Mal azyǵynyń sapasy – mal sharýashylyǵyn damytýdyń basty sharty

Elimizdegi aýylsharýashylyq ón­dirisiniń mańyzdy salasy mal sharýashylyǵy ejelden qazaqtyń dástúrli kásibi retinde damyp kele jatyr. Ádette mal sharýashylyǵyn órkendetýde sheshimin tabatyn sharýa kóp qyrly bolyp keledi. Sonyń ishinde mal azyǵyn qamdaý eń mańyzdy másele. О́ıtkeni, jetkilikti mal azyǵy qory jasalmaı mal sharýashylyǵy eshýaqytta serpindi damı almaıdy. Qazaqstanda mal ósirýdi ejelden kásip etken ata-babalarymyz nelikten mal sońynda kóship-qonyp júrgen? Sebebi, elimizdiń aýa raıy men jer ereksheligine baılanysty bul ádis tabıǵı jaıylymdyqtardy utymdy paıdalana bilýdiń joly bolǵan. Búgingi tehnologııa qaryshtap damyǵan zamanda mal ósirý sharýasynda azyqtandyrý máselesi kóbine tabıǵı jaıylymdyqtar men shabyndyqtardyń áleýetine áli de táýeldi bolyp otyr. Jańa tehnologııalar bizge mal azyǵyn daıyndaý isin qazirgi zaman turǵysynan tolyq sheshýdiń tyń múmkindikterin usynǵanymen biz ony tolyq paıdalana almaı kelemiz. Demek, elimizde mal sharýashylyǵyn qarqyndy damytý máselesi áli de bolsa asa ótkir kúıinde qalyp otyr. Mysaly, súrlem men pishendeme daıyndaý tehnologııasynyń múm­kin­dikteri tolyq ıgerilmeýde. Osy­dan baryp, keıbir óńirlerde sharýashylyqtardyń kópshiligi daıyn shóptiń tapshylyǵyn sezinýde. Shóp tapshylyǵy, qysy uzaq soltús­tik óńirlerge ǵana tán emes, sonymen birge ońtústik óńirlerlerde de saqtyq qory retinde qajet ekenin ýaqyt dáleldedi. Sońǵy jyldary aıazy qatty qys pen qalyń qar sharýalarǵa shóp daıyndaýdyń qan­sha­lyqty mańyzdy ekendigin eskertkendeı. Respýblıkamyzda shóp daıyn­daý­dyń kepildi kózi – ózen, kól jaǵalaýyndaǵy jaıylmaly shalǵyn­dyqtar, taý bókterindegi shabylmaly jaıylymdyqtar jáne jalpy shabyndyqtar, al olardyń kólemi respýblıkada úsh mıllıon gektarǵa jetpeıdi. О́kinishke qaraı, búgingi kúni osy jerlerdiń ónimdiligi tómen, gektarynan 11-13 sentnerden aspaıtyn shóp daıyndalady. Sýǵa bóktirý arqyly gektaryna 40 sentnerden astam shóp alynatyn Oral-Kóshim jaıylmaly shalǵyndyqtary men Ortalyq Qazaqstandaǵy kól taban­­dap sýarylatyn shabyndyqtar búginde qoldanystan shyǵyp qalǵan. Keńes dáýirinde keń taralǵan qarapaıym ádis – saı-salalar men ańǵarlarǵa shóp egý arqyly shabyndyqtar ónimdiligin arttyrý da búgingi tańda umyt bolǵan. Jaıylymdardy, shalǵyndyqtar men shabyndyqtardy kópjyldyq shóp tuqymdaryn egý arqyly jaqsartý óz aldyna bir másele. Bul problema da nazardan tys qalyp otyr. Mal azyǵy qoryn nyǵaıtý barysynda erterekte óndiriste tıimdiligin dáleldeı bilgen osyndaı utymdy sheshimdermen qatar, búgingi tańda óndiriske jol tapqan ǵylymı ázirlemeler de bar. Mysaly, sońǵy jyldary respýblıkamyzdyń ońtústik-shyǵys óńirlerinde maıburshaq daqylyn óndirý keń etek alýda. Osy