Qoǵam ustanymy – ádilet pen teńdik

Barlyq qoǵam múshesine birdeı múmkindikterdiń berilmeýinen, keıbir toptarda ǵana artyqshylyqtyń bolýynan shyǵady. Bul jastardyń arasynda qatty bilinedi. Jas shamalary birdeı bolǵanymen, birinde qymbat kólik pen uıaly telefon bar, birinde joq. Jastary shamalas bolǵanmen, qoljetimdilik birdeı emes ekenin moıyndaý kerek. Sharyqtaǵan baspana baǵasy, arzan páterlermen qamtamasyz etilmeý men jumyssyzdyqtyń saldary. Naryq pen qoljetimdiliktiń araqatysy, birine qoljetimdi, al basqalarǵa sol birdeı naryqtyń ózinde qoljetimsiz. Taǵy qaly­ptas­qan jaıt – toqpaǵy myqty bol­sa, kıiz qazyqtyń jerge kirýi. Jem­qorlyq pen paraqorlyq – janjal kózi, ulttyq qaýipsizdikke nuq­san keltiretin jaǵdaı, asa aýyr qyl­mys retinde qaralýy tıis. Qaı­maq jegen qutylady, qaspaq jegen tu­tylady degen qaǵıdaǵa jol be­ril­meýi kerek.

Qoǵam men bılik – biri bas­qarý­shy, biri baǵynýshy. Osy bas­qarýshy men baǵynýshy ara­syn­daǵy kemshilikterden janjal shyǵady. Janjal esh ýaqytta kúsh­pen, qor­qytýmen basylmaıdy. Qoǵam men bılik ymyraǵa kelýge tıis. Qoǵam­da shyn mánindegi báseke joq, bar­lyǵy toqpaqtyń myqty bolýy­men sheshiledi. Osy áleýmettik úderis­ke aınalǵan. Bul tusta ádildik izdeý min­­detti túrde bolady. Ádil emes nor­­malar men zańdylyqtar negi­zin­de janjal sheshilmeıdi, ýshyǵa túse­di. Janjalǵa qatysýshylardyń bar­lyq qajettilikteri qanaǵattan­dyryl­maıynsha kıkiljiń jalǵasady. Qazirgi qoǵamda qorlyq pen mensin­beý jappaı etek alǵan. Birdeı dıp­lom alyp, biri jaqsy jumys pen joǵary aqy alady, biri tómen aqy alady. Aýyl men qala aıyrmashylyǵy, aýyldaǵy jumyssyzdyq, óndiristiń, kásiporynnyń bolmaýy jáne baı men kedeı arasynyń alshaqtyǵy, baıdyń baıı túsýi – janjaldyń bas­taýy. Janjaldyń qoǵamdaǵy taǵy bir teńsizdikten bólek obektileri kóp. Sonyń biri – kemsitý. Bul quby­lys jappaı qoǵamda oryn alǵan. Taǵy biri janjal obektisi – qor­lyq kórsetý. Qorlyq – jeke tulǵa­nyń psıhologııalyq jáne rýhanı turǵydan buzylýy, onyń saldary júgensizdikke ákeledi. Ásirese, Otan qorǵaýǵa barǵan jastardyń ólimi, densaýlyǵyna nusqan kelýin mo­ıyndaý kerek. 

Osy kezdegi talap bireý ǵana – bul múmkindikterdiń teńdeı bolýy. Qoǵam uzaq ýaqyt boıyna jan­jal­dyń túrlerin boıyna sińirdi. Jan­jal tabıǵaty negizinen kúrdeli. Kúsh­­teýdi júrgizý qoǵamǵa, onyń ishin­degi áleýmettik toptarǵa zardabyn tıgizedi.

Bılik tarapynan kúshteýdiń túr­lerine toqtalaıyq. Týra jáne týra emes kúshteý bar. Jaýapkershiliktiń ózi tek qoǵamnyń múshelerine baǵyt­talǵan. Qaı baǵdarlamany al­sa­­ńyz da onyń avtory belgisiz, negi­zi­nen mekeme kórsetiledi. Biraq ony jasaǵan, qatysqan jáne iske asyratyn jeke adamdar jalpy­lama jaýapkershilikke ıe bolady. Jaýapkershilik bılik músheleri­ne baǵyttalmaǵan sııaqty bolyp kórinedi. Shekteýdiń ózi de tek qoǵam múshelerine ǵana  baǵyttalady. Bul sol týra emes kúshteýdiń saldary.

