ınstıtýttardyń birnesheýiniń basyn qurastyryp, jańadan basqa irgeli ınstıtýtqa aınaldyrýdyń ońaı emestigin bilemin dep ketken dosymyz, az jyl ishinde sol ornynda keremet jetistikterge jetti. Eńbegi elenip, Pavlodar qalasynyń qurmetti azamaty atandy. Odan Baraev atyndaǵy ınstıtýtty basqardy. Onyń da tabysyn sharyqtatty. Al 2003 jyly Elaman dosym úshinshi ret Ortalyq Qazaqstan ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basshylyǵyna baryp, ony da turalap jatqan jerinen jelkesinen súıregendeı alyp shyǵyp, sońǵy saǵatyna deıin basqaryp jatty. О́mirinde memleketten alǵan jalǵyz marapaty – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ataǵyn da osynda júrgende aldy.
Keıde dosymdy saǵynyp ketkende oıym sonaý bala kezge ketip qalady. Anam qaıtys bolǵan 1954-jyly men aýdanda oqyp júrdim. Ol ákesi múgedek bolǵandyqtan kúndiz jumys istep, keshki mektepte oqydy. Elamannyń úıi men jatqan úımen kórshiles-tin. Sonda marqum Jamal sheshemiz mańdaıymnan sıpap, Elamanynan esh kem kórmeıtin. Sapar degen aǵasy bar, ol kisi de sen ekeýińdi bólmeımin dep birdeı jaqsy kórdi. Ol bala kezinen ár nárseni ólshep, boljap, bezbendep júrýimen erekshelenetin. Sol oılylyǵy 8-synypty qazaq mektebinen úzdik támamdaǵan Elamandy oryssha keshki mektepke alyp kelgen. Sonda nege olaı ettiń degenimde: «Aǵam Sapar úı jaǵdaıyna baılanysty 9-synyptan keıin oqýdy tastap, sharýashylyqqa aralasyp ketti, meniń oǵan kómektesýim kerek ári erteń úlken qalaǵa baryp ınstıtýtqa túskende oryssha bilmesem qalaı oqımyn», – dedi. Qazir oılap otyrsam, ol sol bala kezinen-aq ómirdi boljap, aldyn ala jospar quryp júredi eken. Elaman sol keshki mektepti de altyn medalmen aıaqtap, Almatydaǵy Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Ony da qyzyl dıplommen támamdap, aspırantýrada qaldy. Instıtýtta istedi. Balaly-shaǵaly boldy. Aǵasy men Elaman ómirden ozǵansha anasyndaı syılap ótken Kúlásh jeńeshesi onyń oqýyna kómektesip, aýyldaǵy anasyn baqsa, keıin Sapar aǵa ábden jigit aǵasy atanyp, qyryqtyń qyrqasyna shyqqanda Elaman qoıarda-qoımaı júrip aǵasyn oqytty.
Shúkir, Sapar aǵanyń da, Elamannyń da arty jaqsy. Dosymnyń jan jary Myrzabala artyndaǵy shańyraǵynyń berekesin keltirip, nemereleriniń qyzyǵyna bólenýde. Bir ul, eki qyzy bar edi, Elamannyń ózine tartqan Darııa degen súıikti qyzdary 33 jasynda dúnıeden ozdy. Elaman óte jaqsy kóretin ózin. Dosymdy qara jer qoınyna tapsyrǵan soń aıaq astynan uly Tımýr da ákesiniń artynan ketti. Al Tımýrdan Darhan atty nemeresi bar, til-aýzymyz tasqa, keleshekte Elamannyń ornyn basaıyn dep tur. Kishkentaı kúninen qasyna alyp tárbıelep, týra ózindeı qylyp tastap ketti. Qazir Darhanǵa qarasam kózim de, kóńilim de toıady. Qytaıda magıstratýrada oqyp júrgen onyń ǵumyr jasynyń uzaqtyǵyn tileýdemin.
Shirkin, Elaman aýyrǵandaǵy Myrzabalanyń ony qalaı kútimge alǵanynyń ózi jeke áńgime. Sonyń arqasynda Elaman qaterli obyr dertine shaldyqqanymen, bir qyrym etke júdegen joq, túrin bermedi, túsin bermedi, qaıtarynan az-aq buryn Serik Qırabaev aǵa men Álııa Beısenova tátemizdiń mereıtoıyna baryp, basynan aıaǵyna deıin otyrdy. Sonda aǵa men tátege degen qurmetimdi kórseteıin, ári mundaı ortada qaıta otyra almaspyn dep óziniń sanaýly kúnderi qalǵanyn bile turyp, mereıtoı ıelerine degen inilik izetin kórsetkeniniń ózi keıingige úlgi bolar is qoı.
Qaraǵandydaǵy aýrýhanada jatqanynda kóńilin suraýǵa barsam, telefonmen daýysy qattyraq shyǵyp, bireýge nusqaý berip jatyr eken. Sharýashylyq jaǵdaıy ekenin bilip, sóılesip bolýyn kúttim. Telefondy qoıǵan soń, «Aıyǵyp ketkenińshe jumysyńdy tapsyra tursaıshy», dep edim, «Kózimniń tirisinde shashylyp qalǵanyn qalamaımyn, oblystan, mınıstrlikten egindi nege ekpeı jatyrsyńdar, dep nyǵarlap, orynbasarymdy shyryldatyp jatyr eken. Bıyl mamyrdyń 10-ynan ári seppese bolmaıdy, sebebi, tabıǵattyń jaıy solaı, tehnıka da, tuqym da – bári saqadaı-saı daıyn tur, olarǵa tek egin sebildi degen raport qana kerek, tabıǵat seniń raportyńdy kerek etpeıdi», degen edi marqum, sonda meni taǵy da tańǵaldyryp. Elaman tabıǵattyń óz balasyndaı, onymen tildesip otyrǵandaı, tipti aýanyń raıyn da alystan boljap, qaı kezde de qate qadamdarǵa barmaıtyn. Muny naǵyz ǵalymǵa jáne jer emgen dıqanǵa tán ǵana qasıet dep bilemin.
Dosymdy sońǵy saparyna, aýylǵa Atasýǵa arýlap alyp bardyq. Qaraly mıtıngide tolqyp turyp, jańaarqalyqtarǵa:
– Eki jyl buryn akademık Ǵabdolla Qulqybaevpen qoshtasqandaǵy óksigimiz basylyp, Aqseleýden aıyrylǵandaǵy kóz jasymyz qurǵamaı jatyp, Elamandy kóldeneń salyp alyp kelip otyrmyz, azamattarymyzdyń artynyń qaıyryn bersin, – dep kóńil aıttym, halyq kúńirenip jylap ketti. Joǵaryda aıttym ǵoı, shúkirshilik eterim, artynda el ıgiligi – shyǵarǵan jańa sorttarymen bala-shaǵasy, Sapar aǵanyń azamat uly Saıat bar. Myna ómirden uqqanym, jaqsy adamnyń arty da jaqsy bolady eken, týa tuńǵyshy Merýerti ózi ashyp berip ketken sharýashylyǵynyń basyn dóńgeletip otyr. Myrzabala men Janna kelin áýlettiń shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı, Sapkeńniń Saıat bastaǵan balalardyń qamqorlyǵymen, Elaman salǵan jolmen tatý-tátti áýlet ómirin jalǵastyryp jatyr. Alla til-kózden saqtasyn!
Ábilhakim AQMYRZIN,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
