Qoǵamdyq kelisimniń jańa formaty

Suıyltylǵan tabıǵı gazdyń kenetten qymbattaýyna baılanysty Jańaózen qalasynda bastalǵan sherý elimizdiń kóptegen aımaqtaryn­da jalǵasqanyn bilemiz. Aldymen eko­nomıkalyq talaptar aıtylyp, keıin saıası talaptar men ózgerister qoıylǵan sherý barlyq jerde beıbit túrde bastaldy. Degenmen, beıbit sherýdi kózdegen halyqqa kútpegen jerden buzaqylardyń qosylýy narazylyq sharalarynyń túpki maqsatyn joıdy. Rasynda, beıbit sherýshiler arasynda júıeli, naqty talaptardyń bolmaǵanyn moıyndaýymyz kerek. Biraq halyqtyń kúızeliske túskenin, áleýmettik jaǵdaıdyń na­shar­laǵanynan osyndaı qadamǵa bar­ǵanyn barshamyz túsinýimiz qajet. Atalǵan narazylyq sharalary­na búlikshilerdiń tartylǵandyǵy qyn­jyltady. Memleket basshysynyń memlekettik tóńkeris jasaý áreketi, terrorıstik soǵys retinde baǵa berýi barlyǵymyzdy oılandyrýy kerek.

Qańtardyń basynda bolǵan jaǵ­daı elimizdiń shynaıy ahýalyn kór­setti. Úkimet otstavkaǵa ketip, keıin qaıta jasaqtaldy. Prezı­dent­tiń tó­ten­she jaǵdaı rejiminde ja­salǵan ún­deý­lerinen túbegeıli ózgeris­ter­­diń qajettiligi baıqalyp tur. Pre­zı­denttiń Májilis otyrysynda sóı­legen sózin, usynystaryn qoǵam mú­she­leriniń barlyǵy tyńda­dy. Máse­lelerdiń basym bóligi áleýmet­tik-ekonomıkalyq sala men jańa saıa­sı reformalardy qamtydy.

Kózge kóringeni, kúshtik qurylym­darmen qatar áleýmettik ahýalǵa jaýapty barlyq organdardyń jumysy synǵa alyndy. Osy olqylyqtardy joıý úshin tapsyrmalar berildi. Eń bas­­tysy, qoǵam múshelerin alań­datatyn jáne órshelendiretin máselelerge mán berilip, halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sarýyna ákeletin tapsyrmalar aıtyldy.

Prezıdent kótergen qoǵamdaǵy teńsizdik máselesi óte mańyzdy. Qazirgi qoǵamda baıqalyp otyrǵan teńsizdik kóbinese sol qoǵamnyń ózin ózi tanytý múmkindikterin qamtamasyz etýdegi jetistikterine yqpal etetin janama ónim bolyp sanalady. Máselen, teńsizdik tutyný qajettilikteri men tabys múmkindikterine áser etip, azamattardyń tutynýshylyq qalaýyn shekteıdi. Turǵyndar táýekeldi nemese qaýipti kásipti atqarýǵa qatys­ty óz qalaýyn tańdaıdy. Teńsiz­dik reformasynyń saıası máselesi múmkindikter teńsizdigin túzetýmen baılanysty.