oraıda, mıkrobıologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary osy daqyldyń ónimdiligin arttyratyn bakterııalyq preparattan basqa olardyń sabanyn mal súısinip jeıtin azyq qoryna aınaldyrý joldaryn da usyndy. Sonymen, maıburshaq dáninen túsken paıdamen qatar onyń sabany da sharýanyń qajetin óteı almaq. Joǵaryda respýblıkamyzda óndiriste qoldanylǵan keıbir utym­dy ádisterdi eske aldyq. Eskeretin jaıt, zamanaýı talaptarǵa sáıkes mal azyǵyn daıyndaýda qunarlylyǵy joǵary ári ónimdiligi mol burshaq tuqymdas ósimdikterge, ásirese, bede, jońyshqa jáne túıejońyshqa sııaqty daqyldarǵa kóńil aýdarǵan jón. О́ıtkeni, bul daqyldarda as­tyq tuqymdastarǵa qaraǵanda proteın men aqýyzdyń mólsheri eki eseden astam kóp. Sonymen qatar, amın qyshqyly quramy da malǵa juǵymdylyǵymen qundy. Álemdik tájirıbege súıensek, burshaq tuqym­dastar ósimdiginen eń arzan jáne mol aqýyz óndiriledi. Toqsanynshy jyldary sharýashy­lyq­tardy reformalaý kezinde kóptegen olqylyqtar oryn alǵany aıan. Mal sharýashylyǵynyń damýy daǵdarysqa tirelip, respýblıkamyzda mal azyǵy daqyldaryn ósiretin alqaptardyń kóbi aınalymnan shy­ǵyp qaldy. Toqsanynshy jyldary 11,4 mln. gektardan astam jerge mal azyǵy daqyldary egilse, búgingi tańda osy alqaptar 2,4 mıllıonnan aspaıdy. Kópjyldyq ósimdikter alqaby eki jarym ese azaısa, júgeri alqaptary 27 esege azaıdy. Osy orynsyzdyq, búgingi kúni qoldaǵy bar maldyń jemshóppen tolyq qamtamasyz etilýine qolbaılaý bolyp otyr. О́ıtkeni, kóptegen sharýalar mal azyǵyn daıyndaýmen shuǵyldanbaıdy. Maldyń qysqy azyǵy sapaly pishen, mal súısine jeıtin pishendeme jáne súrlem sııaqty jemshóp qorynyń azdyǵy maldy azyqtandyrýda asa qajetti aqýyz, qant, karotın jáne taǵy basqa da elementterdiń jetispeýine jol berip, maldy azyqtandyrýda onyń qajettiligin óteı almaýda. Osyndaı sapaly shópterdiń jetispeýshiliginen soltústik astyqty óńirlerde, maldy kóbine dándi daqyldarmen azyqtandyrý keń etek aldy. Etti iri qara sharýashylyǵynda osy úrdis et óniminiń qymbattaýyna muryndyq boldy. О́ıtkeni, óndirilgen et baǵasynyń elý paıyzdan astamyn jemshóp qory anyqtaıdy. Qazirgi kezeńde mal sharýashyly­ǵynda qalyptasqan úrdis negizinen mal azyǵyndaǵy aqýyz tapshylyǵynan jemshóptiń ysyrapqa ushyrap, mal óniminiń ózindik qunynyń artýyna áserin tıgizýde. Sondyqtan da, aldymen mal azyǵynyń sapasyn arttyrý, onyń ishinde aqýyzben qamtylýyn qolǵa alǵan jón. Bul rette jaıylymdardy jáne shabyndyqtardy burshaq tuqymdas ósimdikterdi ege otyryp jaqsartý sharalary júzege asyrylsa, mal azyǵyn daıyndaý naýqanynyń kórigi qyza túser edi. Kópjyldyq burshaq tuqymdas ósimdikterdi ósirýdiń óndiriske oń­taıly áseri mol. Birinshiden, aqýyz­ǵa baı mal azyǵy qory daıyndalsa, ekinshiden, topyraq qunarynyń jaqsarýyna yqpal etedi. Burshaq tuqymdas shópterdiń ósý jáne tamyrlaný erekshelikteri