Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Shuǵyl sheshim shyǵarýdyń paıdasy
Byltyr jer-jahandy jaılaǵan pandemııanyń kesirinen bilim alýshylar bir toqsandy tolyǵymen qashyqtan oqydy. Oqytýdyń bul túrine ınternet kerek ekeni belgili. Sodan elimizdiń bilim júıesi telearnalardan sabaq berýge kóshti. Qazir telearnalardan sabaq oqıtyn kez de emes. Ata-analar balalardy tańnan qara keshke deıin úıinde ustap otyrý múmkin bolmaı jatqanyn jelige qosylǵan saıyn jarysa jazyp júr. Osyndaı ýaqytta qosymsha bilim berý tyǵyryqtan shyǵýǵa septesýi kerek edi...
Jańa jylǵy 5 qańtardan ishinara óńirdegi, keıin búkil el kóleminde engizilgen tótenshe jaǵdaı kezinde keıbir bank qosymshalary men aqparattyq saıttar ınternetsiz jumys isteı bastady. Bul halyqty daǵdarystyq kezeńnen jeńil ótýge kómektesti. Osydan soń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine «Vedomstvo balalardyń qazirgi bos ýaqytyn paıdaly ótkizýge qandaı sharalar qabyldap, múmkindik qarastyryp jatyr? Byltyr pandemııa kezinde biraz bilim berý platformalary tegin bolǵan. Sondaı jaǵdaı jasala ma?» dep suraý saldyq.
Suraǵymyzǵa mınıstrlikten: «Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2022 jylǵy 6 qańtardaǵy №3 buıryǵyna sáıkes qosymsha bilim berý uıymdary, arnaıy bilim berý uıymdary naqty eldi mekendegi oryn alǵan jaǵdaılarǵa baılanysty jergilikti atqarýshy organdardyń sheshimi boıynsha shtattyq rejimde qyzmetin jalǵastyra alady. Eldegi ahýal turaqtalǵan soń qosymsha bilim berý mekemeleri óz jumystaryn qalypty jaǵdaıda jalǵastyrady», degen jaýap aldyq.
Iá, shuǵyl sheshim shyǵarý jetispeıtindeı. Jaǵdaıǵa qaraı shara qabyldaý, máseleniń sheshimin tabý, tipti keıbir daǵdarys kezeńin kelesi bir aqsap turǵan tusty aıaqtandyrýǵa tıimdi paıdalaný tásilderi kemshin bolǵandaı. Áıtpese búgingi tehnıka men tehnologııa zamanynda týǵan jas urpaqtyń bar ýaqytyn ınternette ótkizetinin bárimiz bilemiz ǵoı. Al ınternettiń joqtyǵyn paıdalanyp, balalarǵa qajetti resýrstardyń «esigin ashyq» qaldyryp, aýdıtorııaǵa ınternetsiz usynsaq, eriksiz qaramaı ma?
Bilim alý quqyn shektemeımiz desek
Shyndyǵyna kelgende, ınternetsiz isteıtin bilim berý platformalary asa qajet. Elde qandaı jaǵdaı bolsyn, ınternet berilsin-berilmesin, eshteńege qaramaı tegin jumys isteıtin platforma kerek. О́ıtkeni pandemııa talaı bylyqtyń betin ashty. Qashyqtan oqytý kezinde keıbir aýyldardaǵy oqýshylardyń taý-tasqa órmelep ketkenin bilemiz. Qazir ishinara ınternet berilip jatyr desek te, shalǵaı eldi mekenderde baılanystyń ózi nashar. Mine, olardyń qalalyq balalarǵa qaraǵanda qosymsha bilim alý quqy shektelip otyr. О́ıtkeni aýyldarda qosymsha bilim berýmen aınalysatyn arnaıy oqý ortalyqtary joq. Ekinshiden, megapolısterdegi myqty ortalyqtardan qashyqta otyryp-aq sabaq alaıyn dese, ınternettiń nasharlyǵy nemese múldem joqtyǵy qoldy baılaıdy. О́ńir-óńirde qosymsha bilim beretin oqý ortalyqtaryn ashqan ustaz Aıatjan Ahmetjan ınternetsiz jumys isteıtin bilim berý platformasyn qurýǵa bolatynyn, biraq báribir birqatar qıyndyq kezdesetinin aıtty.