Prezıdent Úkimet pen ákimderdiń aldynda turǵan negizgi basymdyǵy retinde azyq-túlik qaýipsizdigin atady jáne ony aldaǵy úsh jylda she­shýin tapsyrdy. Bul jahandyq áleý­­mettik másele bolǵandyqtan onyń sheshimin tabý mańyzdy. Azyq-tú­lik qaýipsizdigi jaǵdaılaryn tez jáne naqty anyqtaý qıyn mindet. Azyq-túlik qaýipsizdigi nashar elderde azyq-túlik qaýipsizdigin qulaqtandyrý jáne baqylaý júıeleri bolǵanymen, onyń barlyq kúrdeliligin túsinýge múmkindik beretin ádistemeler joq. Sondyqtan azyq-túlik qaýipsizdiginiń eki negizgi kórsetkishterine mán ber­genimiz jón: azyq-túlikti tutyný belgileri jáne tamaqtaný rasıony alýan­dylyǵynyń sıpattary. Bul úshin halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy, jerdi paıdalaný, topyraq sapasy, aýrýhanalar men mektepterdiń jaǵ­daıy, zorlyq-zombylyq oqıǵalarynyń yq­tımaldyǵy, sý joldarynyń bolýy, azyq-túlik baǵasy, meteorologııalyq derekter syndy t.b. máselelerdi bilý mańyzdy. Memleket basshysy atap ótkendeı, naryqta azyq-túlik taýarlary mol bolmasa, ınflıasııa­ny ustap turýǵa eshqandaı shara kómektespeıdi. Málimdemede ınflıa­sııany baqylaý týraly keshendi sharalar uıymdastyrylýy kerektigi aıtyldy. Rasynda osy ınflıasııa memlekettiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik saıa­satynyń tıimdiligin túsi­redi. Halyq­qa qazir baǵanyń turaq­­tylyǵy qajet bolyp otyr.

Málimdemede áleýmettik tu­raq­syzdyq máselesi sóz boldy. Bul ahýal­dy ǵalymdar kóbinese áleýmet­­tik júıeniń qorǵalmaǵandyǵy retin­de anyqtaıdy. Shyndyǵynda shy­na­ıy áleýmettik ómirde absolıýtti tu­­­raq­ty­­lyq bolýy múmkin emes. Keı­bir kez­de bılik organdary saıası jáne áleý­mettik ahýal turaqty dep aqpa­rat berýi qate baǵa dep oılaımyz. О́ıt­­keni kez kelgen qoǵamda árqashan áleý­­mettik júıeler ishinde jáne olar­dyń arasynda tepe-teńdiktiń buzy­lýy oryn alady, naqtyly nemese áleýet­ti turaqsyzdyqtyń kórinisteri bola­dy. Demek, logıkaǵa sáıkes áleýmet­tik júıeniń turaqsyzdyǵy onyń turaq­tylyqtan jáne ózgermeli jaǵdaılarǵa sáıkes damý múmkindiginen aıyrylǵan kúıi bolyp tabylady. Bul jaǵdaıda qoǵamnyń joıylýynyń úlken qaýpi bar.

Prezıdent sheneýnikterdiń azamattarmen dıalog tıimdiliginiń bu­ryn­ǵysynsha tómen ekenin atady. Memlekettik organdardyń basshy­lary halyqpen qarym-qatynas jasaý­dy bilmeıdi, keıde qorqady. Bul ras pikir, óıtkeni kózimizben kórip júrmiz. Bul dıalogtyń bolmaýy­na baılanys­ty halyq bıliktiń túsindirmelerin tyńdamaýǵa deıin barady. Internette taralyp jatqan jalǵan aqparattar­ǵa sený bastalady. Bul da úlken qaýip. El­degi ahýal turaqtaldy dep ata­ǵa­­ny­­­­myzben, áleýmettik jeli­lerde na­ra­zylyq belgileri bar post­tar, mi­nep-synaý men taldaýlar áli de óte kóp. Onyń «oflaın» narazy­lyq­­qa ulasyp ketý qaýpi bar ekenin umyt­paý qajet. Sondyqtan bılik organ­daryn­yń halyq seniminiń tómen deń­ge­ıin joǵarylatý boıynsha jumys júrgizgenin durys sanaımyz.

