PARLAMENT

"Egemen Qazaqstannyń" arnaýly beti

Jumyla kirissek, alynbaıtyn asý joq

Elbasynyń jyl saıyn ha­­­lyqqa arnaıtyn Joldaýynyń mán-mańyzy zor. N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty bıylǵy Joldaýynyń bas­qalarynan negizgi aıyrmashylyǵy – Prezıdent alǵash ret elimizdiń «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn usyndy. Bul – uzaq jylǵa josparlanǵan, bir ıdeıa tóńiregine toptastyrylǵan strategııalyq maqsat bolyp tabylady. Ol ras, halyqty uıystyryp, uly maq­sattarǵa alyp baratyn pa­t­rıottyq ıdeıa kerek. Jańa Jol­daýda ulttyq ıdeıa arqyly mem­leketti damytýdyń jańa bele­si aıqyndaldy. Elbasy «Qa­zaq eliniń ulttyq ıdeıasy qan­daı bolýy kerek?» degen su­raqqa tolyqqandy jaýap berdi. Elbasynyń ózi aıtpaqshy, «Máńgilik El» jobasy – eldigimiz ben birligimiz, erligimiz ben eń­begimiz synalatyn, synala júrip shyńdalatyn úlken synaq, ony múltiksiz oryndap, súrinbeı ótý – ortaq paryz, abyroıly mindet». Táýelsizdik alǵan 22 jyldyń ishinde Qazaqstan basshysy ekonomıkasy damyǵan, saıası baǵdary aıqyndalǵan jasampaz memlekettiń irgesin qalady. Budan burynǵy Joldaýynda Elbasy 2050 jylǵa deıingi strategııalyq baǵytty aıqyndasa, bıylǵy Jol­da­ýynda strategııany júzege asy­rýdyń tetikterin kórsetip berdi. El damýynyń jańa baǵyty búkil qazaqstandyqtardyń aldyna jańa maqsat-mindetter qoıyp otyr. Bul elimizdiń damý jolynda jeńil jol bolmasy da anyq. El damýynyń negizgi ózegi – ekonomıka. Qazirgi jahandyq damýdyń úlgi-kórinisi bolyp otyrǵan, quramyna 34 el kiretin «Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý» uıymy dúnıejúzilik ishki jalpy ónimniń 60 paıyzynan astamyn óndiredi. Sondyqtan da, kóptegen elder joǵarydaǵy elderdiń sanatyna kirýge asa múddeli. Olar – Brazılııa, Qytaı, Úndistan, Indonezııa, Reseı, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy. Elbasymyzdyń da alǵa qoıyp otyrǵan aýqymdy mindeti men uzaq merzimdi maqsaty sol elderdiń qatarynan kórinip, halqynyń ómir súrý sapasyn barynsha joǵary kóterý bolyp tabylady. «Táýelsizdikke qol jet­kiz­­­gen­nen góri, ony ustap turý álde­qaı­da qıyn» dep atap kórsetti óz Joldaýynda Elbasy. Táýelsiz el bolyp, ata-babalar armany aqıqatqa aınalǵan tusta bizge birlik pen yntymaqty saqtaý amanat. Týǵan tilimizge qatysty másele de jyldar boıy aıtylyp keledi. Osy joly Prezıdenttiń «Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar! Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik til boldy. Qazaq tilin daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıytqysy ete bilgenimiz jón», degen sózi ana tilimizdiń mártebesin asqaqtata tústi dep oılaımyn. Joldaýda Elbasymyz Úki­met­ke 2014 jyldan bastap elimizdiń álemniń damyǵan 30 eli qataryna enýiniń negizgi 15 baǵyty boıynsha naqty tapsyrmalar júktedi. Bul baǵyttardyń barlyǵy da ýaqyt talabymen úndesken. Elimizde ishki jalpy ónim kóleminiń ósimin 4 paıyzdan túsirmeý, jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemin 13 myńnan 60 myń dollarǵa deıin, ıaǵnı 4,5 esege arttyrý, ǵylymdy qarjylandyrý kólemin ishki jalpy ónimniń 3 paıyzdyq deńgeıine jetkizý, qazaqstandyqtardyń ómir súrý jasyn ulǵaıtý, aldyńǵy qatar­­­ly jáne básekege qabiletti ult­tyq bilim berý júıesin qalyp­tastyrý mindetteriniń mańy­zy zor. 2050 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimniń 3 paıyzy ǵy­lym­ǵa bólinse, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynda úlken serpilis bolmaq. О́nimniń ózindik quny tómendep, sapasy artady. Ǵylymnyń sapasyn arttyryp, ony óndirispen úılestirý úshin bilim salasynda da oń ózgerister jasalýy kerek. Sol maq­satta ýnıversıtetterdiń derbes­tigi qam­tamasyz etilmek. Al mek­tep­terdiń tapshylyǵy aldaǵy úsh jyl ishinde sheshimin tabady. Qazirgi ýaqytta elimizde ekonomıkany ınnovasııalyq jobalardy damytý arqyly órkendetý mańyzdy. Osyǵan baılanysty balamaly energııa kózderin paı­dalaný, ony ómirge engizý ju­mys­tary naqty qolǵa alynýda. Joldaýda Elbasy mobıldi jáne mýltımedııalyq, nano jáne ǵa­ryshtyq tehnologııalardy, ro­bottyq tehnıka salasyn, gendik ınjenerııany damytý, bola­shaqtyń energııasyn jasaý ómirlik mańyzdy mindet ekenin atap ótti. Álemde tehnologııalar men ınnovasııalyq ekonomıka damyǵan qazirgi ýaqytta bizdiń memleketimiz ózgelerden qalyp qoımaı, jasampaz el bolýy qajet degendi de basa aıtty. Bul aıtylǵan mán-mańyzy zor mindetter Qazaqstannyń saıası-ekonomıkalyq jaǵynan da, tarıhı jaǵynan jańashyl damý jolyna túsetinin kórsetedi. Al damý úshin Elbasy qoıǵan mindetterdi buljytpaı oryndaý lázim. Oǵan jumylǵan kúsh, birikken bilek kerek. Árbir qazaqstandyqtyń óz bolashaǵyna úlken senimmen qaraı alatyndaı múmkindigi bolýy tıis. Al senim joǵalǵan jerde bolashaqtyń da bolmaıtyny aqıqat. Elbasy Qazaqstannyń kemeldi keleshegin qurý jolynda «Qazaqstan-2050» Strategııasyn asqan jigerliliktiń, zor eńbek pen tabandylyqtyń arqasynda dúnıege ákeldi. Júzege asatyn júıeli joba bolǵandyqtan, oǵan qoldaý asa qajet. Biz óz elimizdi tabysty, órkenıetti elderdiń qatarynan kórgimiz kelse, soǵan sáıkes ónimdi eńbek talap etiletinin umytpaýǵa tıispiz. Biz sonda ǵana babalar armandaǵan «Máńgilik El» bola alatynymyzǵa senimimiz zor. Ulasbek SÁDIBEKOV, Májilis depýtaty, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi. * Saýal salmaǵy