«Rasymen de mundaı bilim berý platformasy kerek. О́ıtkeni balalardyń bári eshqandaı ereksheligine qaramastan sapaly bilim alýǵa, barlyq zamandasy, qurdasy sekildi qosymsha bilim alýǵa quqyly. Alaıda oǵan biraz qıyndyq bar. Aıtalyq, bizde kóbine vıdeosabaqtar túsiriledi. Al ony múldem ınternetsiz jumys isteıtin platformada tarata almaısyz. Oǵan qosa avtorlyq quqyq, plagıat problemasy da aldymyzdan shyǵýy múmkin. Bul júıeli jumysty, jaqsy qarjyny qajet etedi. Muny mınıstrlik qolǵa alsa bolady», deıdi A.Ahmetjan.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov bir aıdaı buryn qosymsha bilim berýge memlekettik tapsyrys beriletini týraly: «Qosymsha bilim berý júıesine oqýshylar saraılary, túrli úıirmeler, seksııalar, kórkemóner jáne mýzyka mektepteri, jas tehnıkter stansalary jáne taǵy basqa enedi. Bul baǵyt arqyly bala qosymsha bilim alyp, túrli daǵdylaryn damytady. Memleket tarapynan aqsha bólip, oqýshylar saraıyn, óner mektepterin salý, úıirmeler ashý – bir bólek. Degenmen memlekettik tapsyrys arqyly jekemenshik ortalyqtarda balanyń qosymsha bilim alýyna jaǵdaı jasaý mańyzdy. Bul – memleket-jekemenshik áriptestik qaǵıdaty. Mine, osy memleket-jekemenshik áriptestik negizinde qysqa merzim ishinde balalardy úıirmelermen jáne seksııalarmen qamtý deńgeıin aıtarlyqtaı shyǵynsyz arttyramyz. Jumys istep turǵan qosymsha bilim beretin memlekettik uıymdar da óz qyzmetin jalǵastyryp, damıdy. «Pedagog mártebesi týraly» Zańǵa sáıkes qosymsha bilim berý qyzmetkerleriniń de eńbekaqysy jyl saıyn ósedi, sanattar úshin qosymsha aqylary ulǵaıtylady. Sondyqtan qosymsha bilim berýdi damytýdyń jańa kezeńi bastaldy dep senimmen aıta alamyn», degen.
Budan bólek mınıstr qosymsha bilim berýdi uıymdastyratyn ár qaladaǵy oqýshylar saraılarynyń qurylystary jandanǵanyn, salynǵanyn, ǵımarattar berilgenin atap ótti. Al oqý ortalyqtary da joq aýyl balalary qalaı qosymsha bilim alady? Olardyń bárin qamtý múmkin be? Negizgi bilimmen de, qosymsha bilimmen de aınalysyp otyrǵan A.Ahmetjannyń kúmáni basqada bolyp shyqty.
«Aýyl balalaryn da qosymsha bilimmen qamtýdyń joly tabylar. Meniń kúmánim basqada. Memlekettik tapsyrys shynymen de qosymsha bilim berip, ata-analar men oqýshylardyń talabyn, suranysyn qanaǵattandyryp otyrǵan oqý ortalyqtaryna berile me? Joq jalǵan qujat jasap, esep úshin ǵana oqýshy jınaǵandarǵa, tanys-tamyryn jaǵalaǵandarǵa berile me? Mine, osy jerde bul memlekettik tenderdi utýdyń kelesi bir kóleńkeli jolyna aınalyp ketpeı me degen kúmán basym. Tenderdiń bizde qalaı júzege asatynyn bilemiz ǵoı. Sondyqtan buǵan kúmánmen qaraımyn. Negizi men qosymsha bilimnen góri sol qarjyny memlekettik mektepterdegi bilimge bólip, sapany jaqsartýdy usynar edim», deıdi A.Ahmetjan.
Qosymsha bilimniń kórinbeıtin qyry
Biz ádette qosymsha bilimge oqýshylar saraıyndaǵy, bolmasa jekemenshik oqý ortalyqtaryndaǵy sabaqtardy jatqyzamyz. Kezinde ádebıet muǵalimi aıtqan, jasymyzǵa saı, biraq mektep baǵdarlamasyna enbegen kórkem shyǵarmalardyń tizimin mektep kitaphanashysyna ustatatynbyz. Sol kitaptardy toqsandyq kanıkýldarda oqyp, mazmundaıtynbyz. Kitaphanashynyń usynǵanyn da qosa qoltyqtaı ketemiz. Sóıtip ósken talaı zamandasymyz keıin qalam ustady. Qosymsha bilimniń mańyzy da – osy. Bolashaqqa baǵdar berýi bek múmkin, eń mańyzdysy oqýshynyń saýatyn ashýǵa sep bolady. О́ıtkeni Qazaqstan oqýshylary halyqaralyq bilim baǵalaý kórsetkishterinde oqý saýaty boıynsha tómen deńgeıdi kórsetip tur.
