О́mir ótkelderiniń órnegi

Qazir jasy jetpisten asqan aǵa tolqynnyń ómir ótkelderine oı jiberip, kóz toqtatsań ósý joldary ońaı bolmaǵanyn ańǵarasyń. О́tken ǵasyrdyń ortasyna qaraı dúnıeni dúr silkindirgen surapyl soǵys tusynda olardyń balalyq shaǵy baqytty sátten góri ákeleri maıdanǵa ketkende ornyn basyp, analaryna qolqanat bolǵan qareketinen sezesiń. Biz sondaı qıly kezeńderdiń qıyndyǵyna moıymaı kesheden búginge kelgen urpaq ókilderiniń biri – Raqysh Ámireuly der edik. Onyń ákesi Ámire Qaraev 1942 jyly áskerge shaqyrylyp, soǵysta habarsyz ketip, elge oralmapty. Qanaty qatyp, buǵanasy be­kimegen jeti jasar Raqysh anasynyń qasynda júrip egin egip, ony orý jumysyna qatysady. Qyrmanda atqa minip, bıdaı basýǵa septigin tıgizedi. Segiz ja­synda mektep tabaldyryǵyn attaıdy. Ońalǵan tirlik aldaǵy kúnge úmit arttyryp, joǵary bilim alýǵa talpyndyrady. Osy nıeti jas jigitti Qyzylorda qalasyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ıns­tıtýttyń jaratylystaný fa­kýltetine ákeledi. Bes jyl oqyp, hımııa, bıologııa jáne aýyl sha­rýashylyǵy negizderi boıynsha mamandyq alady. Ǵylymǵa degen talpynysy ony qaıtadan joǵary oqý ornyna oraltady. О́zi bilim alǵan ınstıtýttaǵy hımııa kafedrasyna oqytýshylyq qyzmetke turady. Sabaq bere júrip, organıkalyq hımııa boıynsha tııanaqty zertteýler, jan-jaqty izdenister júrgizedi. Ol óz nátıjesin be­rip, bilimimdi tereńdetsem degen oıy aqtalyp, Máskeý qala­syndaǵy KSRO Ǵylym akademııa­sy elementtiorganıkalyq qosy­lystar ınstıtýtynyń aspırantýrasyna túsedi. Organıkalyq hı­mııa mamandyǵy boıynsha kandıdattyq dıssertasııasyn jo­ǵary dárejede qorǵaǵannan keıin, ony Qyzylorda memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty hımııa kafedrasynyń meńgerýshiligine shaqyrady. Osynda júrgende ózi kandıdattyq qorǵaǵan ıns­tıtýt basshylyǵy aǵa ǵylymı qyzmetker bolýǵa tilek bildiredi. Sonda júrip organıkalyq hımııadan doktorlyq dıssertasııasyn daıarlaıdy. 1987 jyly Belarýs Ǵylym akademııasynyń Bıoorganıkalyq hımııa ınstıtýtynda hımııa ǵylymdary dok­tory dıs­ser­­­tasııasyn abyroımen qor­ǵaıdy. Osy arada ǵalymnyń ǵy­lymı eńbegine jetekshi uıym M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti, al resmı opponentteri KSRO Ǵylym akademııasynyń akademıkteri M.Voronkov pen G.Tolstıkov já­ne Belarýs Ǵylym akademııa­sy­nyń tolyq múshesi Iý.Oldekop bol­ǵanyn aıta ketsek deımiz. Osy­nyń ózinen-aq Raqysh Ámi­­re­ulynyń ǵylymı eńbeginiń sal­ma­ǵynyń qandaı ekenin birden bilesiń. Endi professordyń búkil ómi­rin arnaǵan organıkalyq hımııa salasyndaǵy zertteý eńbekterine az-kem toqtala ketsek deımiz. Ol atalmysh saladaǵy bos radıkaldar hımııasy boıynsha jan-jaqty izdenister júrgizgen. Basty baǵyty – galogendi alıfatty ıodty qosylystardyń gomolıtti reaksııalaryn zertteýge qurylǵan. Sonyń nátıjesinde ıodolıfatty qosylystardy sıntezdeýdiń jańa tıimdi ádisterin oılap taýyp, qoldanysqa engizgen. S­onymen qatar, ǵalymnyń keıbir ashqan jańalyqtary toqyma ma­terıaldarynyń órtenbeýine, otqa tózimdi qasıetterge ıe bolýyna múmkindik berýde. Mundaı zattar antıpırender dep atalady. Ol sıntezdegen keıbir antıpırender qazir úlken suranysqa ıe eken. Jalpy, Raqysh Ámireev 160-tan asa ǵylymı jáne ǵylymı ádistemelik eńbekter jarııalaǵan. Onyń ishinde eki kólemdi monografııasy, ondaǵan avtorlyq kýálikter bar. Kóptegen zertteý dúnıeleri, naqtylaı tússek, Re­seı, Ulybrıtanııa, AQSh, Ja­po­nııa sekildi elderde jaryq kórgen. Professor Raqysh Ámireuly – ǵylymı-zertteý jumystarymen qatar, bilim berý salasyna da belsene atsalysqan azamat. Ol ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­dary qazirgi Almaty tehno­logııalyq ýnıversıtetinde kafedra meńgerýshisi, odan keıin Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetinde prorektor qyzmetterin atqarǵan. Sol sekildi Dýlatı atyndaǵy Taraz mem­lekettik ýnıversıtetinde hımııa kafedrasyn basqaryp, ǵy­lymı keńestiń sheshimimen «TarMÝ-dyń qurmetti kafedra meńgerýshisi» akademııalyq ata­ǵyna qol jetkizgen. Bilikti ǵalym, bilimdi ustazdy S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti sh­a­qy­ryp, hımııa kafedrasyn uıym­dastyrýdy tapsyrady. Senimge selkeý túsirmeı, bul jumysty da oıdaǵydaı oryndap, jańa kafedrany jasaqtaıdy. Keıin bul hımııa jáne hımııalyq tehnologııalar kafedrasy bolyp ózgeredi. Mundaı ónegeli is ekiniń biriniń qolynan kele bermesi anyq. Osy­ǵan qarap, azamattyń aqyl-oıynyń bıik, keıingige kórseter úlgisiniń erendigin bilýge bolady. О́mir ótkelderindegi nebir syn saǵattardan qajyr-qaıratymen, aqyl-parasatymen, eseli eń­begimen ótken professordyń ǵy­­lymdaǵy soraby, el ishindegi bedeli talaılarǵa úlgi bolary anyq. Sansyzbaı MOLDAJAN.