Múmkindikterdiń bılikke de, qoǵam múshelerine de birdeı bol­maýy­­na kóp toqtalǵan durys. Qoǵam­­da ádiletsizdikke, teńsizdikke kónýi syrt qaraǵanda qabyldaý bolyp kóringenmen, shyn mánisinde janjal­dyń qalyptasýyn bildiredi. Adamı qajettilikti óteý – eń jeńil nárseler. Bul tamaq, sý, jylý jáne ózin ózi iske asyrýy. Adamnyń ózin ózi iske asyrýdaǵy birdeı múmkindikterdiń bolmaýy jıi kezdesedi. Bilimniń, qyzmetterdiń aqyly jáne baǵasynyń asa qymbat bolýy, ıaǵnı baıdyń baı bolýyn ǵana qarastyrady.

Naryq degenimiz – ádil báseke­lestik. Qoǵam jáne naryq qatysýshy­larynyń aqshasy bar bolýyn jáne kóp bolýyn talap etetindeı kórinedi. Áleýmettik toptardyń barlyǵynda derlik aqsha joq, bar bolsa da ol ne­sıelik aqsha, onyń qaıtarymy bel­gisiz aqsha aǵymy. Naryq áleýmet­tik toptardyń aqshasy bar ne joq degenge tirelmeýge tıis. Qoǵam men bıliktegi jemqorlyq, paraqorlyq, zańsyzdyq, zańnyń barlyǵyna birdeı oryndalmaýy jıi oryn alady. О́tken ǵasyrlardan qalǵan maqal boıynsha: «Aýzy qısyq bolsa da, baıdyń balasy sóılesin» sózi qoǵamda qaǵıda retinde ornyǵady. Bılikte basymdyq bar, qoǵamda ol joq. Eger bılik ádiletsizdikti, teńsizdikti moıyndamasa, onda janjal mindetti túrde shyǵady. Ádildik izdegen adam birden janjalǵa kóshpeıdi, ol barlyq satydan ótedi. Osy satylarda janjal­dyń aldyn alý júrgizilmeıdi. Jan­jal kúshteýge baǵynbaıdy. Adam jan­jalǵa óz ómiriniń bolashaǵynyń joq­ty­ǵynan, tirshilik ete almaý qorqy­ny­shynan, ádiletsizdiktiń bolýynan barady. Baıdyń kedeıdi mensinbeýi, qalalyqtyń aýyldyqty mensinbeýi, túptep kelgende basqa ulttardyń qazaqty mensinbeýi oryn alǵanyn mo­ıyn­daǵan durys. «Aýrýyn jasyr­ǵan – óledi» degen maqal janjaldy sheshýdiń birden-bir jolyn kór­setedi. Jasyrmaı shyndyqty moıyn­daý, zańnyń ádil oryndalýy, múm­kin­dikter barlyǵyna teń bolmaıynsha janjaldan arylmaımyz. Mensinbeý men kemsitý balalyq shaqtan bastalady. Ol barlyq satydan ótkende ashý men yza jáne kek tutý, kek saqtaý, ári kek alýǵa mindetti túrde alyp keledi.

Árbir azamattyń qoǵamdy damy­týǵa belsendi áser etý qajetti­ligi bar, ony eskermeý nemese jeke basqa taby­ný da janjaldyń túri bolady. Baılyq pen bılik bir jaqta, al qoǵam óz betinshe tirshilik etip jatyr. Bul da – qaıshylyq. Qaıshylyqtar da janjaldyń basty obektisi. Aımaqtardyń ártúrliligi, paıdaly qazba baılyqtarynyń keıbir jer­lerde ǵana shoǵyrlanýy, oǵan talas, basqalardyń paıdalaný múmkin­dik­teriniń birdeı bolmaýy, jer daýy, resýrstardyń qoljetimsizdiginiń barlyǵy qaıshylyqtan turady. Jer baılyǵyn óndirýdi sheteldik kom­panııalarǵa berý, onyń taby­synyń jeke qaltalarǵa ketýin ha­lyq bilip otyr. Olarǵa eliktep óz halqy men onyń tilin, dástúrin men­sinbeý etek jaıǵan. Jahandaný barysyndaǵy otbasylyq jáne ulttyq qundylyqtardyń joǵalýy qaıshy tujyrymdar.