Et degende, bet bar ma?!.

Osydan úsh jyl buryn Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2016 jylǵa deıin eksportqa et shyǵarýdy 60 myń tonnaǵa deıin jetkizý týraly Úkimettiń aldyna mindet qoıǵan edi. Oǵan Qazaqstannyń tabıǵı, klımattyq múmkindigi molynan jetetinin bárimiz de bilemiz. Biraq sol múmkindik tıimdi paıdalanylmaı keledi. Tapsyrma berilgen soń ǵana birshama is-qımyldar jasalyp, et óndirýdi kóbeıtý jumystary qolǵa alynǵan. Sonyń ishinde azdy-kóp jer tyrnap, egin egip júrgenderdi jergilikti ákim-qaralar mal alyńdar dep biraz digerlegen. Tipti, mal ósirmeseń, jerińdi tartyp alamyz degen qorqytýlarǵa deıin barǵanyn bilemiz. Alaıda, qansha kúshtese de bul tapsyrma oryndalmady. Syrtqa et shyǵarmaq túgil qazaqstandyq et óndirýshiler ishki rynokty tolyǵymen qamtamasyz ete almaı otyr. Jýyrda, eldegi barlyq ekonomıkalyq, áleý­­­mettik máselelerdiń qalyń jurt bile bermeıtin qyrlaryn qoparyp júretin Májilis depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Tursynbek О́mirzaqov Premer-Mınıstr S.Ahmetovke saýal joldap, osy máseleniń sheshilmeý qyrlaryna nazar aýdardy. Resmı statıstıkalyq málimetterge qaraǵanda, et óndirý sońǵy bes jylda 15 paıyzǵa ǵana artqan. Sonyń ishinde 2012 jyly barlyq óndirilgen et kólemi 934 myń tonna bolsa, 2013 jyly ol 1-aq paıyzǵa kóbeıip, 943,4 myń tonnany qurapty, deıdi depýtat. Al osy aralyqta... eldiń ishki rynogyndaǵy et tutyný kólemi jyl saıyn 7 paıyzǵa artyp otyrǵan. Bul da eldiń turmysynyń jaqsaryp kele jatqandyǵynyń bir kórinisi bolsa kerek. О́ıtkeni, eń qýatty, eń dámdi, sonymen qatar, eń qymbat taǵamdy qoldaný ulǵaıǵan bolsa, bul halqymyzdyń tutynýshylyq áleýetiniń de artqandyǵynyń belgisi. Al tutynýshylyq áleýettiń artýy – halyqtyń turmysynyń jaqsarǵandyǵynyń bir kórinisi. Sóıtip, depýtat T.О́mirzaqovtyń keltirgen deregine qarasaq, qazaqstandyqtar 2012 jyly 1 mln. 178 myń tonna et tutynypty. Sonyń 79,3 paıyzyn ǵana ishki óndiris qamtamasyz etken. Demek, ishki óndiriske ǵana qarap otyrar bolsaq, qazaqstandyqtar jylyna 55 kılo ǵana et jeı alady eken. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DSU) belgilegen normasy boıynsha árbir adam jylyna 80 kılo et jeýi kerek. Et jetispeýshiligin búgingi kúnge deıin ımport jaýyp otyr. О́zgeni syrttan ákelsek te etti syrttan tasyǵanymyz uıattaý, árıne. Biraq amal joq, «et degende bet bar ma» demekshi, jetpegen soń ony syrttan tasýǵa májbúrmiz. Sońǵy bes jylda ǵana et ımportynyń kólemi 10 esege artypty! Eger 2008 jyly ol 23,7 myń tonna bolsa, 2012 jyly 249,7 myń tonnaǵa jetken. Árıne, bul ettiń kóbisi Reseıden keledi jáne onyń negizgi bóligi muzdatylǵan jaǵdaıda jetkiziledi. Al muzdatylǵan (úsitilgen) ettiń sapasy múlde tómen bolatyny aıtpasa da túsinikti. 2013 jylǵy derekterge qarasaq, onyń 3 toqsanynda 3 mln. 192 myń tonna et engizilipti. Keden odaǵyn kelisimine sáıkes, ishki et óndirý­shilerdiń múddesin kózdep, syrttan keletin etke kedendik salyqty arttyra almaımyz. Sondyqtan reseılik jáne belarýstik et ótimdi bolyp, kún­nen-kúnge Qazaqstan rynogyn jaýlap barady. Osyndaı jaǵdaıda eksport týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. 2012 jyly bar bolǵany 1,5 myń tonna, al 2013 jyldyń 10 aıynda 4 myń tonna et jáne et ónimderin syrtqa shyǵara alyppyz. О́ziniń saýalynda osyndaı derekterdi keltir­gen depýtat Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy jumysy joqqa tán ekenin atap kórsete otyryp, Premer-Mınıstrden Úkimet Elbasynyń 2016 jyly syrtqa et satýdy 60 myń tonnaǵa jetkizý týraly tapsyrmasyn qalaı oryndaıdy degen suraq qoıady. Sonymen birge, ol qazaqstandyqtardy otandyq et óndirýshiler qashan tolyq qamtamasyz ete alatyn bolady? Eger olardyń baǵasy syrttan ákeletin etten arzan bolsa, halyq syrttyń úsigen etin emes, ózimizdiń jas etti almas pa edi, deıdi depýtat. Aýyl sharýashylyǵy et óndirýshileriniń eksporttyq áleýetin arttyrýdy kózdegen arnaıy baǵdarlama da qabyldanǵan. Depýtat osy baǵdarlamany oryndaýǵa sáıkes, etti maldyń sany qanshalyqty artqanyn da bilgisi kelgen eken. О́zekti másele bolǵandyqtan, bul saýalǵa T.О́mirzaqovpen birge birneshe depýtat qol qoıypty. Jaýaptyń qandaı bolaryn biz oqyrmandarǵa mindetti túrde jetkizýge tyrysamyz. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan». * Jazylǵan jaıdyń jalǵasy

