Degenmen «Záýresh» ánine qatysty áli de naqtylanyp, anyqtap jazatyn, jańasha paıymdaıtyn jaıttar barshylyq. О́ıtkeni áýenin árli áńgimemen áspettep, shyrqalar sazy men sherter syryn kelistirgen kórkem baıandardyń keıbir tusy shyn ómirden birshama alshaqtaıdy. Bul taqyrypty arnaıy zerttegen emespin, biraq onyń týyndaý oqıǵasy, keıipkerleriniń dáýir-dáýreni ózime aıan tarıhı tulǵalardyń bastan keshken kepteri bolǵasyn keıbir tuspaldardy kórkem ańyzdan kúmánsiz aqıqatqa burýǵa yqtııarmyn.
Ásirese, Muhıttyń osynaý muńly murasyna qatysty jergilikti zerdeliler usynyp, zııaly zertteýshiler ustanyp kelgen – Záýreshtiń Yrǵyz jerinde ǵumyr keshýi, tipti zıraty men qulpytasy sonda ekendigi týraly sanaǵa sińgen senim, eldiń eren yqylas-qalaýy. Osy izgi nıetten kelip, «ataqty sal Muhıttyń ánindegi Záýresh Yrǵyzda ǵumyr keshipti» hám «Záýreshtiń jany jannat tapqan jeri Yrǵyz» degen senimdilik, «zıratyn taptym, Záýresh Yrǵyzda jatyr» degen batyldyq ornyqqaly biraz boldy.
«Ýa, Záýresh, seniń úshin elden keldim...». Iá, azaly áýenniń alǵashqy joly-aq baýyr eti balasynyń mezgilsiz qazasyna qasiretti ákeniń shalǵaıdan jetkenin uqtyrar edi. Zertteýshiler de osy sherli sapardyń shylaýynan shyǵa almaı, eki shalǵaı Jasqus pen Yrǵyz arasyna oısha at arytady eken-di.
Áýelegen árli de, zarly sazdyń tebirenter tabıǵaty, el aýzyndaǵy erkin esteliktiń talantty ádebıetshilerdiń qalam qudiretimen qulpyrýy – Záýresh hıkaıasyn halyqtyń kórkem estetıkalyq ańyz-ápsanasy etip áspettedi.
Záýresh taǵdyryna qatysty jurtshylyqqa jarııalanyp júrgen: Medet tóreniń otyz uly men jalǵyz qyzy bolýy; qazaly áke shyǵarǵan kókirek zaryna Muhıt saldyń zırat basynda án shyǵarýy; súıgen jardyń romantıkalyq qosaǵy Álmuhamed ofıserdiń atasy Seıdáli sultan Pýgachev kóterilisiniń qaharmany ekendigi sııaqty ýaqyt pen kezeń shyndyǵymen qıyspaı jatatyn jaıttar jeterlik. Záýreshtiń aıaýly beınesi men asyl bolmysyn qıly qııaldan – qımas qısynǵa balaıtyn tustar birshama. Osynaý tujyrymdar tizbegin sol kúıi aına-qatesiz qabyldaýǵa da bolar edi. Biraq keıde tarıhı derekter, muraǵattyq málimetter oqıǵany basqa arnaǵa buryp, basqasha syr shertetini bolmasa.
Endeshe Jáńgir han ordasynyń erke qyzy qııandaǵy Yrǵyzǵa qalaı kelin bolyp tústi degennen bastaıyq. Birden basyn ashyp alatyn, talaı kóńildi kúpti etetin áńgimeni de kesip aıtaıyq. Záýresh Yrǵyzda ǵumyr keshken de, bul mekenge tabany tıgen de emes. Ákesi Medet sultannyń ómirbaıany da biz úshin alaqandaǵydaı aıan. Han ordasy Jasqustyń pendesi, Nuraly hannyń bel nemeresi, týǵan jyly – 1811, sheni – áskerı starshına. Orys tili men zańnamasyn jetik bilip, on segiz jasynan Jáńgir hannyń shekara shebinde kazachestvomen kıligetin kúrdeli isterdi sheshýge aralasqan jigerli jan. Jáńgirmen birge 1839 jyly Peterbýrgke baryp, I Nıkolaı patshanyń qyzy kinájne Marııanyń neke qııý saltanatyna qatysqan. Jaıyq kazaktarymen jer daýynda dálelderi ústem túsip, tarazy basyn qazaq paıdasyna ıip otyrǵan. Sol úshin de ortalyq saıasattyń qyryna iligip, 1852 jyly ákimshilik qyzmetten shettetildi. Keler qysta inisi Eskendir ekeýi jalǵan jalamen Oral túrmesine qamaldy.