topyraqta únemi júrip otyratyn mıkrobıologııalyq úrdisterdi ońtaıly baǵytta damytyp, onyń qunarlylyǵyn arttyrýǵa áserin tıgizedi. Burshaq tuqymdas shópter tamyrdaǵy túınek bakterııalarymen tyǵyz sımbıozdyq qatynasta bola otyryp, ósý ke­zeńin­degi aýa raıy men topyraq ereksheligine oraı gektaryna 600 kg. deıin bıologııalyq azot jınaqtaı alady. Iаǵnı, topyraqty mıneraldy azot tyńaıtqyshtarymen emes, bıologııalyq azotpen tyńaıtý júzege asady, bul óz kezeginde hımıkattardy qoldanýǵa tosqaýyl qoıyp, ekologııalyq ahýaldyń jaqsarýyna múmkindik týǵyzady. Sonymen, ǵylymı turǵydan qara­ǵan­da, kópjyldyq ósimdikter mal azyǵy qoryn ónimdilik jáne sapa­lyq turǵydan nyǵaıtýmen qatar, eginshilik júrgizýdiń bıologııalyq jolmen damýyna, topyraqtyń qunar­lylyǵyn arttyrýǵa jáne qorshaǵan ortanyń ekologııalyq ahýalyn saýyqtyrýǵa zor yqpalyn tıgizedi. Respýblıkamyzda sońǵy jyldary mal azyǵy daqyldary esebinen eki mıllıon azyqtyq ólshem kóleminde shóp daıyndalatynyn eskersek, ol malǵa qajetti azyqtyń 1/3 bóligin ǵana qamtıdy. Qalyptasqan jaǵdaı mal sharýashylyǵynyń órkendeýine jáne onyń qarqyndy damýyna qolbaılaý bolyp otyr. Osy oraıda mal azyǵyn daıyndaý men ony uqsatý máseleleri – mal azyǵy bazasyn nyǵaıtýdyń tehnologııalyq ózegi. О́ıtkeni, mal azyǵyn uqsatý bar múmkindikterimizdi tolyǵymen paıdalanýǵa yqpal etedi. Respýblıkamyzda qazirgi ýaqytta 1 mıllıon tonna súrlem, 0,5 mıllıon tonna pishendeme daıyndalsa, mal sharýashylyǵy damyǵan toqsanynshy jyldary 35 mıllıon tonna súrlem, 7 mıllıon tonnadan astam pishendeme daıyndalatyn edi. Maldy azyqpen qamtamasyz etý kórsetkishin saralasaq, iri qara sharýashylyǵynda bir jylǵa shaqqanda bir shartty mal basyna 22 sentner azyqtyq ólshem beriletini, ondaǵy proteın mólsheri 12-14 kılogramnan aspaıtyny málim. Al, qysqy merzimde qoldanylatyn mal azyǵy 11 sentnerlik azyqtyq birlikpen shektelgen. Malazyq­tyq ólshem birliginiń bul kórsetkishi zootehnıkalyq talap deńgeıin­degiden eki esege deıin tómen. Osy rette mal sharýashylyǵy damyǵan eýropalyq elderde shartty mal ba­syna shaqqanda 36 sentner, Amerı­ka elderinde 45 sentner, al kórshimiz Reseıde 30 sentnerden astam azyqtyq birlik kóleminde mal azyǵy daıyndalatynyn eske alýǵa bolady. Demek, biz osy máselege úlken yjdaǵattylyqpen qarap, mal azyǵyn daıyndaý máselesin tıisti standarttyq talaptar deńgeıine kótergende ǵana mal ósirý salasynda tabysqa jetetin bolamyz. Mal azyǵy sapasyn arttyrý úshin birinshi kezekte, árıne burshaq tuqymdas ósimdikterge basymdyq berý qajet, mysaly, egistikte bede, jońyshqa, esparset, túıejońyshqa, taǵy basqa da ekpe shópterdiń úlesin arttyrǵan jón. О́ıtkeni, bul daqyldardan mol shóp daıyndala­dy jáne shóp quramyndaǵy aqýyz mólsheri joǵary bolady. Ekinshi kezekte, bıologııalyq súrlem ádisteri­men shóp