Qara ormanymyzdyń qalyńdaı túskenin qalaımyz

«Egemen Qazaqstan» gazetinde Parlament Senatynyń depýtaty Jabal Erǵalıevtiń «Ormandy saqtaý ózimizge baılanysty» atty maqalasy (11 qańtar, 2014 jyl) jarııalanýy Aqmola oblysy jurtshylyǵy arasynda aıtarlyqtaı qoǵamdyq pikir týǵyzdy. «Depýtat daýysy» aıdarymen oqyrmanǵa usynylǵan materıalda Qazaqstan Úkimetiniń 2004 jylǵy 23 sáýirdegi qylqan japyraqty orman alqaptarynan aǵash kesýge tyıym salý týraly qaýlysynyń kúshin taǵy da on jylǵa jalǵastyrý máselesi kóterildi. Biz osyǵan baılanysty Býrabaıdaǵy Qazaq orman sharýashylyǵy ǴZI dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat Muqanovty áńgimege tartyp, óz tolǵamdarymen bólisýdi ótingen edik. – Bolat Májıtuly, bizdiń paıymymyzsha, Parlament depýtaty bul máseleni el Úkimetiniń 2013 jylǵy 9 tamyzdaǵy №815 qaýlysyn negizge ala otyryp jarııalaǵan sııaqty. Onda 100 jáne odan da joǵary jastaǵy qylqan japyraqty aǵashtardy qaıta kesý jalǵasatyny aıtylǵan. Buǵan sizdiń kózqarasyńyz qalaı? – Senator salmaqty másele kóterip otyr. Oblys aýmaǵyndaǵy aıryqsha qorǵalatyn tabıǵı alapty «Býrabaı» jáne «Kókshetaý» ulttyq parkteri men Qorǵaljyn memlekettik qoryǵy biriktiredi. Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, 1997 jyldan bastap Astananyń jasyl beldeýin qalyptastyrý maqsatynda 65 myń gektardan astam jerge aǵash kóshetteri egildi. Qazir atalǵan «jasyl aımaqty» Shýche-Býrabaı kýrortty aımaǵyndaǵy tabıǵı ormandarmen jalǵastyrý jumystary qyzý júrgizilýde. Qoıylǵan mindetti iske asyrý zamanaýı ǵylym jetistikterin tıimdi qoldanýǵa negizdeledi. Bul oraıda, ınstıtýtymyz Aqmola oblysynyń aýmaǵynda da keń kólemdi jumystar atqarýda. Máselen, qaraǵaıdyń jańa 7 túrine qatysty patent aldyq. Onyń ekeýi kóriktendirý mindetin atqarady, al beseýi gendik qundylyǵy joǵary tuqymdar alýǵa baǵyttalǵan. Buǵan qosymsha, Kókshetaýdyń taýly-qyratty alabyndaǵy ónimdilikti artty­­­­­­rýǵa qatysty uzaq merzimdi zertteýler qorytyndysymen ǵalymdarymyz orman qorǵaý maqsatyndaǵy aǵashtar men óskinderdiń – 87, jasyl beldeýge qolaıly 200-ge jýyq túrin óndiriske usynyp otyr. Munyń qaıtarymy kóńil­­­degideı. Biraq, orman kútimi men zııankes­termen kúres, órt qaýpi jónindegi ǵyly­mı taldamalar, ishki jaǵdaıdyń monı­torıngi únemi baqylaýda ustalýy qajet. – Halyq qalaýlysy el Úkimetiniń 2004 jyldyń 23 sáýirindegi №460 qaýlysynan keıingi 10 jylda orman alabyndaǵy, jalpy ós­­­­­kin­derge qatysty jaǵdaıdyń jaq­­­­sarǵanyn alǵa tartady. Bul qandaı máselelerde kórinis tapqan edi? – Shyndyǵynda, moratorıı jarııa­­­­­­lanǵan ýaqyt aralyǵynda orman baı­­lyǵymyz molaıa túskeni daý týdyrmaıdy. Ásirese, genetıkalyq tutastyǵymen erekshelenetin Aqmola ormandary, onyń ishinde granıtti taý qoınaýyndaǵy qylqan japyraqty óskinder alaby qoıýlanyp, túrlengenin baıqaımyz. Tipti, ǵalymdar tarapynan mundaı alqaptarǵa aıryqsha qorǵalatyn tabıǵı aımaq mártebesin berý týraly usynystary da qoldaýǵa turarlyq. Mundaı oń ózgerister Aqmola aýmaǵyna ǵana emes, elimizdiń ózge óńirlerine de tán. – Máselen. – Bir ǵana mysal aıtaıyn. Instı­týtymyz «Respýblıka aýmaǵyn­­­daǵy ormandardy saqtaý jáne ony ulǵaıtý» jobasy aıasynda maqsatty jumystar atqardy. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy 7 mekeme qaraýyndaǵy orman alqaby 52,4 myń gektarǵa, osy quramdaǵy juparly jelek 22,8 paıyzǵa artty. Jappaı kesý alańdaryndaǵy taldamalarǵa kóz salsaq, on jyl ishinde ár gektarǵa shaqqanda 10-13 myń dana óskin boı kótergenin baıqaımyz. Orman óskinderiniń túri de kóbeıip, qazir ol bes myńnan asady. Aǵashtar men butalardyń 620 túri esepke alynsa, sonyń 28-i 1981 jyly «Qyzyl kitapqa» engizilgen bolatyn. El Úkimetiniń 2006 jylǵy 31 qazandaǵy qaýlysymen onyń sany 40-qa jetkizildi. Bizdiń sońǵy segiz jyldaǵy aldyn ala zertteýlerimiz onyń qatary ulǵaıa túsetinin kórsetýde. Biraq, bıoárkelkilikti saqtaý qajyrly, yjdaǵatty eńbekti talap etedi. Depýtattardyń halqymyzdyń tutastyǵyn beıneli sýretteıtin «qara ormanymyzdyń» qalyńdaı túskenin qalaıtyny, oǵan janashyr bolyp otyrǵany qýantady. «Máńgilik Elge» jaınaǵan halqymyzben, jaıqalǵan tabıǵatymyzben barýdyń ózi ǵanıbet. Biraq, jıyrma jyl boıy úzdiksiz moratorıı jarııalaý ǵylymı turǵydan bolsyn, tabıǵı talaptar turǵysynan bolsyn artyqtaý. Sondyqtan, elimizde sekseýil aǵashtaryn kespeý týraly 2018 jylǵa deıin shekteý qoıylǵan merzimdi qylqan japyraqty óskinderge de qoldanǵan tıimdi dep esepteımiz. Áńgimelesken Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan». AQMOLA. * Dostyq dánekeri