Qyzy, jasóspirim Záýreshtiń aıtýly oqıǵaǵa alǵash keıipker bolatyny osy jyl. Medettiń ákesi Shóki sultan Jáńgir hannyń ýáziri sanatyndaǵy aqylshy aǵasy edi. Anasy Básheke hanym da jetpiske kelgen shaǵynda egdelikke boı aldyrar osal jan emes-ti. Eki balasy birdeı temir torǵa qamalǵanǵa shydap otyra almaı táýekeldi jolǵa attandy. Medetqalıdyń eki áıelin, eki jasóspirim qyzyn, Eskendirdiń ulyn, kishi balasy Mirhaıdardy, taǵy bir qyzyn ertip qystyń kózi qyraý 1853-tiń 18 aqpany kúni Orynborǵa jetip, Perovskııdiń qabyldaý bólmesine kıe-jara kiredi eken.
Án týraly ańyzda aıtylatyn «ákesi isti bolǵanda Záýresh patshaǵa kirip, aqyl-kórkimen arasha túsip aqtap alǵan eken» deıtin alypqashpa áńgimege arqaý oqıǵa osynaý. Úlken sheshesi ólkeniń bas ákimine qolynan jetekteı kelgen Medettiń eki jasóspirim qyzynyń biri Záýresh ekenin ańǵaramyz. Jasy segiz-toǵyzdarda deımiz, sebebi muraǵattaǵy jazylý tiline júginsek: «odna ız nıh mat sýltana Vnýtrenneı ordy voıskovogo starshıny Medetgalııa Chýkına, a trı sýt: ego jeny, odna ız nıh sestra; chto ız treh deteı – dvoe sýt maloletnıh docherı etogo sýltana, a malchık est syn sýltana Iskandera Chýkına, Medetova brata» (QR Ortalyq memlekettik arhıvi, 4-qor, 1-tizbe, 5649-is) degende, qyzdarynyń áli boıjetpegen jetkinshek ekeni kórinedi. Aqpandaǵy alys saparǵa táı-táı basqan sábılerdi ala shyqpasy da anyq jaı.
Bul – sol kúni tilmash Batyrshın jazǵan túsinikhat. General Perovskıı munsha jannyń ruqsatsyz Narynqumdaǵy Ordadan Orynborǵa kelgenine shamdanǵanymen: «sultandardyń isi ádil qaralady, nátıjesin tózimmen kútsin» dep kelgenderdiń kóńilin kúpti ýádemen qaıtarady. Ashynǵan ana, jaýtańdaǵan ul-qyzdyń táýekelshil áreketi áser etti me, áıteýir Shóki balalary bul joly bostandyqqa shyqty. Biraq arada jeti jyl ótkende bastaryna taǵy is túsip, 1860 jyly aǵaıyndy Medetqalı, Eskendir, Mirhaıdar, Zulqarnaı, Shókınder búkil otbasymen Orynbor ólkesiniń soltústik aýdanyna jer aýdarylyp kete bardy. Bul kezde Záýresh on bester shamasynda. Ádiletsiz úkim keler jyly-aq ózgertilip, Peterbýrgten patshanyń ózi keshirim berýimen aǵaıyndylar týǵan jerine oraldy. Orynbor ákimshiliginde qyzmette júrgen jas ofıser Álmuhamedtiń Záýreshpen kezigýi osy kez bolsa kerek. Ulyqtarǵa jaǵymdy sheneýniktiń atalastaryn aıdaýdan qutqarýǵa septigi tııýi de múmkin.
Záýresh boıjetken ata-anasymen birge ordaǵa oralsa kerek, óıtkeni áli Álmuhamedke jar bola qoımaǵan. Á.Seıdalınniń áskerı, ákimshilik qyzmeti, sheni men laýazymy jaıyndaǵy tek 1866 jyldyń 30 sáýirindegi qujatta ǵana onyń: «jenat na docherı sýltana Vnýtrenneı ordy Chýkına – Zaýry Medetovoı» dep jazylǵan («Polnyı poslýjnoı spısok shtabs-rotmıstra Seıdalına-1-go», Reseı memlekettik arhıvi 1291-qor, 2-tizim, 9-is). Buǵan deıin janama derekter arqyly jaqyndaı túsken «Záýreshtiń zaıyby kim?» degen sáýegeı saýalǵa buryn aıtylmaǵan, arhıvten ashylmaǵan naq qujattyq jaýap osy deımiz.