Qazaq – dana halyq. Qazaq dástúrinde óz tilin mensin­beý de  qaltaly toptyń ádetine aınaldy. Qoǵamda eńbekke baýlýdyń joq bolýy saldarynan, jalshy ne qyz­metshi ustaýdan aqsaýsaqtyq jaı­­laǵan, oǵan elikteý, qyzyǵý bol­dy, bári daıynǵa qumartty. Osyn­daı qaıshy tujyrymdardyń túrleri de kóp. Árbir adam dúnıege jaq­­sylyqpen keledi. Árbir azamat bedel men qurmetke ıe bolýdy qajet etedi. Bul qundylyq qaı­shy­lyq­­tar­dyń satysynan ótý nátı­je­sin­de ony janjaldasýshy etip shy­ǵa­ra­dy. Jaýapkershiligi bar qoǵam mú­­shesi qaıshylyqtardyń barlyq saty­synan ótip, ádiletsizdiktiń nátı­je­sinde janjalǵa ıtermelenedi. Qoǵam men halyqty tobyr retinde qaraý durys emes, bılik te, qoǵam da halyqqa qyzmet etýge tıis. Halyq kózi­nen eshnárse tasa qalmaıdy, bı­lik­tiń halyqty moıyndamaýy da qaı­shylyq, qaıshy tujyrymdama.

Halyq pen bıliktiń túsinispeýi ashyq kúreske ákeledi. Túrli resýrsqa qol jetkizý múmkindikteriniń teńdeı bolǵany durys. Qaıshylyqtardyń barlyǵy ıgilikterdiń qarapaıym halyqqa qoljetimdi emes ekenin bildiredi. Polısııa men kúdiktiler arasyndaǵy qatynastyń shıelenis­kenin olarǵa birneshe dúrkin qaıtara shabýyl jasaýynan baıqaýǵa bolady. Kúdiktilerdiń mindetti túrde qylmyskerge aınalýy, para bergen­derdiń jazadan qutylatyny ashyq kórsetilip, tipti aqparattar berilip te jatady. Bul da qoǵamdaǵy berilgen belgilerdiń biri bolatyn. Biraq ony taldaý jáne qorytyndy jasaý kesheýil­dep jatady, tipti janjal ýshyq­qanda ǵana qaralady.

Qoǵam mádenı kúshteýge de da­ıyn emes, óıtkeni áleýmettik jelidegi aq­pa­­rat­ty shynaıylyq retinde qabyl­­­daıdy. Biraq janjaldyń negizgi kúshi osynda taratylady. Habar taratý­shylar elden qashqandar, qýylǵan­dar, elden qol úzgendermen qatar ómirde joly bolmaǵandar, ómirden óz ornyn tappaǵandar, bedel men qur­met, ataq izdegen adamdar kóp. Basqa adamdarǵa keńes berýge moral­­dyq quqyqtary joq adamdar osy jan­jaldyń týyndaýynyń basty sebep­kerleri bolyp otyr. Olarǵa áli moraldyq turǵydan ornyqpaǵan jas­­tarymyz erip ketti. Osy tusta aldyn alý, jaýapkershilik artý bolmaǵany ókinishti.

Basshynyń bıligi men baǵynýshy­nyń múmkindigi týra kúshteýdiń máde­nı kórinisi. Áleýmettik teńsizdik – bılik pen baǵynýshy arasyndaǵy alshaqtyqtyń artýynan paıda bolady. Alshaqtyq pen artyqshylyq áleý­mettik kelispeýshilik jáne ádiletsiz­dik sezimi artady. Azamat negizinen sezimge súıenedi. Kóshedegi jarnamalardy qarasańyz, tek qymbat ómirdi dáripteıdi. Qymbat uıaly telefon men qol jetpeıtin kólikter samsap tur. Taıaqtyń únemi eki ushy bar. Qym­batshylyqty, artyqshylyqty jarnamalaý áleýmettik álsiz topqa qorlaý retinde qabyldanady. Janjalǵa qatysýshylardyń osy zattardan ózderiniń óshin alǵanyn baıqaýǵa bolady. Ol úshin sarapshy bolýdyń qajeti joq.

