Kadrsyz aýyl – qadirsiz aýyl

Bul problemany sheshý joldary bar

Bıylǵy Elbasy Joldaýynda «Taıaýdaǵy 2-3 jylda dýaldik, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdiń ulttyq júıesiniń negizin qalyptastyrý kerek. Keleshekte jastardyń tehnıkalyq bilim alýyn memlekettik kepildendirýge kóshirýdi qarastyrý qajet. Úkimetke 2014 jylǵy 1 maýsymǵa deıin osy másele boıynsha naqty usynystar engizýdi tapsyramyn. Jetekshi ýnıversıtetterdi akademııalyq jáne basqarýshylyq avtonomııaǵa birtindep kóshirýge josparly túrde kirisý qajet», delingen. Aýyl sharýashylyǵyna qarjy az bólinip jat­qan joq. Áńgime ony alýdyń qıyndyǵynda, ázir­she fermer úshin «kisideginiń kilti aspanda». Aldymen den qoıyp, durystaıtyn nárse – aýyl­daǵy sharýanyń qolyndaǵy qujattary. Ol úshin ár okrýgke keste boıynsha aýdannan tıis­ti sheneýnikter barsa jón bolar edi. Árıne, aqpa­ratyn ala barady, kóredi, túzetý, jóndeý jo­lyn aıtady. Bul aldymen oblysqa barǵanda «KazAgro» AQ-tyń enshiles kásiporyndarymen sóılesý úshin qatty qajet. Sózbuıdanyń álippesi osy jerde bastalady. Aqtoǵaıǵa bes baryp, bes kelseń de, olarǵa asa bata qoımaıdy. Qujatyń durys bolyp, óziń «Sybaǵa» baǵdarlamasymen tolyq qarýlanyp, bıznes-josparyńdy meńgerip barmasań jaǵdaıyń múshkil. Sebebi, aýdanda satyp alatyn buqanyń baǵasyn, jerdiń, úıdiń, qoranyń kepilge alatyn paıyzyn, bir sıyrǵa tıisti jaıylymdy (ga), qoranyń (úıdiń) jańa tehnıkalyq tólqujatyn, notarıýstyń qaǵazyn, qojalyqtyń jeti jyldyq esebin, taǵy basqalardy tapsyrý kerek. Tapsyratyn qujattyń uzyn sany jıyrma bes­ten asady. Tym kóp ekenin bári biledi. Aıtý­daı-aq aıtylady, ózgeris joq. Ulttyq kásip­­kerlik palatasy ne ózgertedi? Ony da kórermiz. Al, meniń fermer dep zoraıtyp júrgenim – keshegi mehanızator, ne kómekshi shopan, ne júrgizýshi. Nesıe alýdyń qııametin keltirdim. Aýyl sharýashylyǵynyń baıaǵy ádisterimen alysqa barmaıtynymyzǵa kózimiz jetti. Son­­dyq­tan mal sharýashylyǵynda jańa tehno­­­­lo­gııa­larǵa, ınnovasııaǵa ıek artpasa bolmaıdy. Jermen jumys isteýdiń jańa agrotehnologııasyn meńgerip, maldyń aldymen jemshóp qoryn jasamaıynsha bolmaıtynyn jurt biletindeı boldy. Qurǵaqshylyqqa tózimdi qazaqstandyq kópjyldyq shóptiń sorttary jetkilikti. Tek aýylǵa ákelý jaǵdaıy lızıngke tehnıkalar alý arqyly sııaqty. Aldymen osy jaǵy sheshilse maldy asyldandyrý, Balqashtyń azyq-túlik beldeýin qurý, aldymen aýyldyń ózin-ózi etpen qamtamasyz etýi tolyqtaı sheshilip qalar. Sút jóninde. Sharýaǵa 1200 lıtrden sút beretin úsh sıyrdyń ornyna 4500 lıtr sút beretin ónimdi bir asyl sıyr ustaýdyń tıimdi ekenin ýaǵyzdaıtyn ýaqyt keldi. Qaıdan, qanshaǵa alatynyn aýyl ákimderi ınternetten taba alady. Bir lıtr sútti Balqash sút zaýytyna 50 teńgeden tapsyrǵandy quptamaımyn. Qaladaǵy baǵa úsh ese qymbat. Teri men jún jaýyr bolǵan taqyryp. Aıtpaǵym, istiń tetigin