Dál osy kezde, 1866 jyldyń 13 naýryzynda Á.Seıdalın Kishi júzdiń Batys bóliginiń bıleýshi-sultany qyzmetine taǵaıyndalyp, Orynbordy tastap qyrǵa attandy. Shendi ákim bolsa da qazaqtyń qamyn kóp oılaǵany ortalyqqa jaqpaı óziniń aldyndaǵy sultan-pravıtel, polkovnık, Reseı geografııalyq qoǵamynyń múshesi Táýkın qyzmetinen alynyp, ornyna Álmuhamed jiberildi. Qyryq bes jyl boıy atalastary: han atanǵan qaharly Qarataı, ádil de qatal Baımaǵambet sultan, zerdeli ǵalym Muhametqalı Táýkın basqarǵan úlken aımaqtyń endigi bıligi áýlettiń jańa býyny Álmuhamedke aýysty.
Álmuhamed pen Záýreniń otaý tikkeni 1864-1865 jyldarǵa keledi. Tipti olardyń tuńǵysh perzentiniń esimi, týǵan aı-kúni de bizge málim, bul týraly joǵarydaǵy qujatta Álmuhamed «ımeet doch – Fatımý, rodıvshýıýsıa 21 oktıabrıa 1865 goda, jena ı doch veroıspovedanııa magometanskogo» delinipti. Jas bosanǵan Záýre tórt aılyq balasymen qystyń syzy ketpegen naýryz aıynda erimen birge alys qyrǵa attana qoımaǵan bolar, Orynbor basynda álde bergi sheptegi Elek-Shyńǵyrlaý boıyndaǵy irgeli aýylda qala turar. Álmuhamed te eldi sholýǵa aldaǵy jazǵa deıin jeńil qanjyǵa attansa kerek. Ári osy kezde Reseı patshalyǵy oılastyryp jatqan bir saıası áreket bar edi. Kishi júzdi basqaryp otyrǵan bıleýshi-sultandardyń ordasyn shekara-shepten shalǵaıǵa, saharanyń alys ortasyna kóshirip, turaqty rezıdensııa salatyn jerlerdi belgileýge kirisken. Álmuhamed rezıdensııasy onyń qol astyna qaraıtyn adaı eline taman, Jemniń tómengi aǵysyndaǵy Esenberdi jaılaýynda bolýy tıis dep uıǵaryldy. Qazynadan qarjy qarastyryp, Orynbordan otrıad attandyryp, biraz daıyndyq sharasy bitkende otarlyq saıasattyń betburysty jańalyǵy jetti. Qazaqty basqarýdyń atyshýly ákimshilik reformasy qabyldanyp, 1868 jyldyń qazanynda sultan-pravıtelderdiń bıligi toqtatyldy. Ádilet mınıstrliginiń 1869 jylǵy 7 aqpandaǵy buıryǵymen Álmuhamed jańa qyzmetke – Torǵaı oblysynyń Nıkolaev ýezine sýdıalyqqa taǵaıyndaldy. Iаǵnı Yrǵyzdaǵy bekiniske emes, Tobyldaǵy Nıkolaevsk qalashyǵyna jiberildi.
Atalǵan aralyqta Záýreshtiń Yrǵyzǵa kelin bolyp túspegeni osydan kórinedi. Onyń ústine Yrǵyz múldem basqa qıyrda, Orynbor ólkesiniń Shyǵys bóligine qaraıdy. Ol eldiń Álmuhamed sekildi óz bıleýshi-sultany – Muhambet Jantórın bar. Á.Seıdalınniń qyzmeti ákim kezinde de, sýdıa bolyp taǵaıyndalǵannan keıin de ol aımaqpen múlde baılanysty bolmaǵan.