qunarlylyǵyn saqtaý tásilderin keńinen paıdalaný, ıaǵnı olardan súrlem men pishendeme daıyndaý bar múmkindikti tıimdi qoldanýǵa qol jetkizedi. Pishendeme qunarlylyǵy men juǵymdylyǵy jaǵynan tabıǵı shópterden kem emes. Pishendeme quramynda shóptiń qýattylyǵy men qundylyǵy tolyǵymen saqtalady, al aqýyz, karotın, qant jáne basqa da malǵa qajetti zattardyń mólsheri barynsha mol ári azyqtyń jalpy qýaty shoǵyrlanǵan qurǵaqtaý shóp esebinde de óte mańyzdy. Ásirese, ónimdiligi joǵary maldardy azyqtandyrýda taptyrmaıtyn mal azyǵy. Álemdik tájirıbede de mal azyǵyn daıyndaý salasynda pishendeme úlesi jyldan-jylǵa arta túsýde. Sútti mal sharýashylyǵynda súrlemniń orny erekshe. Súrlem qorektiligi jaǵynan balaýsa shópterge jeteǵabyl shyryndy azyq. Eń bastysy, kez kelgen mal súısinip jeıdi. Pishendeme de, súrlem de qura­­myn­­da mal aǵzasyna qajetti qorek­ter­­diń basym kópshiligi bar, malǵa óte juǵymdy azyqtar. Bul azyqtardyń pishenge qaraǵandaǵy artyqshylyǵy, daıyndaý jáne saqtaý kezinde qorektik zattardyń barynsha saqta­lýy, al bıologııalyq súrleý úderi­sine oraı keıbir qosymsha qorektik zattardyń túzilýine baılanysty qundylyǵynyń artýy. Sonymen qatar, súrlem kezindegi qyshqyldar áreketinen azyqtyń dámi kirip, malǵa juǵymdylyǵy arta túsedi. Son­dyqtan da pishendeme qys merzimin­de malǵa qajet shóp retinde qunarly azyq bolyp esepteledi. Mysaly, pishendeme jegen maldyń aǵzasynda ońtaıly qant-aqýyz teńgerilimi saqtalady, sútti mal sharýashylyǵynda bul eń basty problema. Súrlem retinde azyqtaǵy jalpy qýatynyń artýy jáne qurǵaq zattyń mol bolýy, ásirese, joǵary ónimdi mol sút beretin sıyrlar úshin taptyrmas azyq. О́ndiristi júrgizý barysynda súrlem daıyndaýdyń artyqshy­lyǵy shóptegi azyqtyq qýat pen qundylyǵynyń barynsha saqtalýy. Mysaly, súrlem daıyndaý barysynda pishen daıyndaýmen salys­tyrǵanda qurǵaq zattyń saqtalýy eki esege artyq. Qorektik zattardyń saqtalýyn saralasaq, pishendemede qant tolyq saqtalady, al súrlemde ol organıkalyq qyshqyldarǵa ydyraıdy. Mal azyǵyn súrleýdiń óndiristik tıimdiligi de zor, pi­shen­men salystyrǵanda ekpeli egistiktiń ár gektarynan alynatyn qorek­tik zattardyń moldyǵy jáne azyqtyq birlikke shaqqanda jum­salǵan shyǵynnyń ótemi joǵary. Mysaly, sýdan shóbinen pishen daıyndaǵanda azyq ólshemi 7,8 sentner bolsa, súrlem daıyndaǵanda azyq ólshemi 10 sentnerden asady, al pishendeme daıyndalsa 12 sentnerge deıin jetedi. Sondyqtan da respýblıkadaǵy sýarmaly jerlerdi mal azyǵy daqyldaryn ósirýge tıimdi paıdalaný súrlem nemese pishendeme daıyndaý arqyly utymdy uıymdastyrǵan tabys kóziniń qaınary. Aıbyn TО́REHANOV, Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń ǵylymı ázirlemelerdi engizý bóliminiń basshysy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory,  professor. ALMATY.