kadr sheshedi. Bul aksıoma burynnan keledi. Menshikti memleket ıeliginen alyp, jekeshelendirý degen naýqan aýyldyń eńsesin túsirip, tozdyryp jibergeni jasyryn emes. Beınetpen betpe-bet qalǵan sharýa da abdyrady, balasynyń da beti qaıtty. Sońǵysy keleshekte aýylǵa taqamaýǵa, malǵa jýymaýǵa bel býdy. Qalaǵa qonys aýdarǵany qanshama. Eki qolǵa bir kúrek taba almaı bos júrgenderi de bar. Bir-eki taýarlyq nesıe alyp qaryzǵa batqandar da barshylyq. «Dıplommen – aýylǵa» degen urannyń aýyl ıgiligin kóre almady. Keıingi 20 jylda Aqtoǵaı aýdanyna agroýnıversıtet bitirgen, ne zootehnık, ne agronom keldi degendi estimedim. «Bolashaq» boıynsha bitirgenderdiń de aýylǵa barmasyna senińiz. Otyra bersek utylamyz. Shyǵýdyń joly mynaý. «Jergilikti memle­kettik ózin-ózi basqarý», «Memlekettik qyz­met týraly» zańdaryn, «Agro­­bıznes-2020», «Eń­bekpen qamtý-2020» mem­­lekettik baǵ­dar­la­ma­laryn naqty jumys istetý. Birden aıtaıyn, bul patrıottyq (qanat­qaqty) joba. Aty «Aqtoǵaı aýdanynda kadr problemasyn sheshý joldary». Tarqataıyn: Saryterek selolyq okrýginen 11-synyp bitirýshiler arasynda 8-10 bala tańdap alý. Olar sol jerge, sol aýylǵa kindigi­men baılaýly. Bul – bir. Ekinshiden, olar sútten qymyzdy, qozydan laqty aıyra biletin balalar. Atqa da mine alady. Osylardy qysqa baǵdarlama boıynsha oqytyp «Aýyl kásipkeri» degen sertıfıkat berý kerek. Munymen qosa shofer, traktorshy, elektrık degen mamandyqtardy qosa berý. Bul mamandyqtar selolyq okrýg, mektep, ata-ana, balanyń qatysýymen tańdalsa jón bolady. Al oqytýshy jaqtar – tıisti lısenzııasy bar zańdy tulǵalar. Múddeli jaqtar Balqashta bar, Aqtoǵaıdan da tabylady. Qarjy kózi – «Agrobıznes-2020» nemese «Eńbekpen qamtý-2020» baǵdarlamalary. Balalar agrobıznes negizderi, kásipkerlik, agrozańnamalar, bıznes-jospar jasaý sekildi qysqa baǵdarlamalar boıynsha oqytylýy kerek. Máselen, mynadaı naqty pánder boıynsha oqytylsa: «Sybaǵa baǵdarlamasyna qatysý»,«Lızıngke tehnıka alý», «Aralas kópjyldyq shóp egý tehnologııasy», «Úı mańynda qaz, úırek, taýyq, qoıan ósirý», «Sútti eshkiler ósirý», «Sút óndirýde sýbsıdııalardy paıdalaný», «Aýyldyq tutyný kooperatıvin uıymdastyrý artyqshylyǵy», «Mal tuqymyn asyldandyrý», «KazAgro» AQ qarjy ınstıtýttarynan nesıe alý joldary», taǵy basqalar. Qanatqaqty jobanyń orny – Saryterek orta mektebi, onyń esep-shotyn da paıdalanýǵa bolar. Tańdaǵan jastarǵa aqsha aýylda, aıaq astynda degendi ýaǵyzdaýymyz kerek. Arnaıy baǵdarlama jasap, agrobıznes negizderin oqy­typ, bız­nes-jospar jasaýdy úıretip, nesıe­ler men sýbsıdııalar alý joldaryna sendi­rýimiz kerek. Árıne bári esep, ınternet, oqy­tý, al­dyn-ala kelisý arqyly júrgizilgeni jón. Osylardy ári qaraı Aqtoǵaıdaǵy agro­tehnıkalyq kolledjde bir jyl oqytyp agronom, zootehnık, gıdrotehnık, baǵalaýshy, jerge ornalastyrýshy, seleksıoner