Átteń-aı, aıaýly arý Záýreshtiń taǵdyryna oraı búgindegi talasty pikirlerge – Yrǵyzdyń arqaý bolyp qala bererine ne jeter edi! Tobyl boıyna attanǵaly otyrǵan Álmuhamedtiń qyzmettik jeke paraǵyndaǵy mynaý bir tosyn derek bárin ornyna qoıyp bermegende! 1868 jyldyń 29 qarashasynda túzilgen formýlıardyń otbasyna qatysty jan jary Záýre esimi jazylar jolynda «jesir» («vdov») degen jabyrqaýly jalǵyz sóz turmaǵanda...
Záýresh Orynbordan uzap shyqpastan tym jastaı 1867 jyl men 68-diń birinde dúnıe salǵan. Mirjaqyp Dýlatovtyń qyzy Gúlnar apaıdyń esteliginde: «Záýresh sheshekten qaıtys bolardyń aldynda kúıeýinen tilepti: «meni Orynborǵa qoı, Orynbor ortalyq qoı, óziń ne keleshek balalaryń basyma kelip turasyńdar». Álekeńniń alǵan ekinshi jamaǵatynan týǵan uldary – Jahansha, Jaqııa, Zulqash-Zulqarnaıyn Orynborda oqyp júrgende úlken sheshesiniń basyna baryp turypty» degen joldar bar. Zertteýshiler bul pikirdi múlde eskergisi kelmesten Záýreshtiń zıratyn áli kúnge Yrǵyzdan izdeýde.
Izdegende, keıingi jarııalanymdarda biryńǵaı «Álmuhamed pen Záýresh 1876 jyly Yrǵyzda turyp, jumysy 1877 jyly Orynborǵa aýysqan, demek Záýresh 1876 nemese 77 jyly dúnıe salǵan» degen ómirbaıannan alshaq jańylysty jol buryp áketedi. «Zıratyn taptym, Záýresh Yrǵyzda jatyr» degen azamattyq-paryzdyq izgi nıet jeteleıdi. «Záýreshtiń beıiti Yrǵyzda, ol anyq jaı» degen nyq senimdi tujyrym tapjylmaıdy. «Záýreshtiń Yrǵyz topyraǵyna jambasy tıgeni dál osy 1876 jyl sııaqty» deıtin joramal jarysady. Sóıtedi de, barlyq izdenis Yrǵyzdaǵy tóreler qaýymyndaǵy kóne qulpytasqa kelip tireledi. Álmuhamed Seıdalınniń máńgilik damyl tapqan mekeniniń jan-jaǵyn ala alty adamnyń sypasy jatqan deıdi. Jergilikti kóne kóz qarııalardan qalǵan áńgime boıynsha qubylaǵa qaraı ilgerileý qoıylǵan Álmuhamed sultannyń ózi, aldyńǵy ekeýi áıelderi, keıingi shaǵyn tómpeshikter balalary dep boljanady. Basyna qoıylǵan tórt qyrly qulpytas synyp qulaǵan, jazýlary eskishe ári óship ketken. Ár jyldary kelip oqyǵan mamandardyń aıyryp oqyǵandary tek «Ál... Seıdalınniń balasy Ahmetkereı sultan» jáne «muhtary sultan» degen úzikter men «1889» degen jyl bolypty.
Osy derekterdi nazarǵa alyp biz arhıv qujattaryna qaıta oralaıyq. Ordaly qyzmeti toqtap, súıikti jarynan aıyrylǵan Álmuhamed endi salt at, sabaý qamshy kúıi Nıkolaevskige kelip ornalasty. Birer jyl tul boıdaq júrip, osy ólkeniń bedeldisi, kórshiles Torǵaı ýezi bastyǵynyń kishi kómekshisi podpolkovnık Súleımen Jıhangerovtiń qyzy Halıfaǵa úılendi. Záýreshten qalǵan perzenti Fatımanyń taǵdyry keıingi bizge belgisiz, bálkim, naǵashy jurty álde Seıdáli jaq aǵaıynnyń biri baýyr basty ma? Al Halıfadan 1871 jyly Rahıma, odan Zylıha, Jahanshah, Dáýletshah, Jaqııa, Ahmetkereı, Zulqarnaı esimdi teteles jeti ul-qyz súıip urpaǵyn jaıdy. Eń kenjesi Zulqarnaı 1886 jyly 21 qyrkúıekte dúnıege keldi.