Senatorlar elshimen júzdesti

Parlament Senaty Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Ikram Adyrbekov Armenııa Respýblıkasynyń elshisi Aka Saakıandy qabyldady. Kezdesýge, sonymen birge, senator Georgıı Kım de qatysty. Júzdesýshiler ekijaqty qatynastardyń joǵary deńgeıin jáne Qazaqstan men Armenııa halyqtarynyń arasyndaǵy tarıhı baılanystardy atap ótti. Odan basqa, olar parlamentaralyq ózara is-qımyl, aımaqtyq qaýipsizdik máselelerin, sondaı-aq, eýrazııalyq keńistiktegi yqpaldastyq jobalaryn iske asyrý barysyn egjeı-tegjeıli talqylady, dep habarlady Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń baspasóz qyzmeti. *  Áriptestik áleýeti

Depýtattyń ekijaqty kezdesýleri

Parlament Senatynyń depýtaty, Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń hatshysy Birǵanym Áıtimova Grekııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Eftımıos Pandzopýlospen kezdesti, dep habarlady Senattyń baspasóz qyzmeti. Kezdesý barysynda ekijaqty yntymaqtastyq, onyń ishinde parlamentaralyq baılanystardy damytý máseleleri talqylandy. Qazaqstan Parlamentiniń eki palatasynda Grekııa zań shyǵarý organymen yntymaqtastyq toptary jumys isteıdi. Sonymen birge, Grekııa Parlamentinde «Grekııa-Qazaqstan» dostyq toby bar. Senator elshini Astanada aldaǵy ýaqytta bolatyn EKSPO-2017 kórmesi týraly habardar etip, oǵan grek jaǵynyń belsendi túrde qatysatynyna senim bildirdi. B.Áıtimova, sondaı-aq, EQYU-nyń Astanadaǵy Ortalyǵynyń basshysy Natalıa Zarýdnamen de kezdesti. Taraptar Qazaqstan men EQYU arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý máseleleri boıynsha pikir almasty. Depýtat Qazaqstan Parlamentiniń mańyzdy saıası áriptesi bolyp tabylatyn EQYU Parlamenttik Assambleıasymen syndarly yntamaqtastyqty odan ári damytýǵa bizdiń elimizdiń múddeli ekenin jetkizdi. Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.