Bıznes arasyndaǵy básekelestik báseke emes, taza kúres ekenin mo­ıyndaý kerek. Osyndaı kúres jumysy bar men jumysy joqtyń arasynda da júredi. Tirshilik etý resýrsyna eki toptyń múmkindikteri teń emes. «Bireý tońyp sekiredi, bireý toıyp sekiredi» degen sııaqty. Qoǵamdaǵy qaıshylyq satylary balalyqtan bastaý alady, otbasy men orta, balabaqshaǵa barǵanda tárbıeshige baǵynbaý, tárbıeshiniń balany urýy, soǵýy túrinde, anasynyń balalarymen birge qulap ólýi sııaqty qoǵamda alǵashqy belgiler berildi. Oqýshynyń muǵalim tarapynan tómen baǵalanýy, oqytýshynyń baǵa qoıýyna oqýshynyń qanaǵattanýy óte sırek kezdesedi. Bul da qoǵamǵa beril­gen belgi. Qaıshylyqtyń bar­lyq satysynan ótý barysy osylaı jalǵasa­dy. Azamat qoǵamda ózin tómendetýdi únemi sezinedi jáne qabyldaıdy. Qaıshylyqty qabyl­daý – janjaldyń bastamasy. Ju­mys­shynyń jaǵdaıyn kóbine bas­shynyń kóńili sheshedi. Týra kúshteý bılik tarapynan bolyp jatsa, týra emes kúshteý áleýmet­tik orta tarapynan bolady. Dindi paı­dalanyp kúshteý men mádenı kúsh­teýde beleń alǵan. Dinı kúshteý Shyǵystan kelip jatyr. Islamdyq Aýǵanstanda talıbandardyń kelýiniń kóshirmesin jasaý ispetti. Bizdiń memleket Eýrazııa qurlyǵynda jatyr dep bólektegenmen, qıraǵan Sırııadan, Iraktan alys emes ekenin, ushaq­pen ushqanda úsh saǵattyq jerde ornalasqanymyzdy esten shyǵar­maǵanymyz abzal. «Jaý joq deme, jar astynda» dep qazaq durys aıtqan. Olarda da memlekettiń qıraýy osyndaı janjaldardan bastalǵan. Ja­handyq janjaldyń syrtqy bel­gileri kórinis bergende, bizdiń el­degi bılik osy belgilerdi uzaq ýaqyt boıyna eskerýsiz qaldyrdy. Ýaqtyly aldyn alý josparlanbady, baqylaýǵa alynbady, sharalar qoldanbady. Azamattyń bedel men qurmetti dinı aǵymdardan tabýy, ıaǵnı jeke tulǵalardyń sheıh, ámir, ákim, qajy nemese kem degende basqarýshy brıgadır bolýǵa umtylýynyń kórinisteri osy janjalda anyq baıqalady. Tipti «Alla razy bolsyn» degendi jıi estigenge de tańǵalmaımyz. Adamnyń rıza bolýy qoǵam men bılik úshin mańyzdy.

Qoǵam – bıliktiń aınasy, óıtkeni qoǵamdaǵy teńsizdik ádiletsiz bıliktiń kórinisi, sol sııaqty qoǵamdaǵy janjal bıliktiń basqara almaýynyń saldary. Janjal sheshimi – ymyralasý, kúrdeli máseleniń sheshimi negizinen qarapaıym nárselerden turady. Bul – qoǵam men bıliktiń birinshiden baqylaýda bolýy, janjaldyń aldyn alýdy josparlaýy, jaýapkershilik alýy jáne ádil basqarýy. Osy tórt áre­ket: baqylaý, aldyn alý, ádil she­shim qabyldaý, basqarýy kez kelgen máseleniń tujyrymdamalyq sheshimi. Qoǵam men bılikte osy negizgi tórt árekettiń barlyǵy da bolǵan joq. Qoǵam men bılik uzaq ýaqyt boıy óz betinshe eki top retinde qalyptasty, olardyń ózara bir­lestikte árekettesýi bolmady, birin-biri jaqtyrmaýmen júrip jat­ty. Árıne, bul da qaıshylyq. Sondyqtan tu­­jy­­rymd­amalyq tórt áreketti: ba­qy­laý­dy, aldyn alýdy, ádil she­shim qabyldaýdy, basqarýdy únemi us­tanym etip alýǵa tıispiz. Osy tus­ta elimizdiń Prezıdenti Q.Toqaev­ty qoldaýǵa shaqyramyn, óıtkeni janjaldy baqylaýǵa alyp, halyqpen birgemin dep ádil sheshim qabyldap, basqarýdy óziniń qolyna alyp, al­daǵy daýlardyń aldyn alýǵa kiris­ti. Bizdiń kúshimiz – birlikte. Ege­men­digimiz máńgilik bolsyn!

Maıra KENJEBAI,

Bilim, ǵylym, damý ortalyǵynyń dırektory,psıhologııa RhD

ALMATY