maman­dyq­tarynyń bireýiniń dıplomyn berýge bolady. Oqý memlekettik tapsyrys boıynsha, ne «Jumyspen qamtý-2020» boıynsha tegin. Bul máseleni retteýdi aýdan ákimi quzyretine tapsyrý kerek. Balalardyń ishinde zerekterin ári qaraı irik­tep, S.Seıfýllın atyndaǵy agroýnıversı­tetke tegin oqýǵa jibergen jón (múmkin kvota bo­­ıynsha, ne bıýdjet esebinen). Bala óz qara­ja­­­­ty­men oqı almaıdy. Onyń basyn ashyp alý kerek. Eskeretin eki jaǵdaı bar. Birinshi. Agro­ýnıversıtetke baratyn kandıdatpen úshjaqty kelisimshart (stýdent – ákim – agroýnıversıtet) jasasý. Ekinshi. Dıplomnyń taqyrybyn jumys berýshi aýyl ákimi anyqtaıdy. Árıne, bul shara aýdan ákimimen kelisiledi. Kelisimshartqa qol qoıýshylar úsh jaqtyń mindetteri men quqyqtaryn tolyq kórsetedi. Baratyn jeri, alatyn qyzmeti, beriletin áleýmettik paket, turǵyn úı, t.b. Kelisimshartqa dıplomnyń taqyrybyn jumys berýshi kórsetkeni jón. Erteń maman soǵan kerek. Jaǵdaıyn jasaıtyn sol. Sóıtip, joǵary oqý oryndary burynǵysha eshkimge kerek emes baǵdarlamalar boıynsha maman shyǵara bermeıtin bolady. Dálirek aıtsam, S.Seıfýllın atyndaǵy agroýnıversıtetke avtonomııa berildi. Ol endi jumys berýshiniń tapsyrysyn qana­­­ǵattan­dyratyn, erteń óndiriske paıdalanýǵa jaramdy maman daıyndaıtyn bolady. Basqasha aıtqanda, jumys berýshi men joǵary oqý orny birigip otyryp, suranysqa saı, óndiriske kerek mamandardy shyǵaratyn bolady. «QazAgroInnovasııa» AQ qurylǵanynan habardarmyn. Ol búginde 20-dan astam ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn biriktirip otyr eken. Kezinde quramyna almaǵany osy agroýnıversıtet qana bolatyn. Agroýnıversıtet rektory professor A.Kúrishbaevtyń taıaýda «Egemen Qazaqstan» betinde «Qazaqstannyń ózindik azyq-túlik keńistigin qalaı qurý qajet» atty maqalasy shyqty. Onda professor «Agrarlyq ǵylymdy uıymdastyrýdyń ózine ózgerister qajet. Kóptegen bilikti mamandardy, birtutas ǵylymı baǵyttarymyzdy joǵalttyq. Endi qaıtadan elimizde jańa zamanaýı ǵylymı mektepterdi qurýymyz qajet», deıdi. Menińshe, aldymen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, «QazAgro» UBH, «QazAgro­Inno­va­sııa» AQ, agroýnıversıtet qaısysy nemen shuǵyldanady, osynyń arajigin ashyp alý kerek. Aldymen agrarly, odan soń ındýstrııaly el ekenbiz. Aýyldy endi júdetpeýimiz kerek. Astanadaǵy agroýnıversıtetke «Rodına», «Ijevsk» sııaqty 3-4 sharýashylyqty óndi­ri­sine zııan kelmeıtindeı etip stýdentterdiń tá­jirıbeden ótetin sharýashylyqtary retinde qursa qalaı bolar edi? Memleket ol sha­­rýa­shylyqtardy qosymsha qarjylaı qoldasa, qosymsha jer, tehnıka berse degendeı. Naryq tusynda tegin eshteńe joq ekeni beseneden belgili. Kelgen agronom nóldik tehnologııany bilmese, topyraqtyń qunarlylyǵyn aıyra almasa, arpa (jońyshqa) egýdi bilmese, ondaı maman Aqtoǵaıǵa qajet pe? Agroýnıversıtetti bitirgen zootehnık