Bul kezde Torǵaı oblysynyń tórt ýezi – Elek, Yrǵyz, Torǵaı jáne Nıkolaevtyń sońǵy ákimshilik ortalyǵynda Álmuhamedpen qatar nemere inisi Tileýmuhamed ýez bastyǵynyń kishi kómekshisi edi. Kishi atalǵanymen, jańa júıe boıynsha bul qazaq sheneýnikteri qoıylatyn eń joǵary laýazym bolatyn. Áıtpese, asa zııaly, etnograf, Reseı geografııalyq qoǵamynyń múshe-qyzmetkeri Tileý sultan kez kelgen orys ákiminen bir bas joǵary turar tulǵa-tyn. Ýez bastyǵy – oıaz, volost bıleýshisi – bolys, aýlnyı starshına – aýylnaı dep atala bastaǵan kez. Sóıtip aǵaıyndy Seıdalınder Tobyl boıyn túrlendirip, Tileý keıinnen Qostanaıdyń irgesin qalassa, Álmuhamed 1887 jyly Yrǵyzǵa turaqty qonys aýdardy. Ybyraı Altynsarınniń: «Yrǵyzda bitimshi sot qyzmetinde qazaqtyń bilim alýyna asa yntaly jáne búginde onda qyz balalar úshin saharada tuńǵysh 20 oryndyq ýchılıshe ashýǵa kómektesken Álmuhamed Seıdalın turady» dep jazǵany 1889 jyl.
Olaı bolsa, Seıdalınniń Yrǵyzǵa Záýresiz, ánge qatysty oqıǵanyń izi ábden sýyǵannan keıin joly túsipti. Osynda ekinshi jamaǵaty Halıfa da dúnıe salyp, ornyna týǵan sińlisi jas Úmmagúlsim kelip apasynyń oshaǵyn ustady. О́miriniń sońǵy on jylynda bul qosaǵynan súıgen Gúljaýhar, Gúlıhan, Rabıǵa, Smaǵul, Musa, Súıingereı esimdi alty ul-qyzdyń kindik kesken jeri Yrǵyz qalasy. Gúlsimnen týǵan perzenttiń úlkeni 1888 jylǵy Gúljaýhar – Alash ardaqtysy Ahmet Birimjanovtyń jary, belgili qazaq ǵalymdarynyń anasy.
Álmuhamed arasynda az ýaqyt Kıev gýbernııasynyń Radomyslov okrýginde sýdıa bolyp oralǵany bolmasa, Yrǵyzda on jyl ǵumyr keshti. О́lketanýshylar Záýreshtiń zıraty dep esepteıtin qorymdaǵy qulpytas – óziniń, sońǵy eki áıeliniń, uly Ahmetkereıdiń jáne jastaı ketken birer balalaryna qoıylǵan qulpytas bolýy. Áýlettiń birer ul-qyzynyń esimi keıingi jyldary arhıvte aıtylmaıdy. Áıgileriniń biri Zulqarnaı Orynbor gımnazııasynda oqyp júrip saıası uıymǵa qatysqany úshin oqýdan shyǵarylyp, 1909 jyldyń jazynda Samar gýbernııasynyń Buzaýlyq qalasynda turatyn qaryndasy Gúljaýhar men Ahmet Birimjanovtarǵa keledi. 21 tamyz kúni keshte tete ósken aǵaly-qaryndas ekeýi úlken analaryna arnalǵan «Záýresh» ánin qosyla shyrqap, muńly nazdyń áserimen on bir shýmaǵyn qaǵazǵa túsirgen. Aıaǵyna: «Jáken, Zulqash, pod dıktovký. Býzýlýk. d. Nıkıtına» dep jazyp qoıǵan. Osy shýmaqtar jetpis jyl saqtalyp, Gúljaýhardyń uly – qazaqtyń hımık-ǵalymy Batyrbek Birimjanov 1979 jyldyń 21 tamyzynda qoljazbaǵa qosymsha jazǵan esteliginde Álmuhamedtiń úsh uly Orynborda oqyp júrgende ákesiniń tapsyrýy boıynsha úlken sheshesiniń basyna baryp turǵanyn keltirgen.