Memleket basshysy bilimdi azamat­tar týraly da oı qozǵady. Rasyn­da bilimi tómen azamattar saıası senim­sizdik pen popýlıstik kózqarastarǵa beıim bolady, popýlıstik pikirlerdi ajyrata almaıdy, qoldaıdy jáne saılaýda daýys berýden qalys qalady. «Saılaý bizsiz sheshilip qoıǵan, biz­diń daýysymyz qajet emes» degen kózqaras qate. Eger absenteıster sanyn azaıtsaq, saılaýdyń shynaıy nátıjesi shyǵatynyna senim mol. Saıası saýattylyǵy tómen top saıasat­kerlerdi mádenı jaǵy­nan ózderinen alys «ózgeler» retin­de qarastyrady jáne bul qabyl­daý saıasatkerlerge naqty teris baǵa berýmen qatar jú­redi. De­gen­men, memlekettik organ­dar qyzmet­ker­leri halyqqa jaqyn bolýy­men qatar, olar da «bılikpiz» degen kózqarastarynan arylýy qa­jet. Mine, qoǵamda qalyptasqan osy ahýal saıası narazylyqtardyń týyndaýyn túsindire alady. Halyq pen saıa­sı elıta arasyndaǵy tosqaýyldy joıý­da saıasatkerlerdiń «qarapaıym» adamdardyń ómirlik tájirıbesin sezbeıdi degen tujyrymyn túzeý qajet. Bul joıylmaǵan jaǵdaıda olar­­dyń legıtımdigi men júrgizip jat­­qan saıasatyna kúmán týyndaıdy. Halyq olardyń jumys isteý, qa­rym-qatynas stıline renjip, tartyn­shaqtyq pen adaldyqtyń joqtyǵynyń «sımvoly» retinde qarastyrady. Sonymen qatar sapaly bilim alǵan adam narazylyq sharalaryna shyǵa qoımaıdy. Shyqqan jaǵdaıda da naqty usynystarymen shyǵady nemese dıalogqa barady. Saıası saýat pen mádenıet osy bilim arqyly beriledi.

Prezıdent atap ótken áleýmettik kodekstiń qabyldanýy áleýmettik-quqyqtyq memleket pen adam quqyq­taryn qorǵaý qaǵıdalaryn túsiný­ge yqpal etedi. Bul kodeks qazirgi zamanǵy qazaqstandyq qoǵam­nyń nyǵaıýyna áser etedi jáne halyqtyń áleýmettik quqyqtary týraly bilimin arttyrady. Bul tusta Memleket basshysy qoǵamdyq kelisim jáne onyń jańa formatyna, qoǵamdyq senim máse­lelerine mán beredi. Qazirgi tańda elimizge COVID-19 pandemııasy men ekonomıkalyq jáne áleýmettik teńsizdikter aýyr áser etip jatyr. Daǵ­darys týǵyzýǵa katalızator bolyp turǵan osy máseleler boıynsha memleket áreket ete alsa jáne óz­ge­rister úshin múmkindikter jasal­sa, azamattarymyzdyń ál-aýqaty jaq­­sarady. Sondyqtan qoǵamda qa­lyp­tasqan kóptegen máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan qoǵamdyq ke­li­sim­­niń jańa formaty qoǵamdy óz­ger­týge, el turǵyndarynyń jaǵd­aıyn jaqsartýǵa jáne elimizdegi turaq­­tylyqty saqtap qalýǵa yqpal ete­di. Turǵyndar bılikke neǵurlym kóp senim bildirse, soǵurlym olar mem­lekettik saıasatty qoldaıdy.

Memleket basshysynyń Parlament Májilisiniń otyrysynda sóılegen sózi boıyn úreı bılegen halyqqa senim uıalatty. Prezıdent Jańa Qazaqstan qurý baǵytyndaǵy Úkimettiń 2022 jylǵa arnalǵan baǵdarlamasyn ázir­leýge úsh apta ýaqyt berdi. Halyq málimdemede atalǵandaı, mindet­terdiń esep úshin esep berý, baqylaý úshin baqylaý júrgizý tásilderin qoldanbaıtyndyǵyna senedi. Endi osy mindetterdiń júzege asýy Úkimettegi kadrlarǵa baılanysty.

Murat NASIMOV,

saıası ǵylymdar kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor, «Bolashaq» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory

QYZYLORDA