sıyrdy, qoıdy asyldandyrý tehnologııasyn bilmese, ónimderin óńdeı almasa, genetıka men seleksııadan beıhabar bolsa ondaı maman kimge kerek? Bul agroýnıversıtet ǵalymdaryn da (oqytýshylaryn) eńbek naryǵynda básekege qabiletti, suranysqa ıe kadrlar daıyndaýǵa ıterer edi. Shuǵyl arada oqý baǵdarlamalaryn ózgertip, qaı mamandyq qaı oblysqa (qaı aýdanǵa) qajet ekenin biler edi. Qazir buǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi de, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi de jaýap bere almaıdy. Aqtoǵaı aýdany úshin mynadaı maman­dyqtardy búge-shigesine deıin ıgerip kelgen mamanǵa jumys ta, úı de, kúı de bolar edi. Ákimniń de qoly uzarar edi. Ol mamandyqtar «Abaı selolyq okrýginde aralas kópjyldyq shóp egýdiń tıimdiligi», «Narmanbet selolyq okrýginde 360 gektar sýarmaly jerdi birtindep ıgerý joldary», «Qýsaq selolyq okrýginde dándi daqyldardyń qazaqstandyq sorttaryn egýdiń artyqshylyqtary», «Aqtoǵaı aýdany sharýa qojalyqtarynda iri qarany asyldandyrý, et óndirýdi molaıtýdyń joly», «Sharýa qojalyqtarynda veterınarlyq qyzmettiń memlekettik standarttaryn saqtaý joldary», «Otarly mal jaıylymdyqtarda balamaly energııa kózderin (jel, kún) paıdalanýdyń artyqshylyqtary», «Aqtoǵaı aýdany dalalyq (shóleıt) aımaqtarynda jaıylymdyqtardy sýlandyrýdyń qajettiligi (qudyqtar)», «Mek­tep jylyjaıynda kókónis ósirý jáne tamshylatyp sýarý tehnologııasy», taǵy basqalary. Qosh, sonymen selolyq ákimder qyzmetke qaıta kiriskenine – jarty jyl. Zańǵa sáıkes ákimder kóligine minip, halyq aldyna shyqty, esep berdi. Aqpannyń aq shunaq aıazy eseptiń temperatýrasyn joǵarylatty ma, joq tómendetti me, oǵan ýaqyt tóreshi. Ár okrýgte mal azyǵy bazasyn jasaý, kelgen asyl buqa, tekti tuqymmen uryqtandyrylǵan sıyr, salynǵan bordaqylaý alańy, nesıe, soıyshana, agrolızıng, sút óndiretin, shıkizat óń­deı­tin sehtar, balamaly energııa, agrobıznes orta­lyǵy, aýyldyq tutyný kooperatıvteri – osy­lardyń barlyǵy aýyl úshin óte qajet ınfra­qurylymdar. Sharýa qojalyqtaryna degen barlyq jeńildik, qoldaý, sýbsıdııalar aýyl­dyq tu­tyný kooperatıvteri arqyly júrse oń bolar edi. Balqash sııaqty 77 myń halqy bar mono­qala­nyń azyq-túlik beldeýi Aqtoǵaı ekenin ákim­der jaqsy biledi. Ot kósep turǵan kenshiler de biledi. Kúni keshe Elbasy tutyný kooperatıvterin qurý, onyń zańyn qabyldaý kerektigine Úkimettiń nazaryn taǵy aýdardy. Eger osy qanatqaqty joba ornynan qozǵalsa taıaý jyldary Aqtoǵaı aýdany ekonomıkasyna beıimdelgen joǵary bilimdi mamandar kelip qalar dep oılaımyn. Qaraǵandy oblysynyń qazaǵy basym aýdandaryna ortaq kadr problemasyn sheshýdiń bir jolyn ǵana kóterdim. Basqasy ákimderdiń qolynda. Qarajat ta, zań da, solardyń quzy­ryn­da. Meniń maqsatym tek oı bólisý, usynys jasaý. Amantaı QALYMBERGENOV, «Aqtoǵaı-Agro» aýyldyq tutyný kooperatıviniń tóraǵasy. Qaraǵandy oblysy.