Qazaq dalasynda qanshama qulpytas tur! Qanshasy keńes zamanynda ózgelerdiń ozbyrlyǵynan qurylysqa irgetas úshin qıratylyp, qospaǵa qıyrshyq úshin úgitilip ketti. Biraq Orynbor kópshilik oryn, qazaq-tatar musylmandyǵynyń ortalyǵy, qala zıratyndaǵy belgilerdiń deni bútin tur. Arhıvte meshitter júrgizgen metirke kitaptar bolýy. Álmuhamedteı oqaly ofıserdiń jamaǵaty Záýreshtiń deregi jazylýy, qulpytasy da saqtalýy ábden múmkin. Izdeıtin jan bolsa, bir deregi anyqtalmaq. Al Yrǵyz eli ardaqty azamat pen aıaýly sulýdyń rýhtaryna arnap mahabbat munarasyn turǵyzamyz dese, Álmuhamed-Záýresh jubynyń ándegi júrek syryn baıandaıtyn beıneli eskertkish bolaryna kúmán bar ma!
Ilıa Jaqanov aǵamyz kóp izdenisinde ózine túrli kózderden málim bolǵan alty Seıdalınniń ishinen tanyp: «Záýreshtiń kúıeýi – osy Álmuhamed degen oıǵa nyq toqtaldym» dep súıinshilegen edi. Bizdiń qolymyzda alty emes, otyz bes Seıdalınniń ómirbaıan deregi tur.
Árqaısysynan bir maqala, keıbirinen kitap jazýǵa bolatyndaı ónegeli ómirler. Biz tek arǵy babalary Seıdáli týraly túzetý bere keteıik. Án tarıhy jaıly joǵarydaǵy jarııalanymdardyń birinde Záýreshtiń jary Álmuhamedtiń uly atasy Reseıdegi Pýgachevtiń dúbir-dúrbeleńine aralasypty. Ras, Seıdáli sultan da kóterilis kóseminiń Salaýat bashqurtqa barabar seriktesindeı aıtylatyn. Erlik epopeıasy sanalǵan sol bir oqıǵaǵa qazir kózqaras ózgergen. Alaıda bul Seıdáli – Ábilqaıyrdyń emes, inisi Bulqaıyrdyń nemeresi. Dosaly sultannyń uly. Ábilqaıyr – Nuraly han – Seıdáli – Kúntóre – Álmuhamed tarmaǵyna qatysy joq. Al Záýreshtiń áýlettik býyny: Ábilqaıyr – Nuraly han – Shóki sultan – Medetqalı – Záýre. «Záýreshtiń» án atasy Muhıt sal da osy tekten taraıdy (Ábilqaıyr – Nuraly han – Qarataı sultan – Erkinǵalı – Meráli – Muhıt (Muhametkereı).
Án atasy deppiz-aý, Muhıt «Záýreshti» qashan shyǵarǵan? «Muhıt pen Medet ekeýi Záýresh qaıtqannan on kúnnen keıin Yrǵyzǵa kelipti, Oıyl, Embi arqyly jol júrip» deıdi bir zertteýde. «Muhıt qabir basynda qonyp qalady, erteńine qaraly top qaıtyp kelgende ánshi «Záýreshti» shyrqap tur eken» delinetin laqap ta jazyldy. «Qazasyna Jaıyq boıynan Medet tórege erip sal Muhıt ta kelgen deıdi» dep ónertanýshy B.Kárten el aýzyndaǵy áńgimeni alǵa tartady. Ásem sazshy, kósem sózshi I.Jaqanov ta: «Medetteı muńdy ákeniń solyqtaǵan kóńiline «Záýreshteı» án ǵana dárý bopty» dep Muhıttyń oqıǵa basy-qasynda bolǵanyn meńzeıtindeı. Al ánshi shyǵarmashylyǵyn kezeńge bólip júıelegen keıingi bir ónertaný dıssertasııasy «Záýreshti» Muhıt murasynyń máreli tusyna enshilepti. Iаǵnı ózin «Muhıt babań» atap, ósıet-tolǵaýǵa bet buryp, saldyqtan sopylyqqa beıimdelgen báıitti shaǵynda týǵan syrly saz, zarly jyr sanaıdy.
Biraq záýreshtanýshylar án-rekvıemniń áserinen shyǵa almaı, dál sol jyly Muhıttyń sulý at minip, sándi kıinip, saýyqshy nóker ilestirip, jastyq kezdiń sylań-syr án-kúıinen ajyraı qoımaǵan – nebári 25 jastaǵy seri ekenin eskermeıdi. Ánqumar áleýmetti áli de súıinishti, saǵynyshty «Aınamkózdeı», kóńil kórki «Alýashtaı», kólbeń kezeń «Kók Aıdaı» men «Kerbezdeı» ǵashyqtyq, ásempaz áýen yrǵaǵyna bóleýmen júrgen shaǵy. Sondyqtan arnaý án kúızelisti kóńilge qabir basynda bebeýletip jubatý aıtpaı, Medettiń qaıǵydan ah urǵan lebizi elge tarap, Muhıttyń qulaǵyna jetkennen keıin baryp shyqqan da bolýy.