Osyny negizge alǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde atalǵan túıtkildiń túıinin tarqatýdy tapsyrdy. Prezıdenttiń bergen tapsyrmasyna sáıkes Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Oqýǵa qushtar mektep» jobasyn bekitip, joba aıasynda kórkem ádebıetter satyp alynǵanyn habarlady. Mektep kitaphanalaryn baıytýǵa baǵyttalǵan bul joba sheńberinde 4 baǵyt boıynsha kórkem ádebıetterdiń tizimi ázirlengen. Onyń qataryna elimizdiń úzdik klassıkteriniń kitaptary, ana tiline aýdarylǵan sheteldik álem ádebıetiniń jaýharlary, osy zamanǵy aqyn-jazýshylardyń eńbekteri enetini belgili bolǵan-dy. Osyǵan oraı mektep kitaphanalaryna 2,5 mln-ǵa jýyq kórkem ádebıet satyp alyndy.
«Oqýlyq» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq bilim berý mazmunyn saraptaý ortalyǵynyń dırektory Eldos Nurlanov byltyrǵy qazan aıynyń sońynda: «Negizgi qor ótken jylmen salystyrǵanda bıyl 2,5 mln kitapqa artty. Nátıjesinde, jas oqyrmandardyń sany aıtarlyqtaı ósti. Jobany iske asyrý kezeńinde mektep oqýshylarynyń kitaphanaǵa degen qyzyǵýshylyǵy arta tústi. Osy oqý jylynyń basynan bastap Túrkistan, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda bir oqýshy kitaphanaǵa orta eseppen 10 retten asa, al Almaty, Shymkent qalalarynda, Qyzylorda, Mańǵystaý, Atyraý jáne basqa da oblystarda 6-9 ret barǵan. Bul balalardyń kórkem ádebıetke kóbirek qyzyǵýshylyq tanyta bastaǵanyn kórsetedi», dedi.
Ortalyq ókiliniń aıtýynsha, «Oqýǵa qushtar mektep» jobasy júzege asyryla bastaǵannan beri mektep kitaphanalary men ondaǵy oryndar sany da kóbeıdi. Mektepterde balalardyń kitap oqýy úshin qolaıly jaǵdaılar jasalyp jatyr. Osy maqsatta jalpy respýblıka boıynsha 121 koýorkıng-ortalyǵy ashyldy. Balalardyń oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin 3,7 myńnan asa is-shara uıymdastyrylǵan.
Kitap bar, nasıhat jaqsy, jaǵdaı jasalǵan deıik. Endi shynymen mektep oqýshylary kitap oqyp jatyr ma? Bir oqýshynyń kitaphanaǵa bir oqý toqsanynda orta eseppen 10 retten asa barǵany ras pa? Osy suraqtardy halyq eń tyǵyz ornalasqan jáne ortalyq ókili aýyzǵa alǵan Túrkistan oblysyndaǵy mektep kitaphanashysyna qoıyp kórdik.
«Aldyńǵy jyly jaqsy kórkem kitaptar keldi. Kóbi bastaýysh synyptyń oqýshylaryna arnalǵan. Ertegiler, batyrlar jyrlary bar. Aǵylshyn tilin, úshtildilikke úıretetin juqa kitapshalar da jetti. Biraq qazaqshaǵa aýdarylǵan sheteldik aqyn-jazýshylardyń eńbekteri kelmedi. B.Soqpaqbaev, B.Maılın, Á.Nurshaıyqov, S.Seıfýlın, M.Maqataev sııaqty klassıkterdiń kitaptaryn jiberedi. Zamanaýı, oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn tyń dúnıeler joq. Oqýshylarmen bekitilgen josparymyz boıynsha kitap oqý aptalyqtaryn ótkizip, udaıy jumys júrgizip, nasıhattap otyramyz. Aptasyna kemi eki is-sharadan ótkizemiz. Biraq sonyń ózinde bir oqýshy aıyna bir-eki ret qana keledi. Kitapqa qumar degen balalardyń ózi eń kóp degende tórt-bes ret kitaphananyń esigin ashady. Onda da 5-6-synyptarǵa deıingi oqýshylar ǵana keledi. Joǵary synyp oqýshylarynyń arasynda kitapqa qyzyǵatyndary saýsaqpen sanarlyq», dep jaýap berdi kitaphanashy Dámesh Erkinbekqyzy.