«Záýresh» ániniń sahnadan shyrqalar úsh shýmaǵynyń syrtyndaǵy sher-tolǵaýǵa ulasar nusqasynda da Yrǵyz ózeni aıtylmaıdy. Jolda kezdeskeni:
«Shyńǵyrlaý sý bolsa da
Jaıyq emes,
Bizderge aıtý ósıet
laıyq emes...», –
dep bir sát ókinish lebin basyp, jylaýly janyn jubatqandaı. Orystar Ýtva ataıtyn syldyr ózen Shyńǵyrlaý Orynbordyń jolynda, kezinde Baımaǵambet sultan ordasyn tikken ótkel basy, zaton boıy. Orynborǵa tústik ári ketse kúndik jer. Álmuhamed stavkasy da osy tóńirekte ekenine talas joq. Bul da Medet saparynyń baǵytyn bildirmek.
Bul ómirge kim kelip, kim ketpegen! Júz jasyrǵanyna júz elý jyl ótken saharanyń qarapaıym pendesi Záýresh qyzdyń alysta qalǵan azaly oqıǵasy búginde kimdi selt etkizer. Ondaı jannyń ǵumyr keshkeni de málimsiz qalmaq edi. Endeshe, atyn óshirmeı kele jatqan – Muhıt sal shyǵaryp, muqym jurt samǵatyp, urpaqqa umytpaı jetkizgen joqtaý saryn, jaýhar jyrdyń qudireti de. Ǵasyr asyp áýelegen asyl ánniń áleýeti bir Muhıt murasy sheńberinen shyǵyp, halyqtyń rýhanı zerdesine ornyǵyp qalǵany qandaı ǵanıbet.
Qazaq ónerinen oıyp oryn alatyn bir tuqymnan taraıtyn kórikti top týraly gazette burynyraq jarııalanǵan bir maqalamyzda (T.Boranǵalıuly, «Áýenimen áıgili Ábilqaıyr áýleti», «EQ», 2009, 20 jeltoqsan) jarııalanym kóleminiń múmkindiginen Muhıttyń «Záýreshi» týraly bir azatjol ǵana pikir jaza alǵan edik. Al sóz ben sazdyń sáýletkeri Ilıa Jaqanov pen Muhıttyń – rýhanı, Ǵarıfollanyń – aldyn kórgen shejireshi-shákirt Bóribaı Kárten jazǵan «Záýresh» áni týraly zertteýler kórkemdigimen, tanymdyq-sulýlyǵymen sahnalyq, beınebaıandyq, áýensazdyq qoıylymdarǵa mátin, ssenarıı, lıbrettoǵa daıyn turǵan dińgekti dúnıeler. Biz qosqan deregi nanymdy málimetter eskerilip jatsa, quba-qup.
...Osydan eki jyl buryn Almatyǵa 92 jastaǵy Fatıma Bókeıhanova apaıǵa sálem bere bardym. Kóneniń kózi, altynnyń synyǵy, Muhıt sal sekildi Ábilqaıyr áýletiniń ókili. Qurmanǵazy orkestrin qurýshylardyń biri kúıshi Mahambet Bókeıhanovtyń nemere qaryndasy, onyń inisi dúbirli dombyrashy, qaıratker Ǵabdolhakimniń qyzy. О́zi saqtaǵan sarǵaıǵan sýretter arasynan áskerı kıimdi kelbetti jasóspirim kýrsanttyń fotosyn ájimdi saýsaqtarymen sıpap: «mynaý meniń papam» dep qart kóńilimen eljiregen edi. Ákesiniń 15 jasar kezgi beınesi, keshegi 37-de ketken. Qıly kezeńder esine tústi me, kenet álsiz bolsa da áýendi baıaý únimen «Záýreshti» bastap ketken edi...
«Ýa, Záýresh, seniń úshin elden keldim...» – bir jarym ǵasyrdy kókteı ótip kele jatqan án-taǵdyrdyń áýeni álemdi terbeı bergeı!
Tilekqabyl BORANǴALIULY
