AZATTYQ AŃSAǴAN AZAMAT

Mensinbeýshi edim nadandy Aqylsyz dep qor tutyp. Túzetpek edim zamandy, О́zimdi tym-aq zor tutyp. Ánýar Turlybekuly Álimjanov 1930 jyldyń 12 mamyrynda burynǵy Taldy­qorǵan oblysy, Úıgentas aýdanyndaǵy Qarlyǵash aýylynda dúnıege keldi. Sheshe­den erte aıryldy, daýysy bulbul­daı quı­qyl­jyǵan ánshi anasy Meńsulý egiz baladan qaıtys boldy, kóp uzamaı Lepsi stansa­synda poshta bastyǵy bolyp istegen ákesi Turlybek “úshtiktiń” úkimi­men Sibirge aıdal­ǵan “halyq jaýynyń” telegrammasyn Lenın­gradqa soǵyp jiber­geni úshin ıtjek­kenge ketti. Jas bala naǵashy ájesi Jákish­tiń qolynda qaldy, keıinirek Ek­pindi aýy­lyndaǵy ınternatta tárbıe­lendi. Onyń balalyq shaǵy ekinshi dúnıe­júzilik soǵys­pen tuspa-tus keldi. Sondyqtan aýyl bala­larynyń barlyǵy­nyń peshenesine sol jyldary ne jazyl­dy, sonyń bárin kórdi. Erte bastan aýyr eńbekke aralasty: soqamen jer jyrtty, Lepsi stansasyndaǵy astyq qabyldaý pýnktine bıdaı tasydy, aýyldaǵy maı aıyrý zaýytyna kúnbe-kún sút tasymal­dady. Osylaısha bolashaq jýrnalıst, pýblısıst, kórnekti jazýshy qarshadaıy­nan ómirdi, realıstik sýretterdi kózben kórip, kóki­regine túıip ósti. Balǵyn kezinde sara­ıyn­da jattalǵan derekter men estelikter keıin “Vechnye kornı” (1960) atty ocherkter men áńgimeler jınaǵynda kórinis tapty. Onyń shyǵarmashylyq salasynda teo­rııa­lyq bilimin shyńdaýǵa S.M.Kırov atyn­daǵy Qazaq memlekettik ýnıversı­teti­niń jýrnalıstıka fakýltetiniń ustazdary, atap aıtqanda, M.Áýezov, H.Bekhojın kóp kóńil bóldi. Stýdent Á.Álimjanovtyń sol dáýir­degi uly erligi – danyshpan tálimgeri Muh­tar Áýezovti NKVD-nyń qandy sheńgelinen qutqaryp, Máskeý qalasyna jasyryn attandyryp salýy. Bul tarıhı oqıǵa týraly Qazaq­stan­nyń halyq jazýshysy Á.Ábishev, belgili qalamger Ǵ.Qabyshev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory T.Jurtbaı Muhtar Áýezovtiń óz sózine, dáleldi fak­ti­lerge súıe­ne otyryp, arnaıy maqalalar jazǵany bel­gi­li. Odan sońyraq, keıingi kezde málim bolǵandaı, bir top stýdent, onyń ishinde Ánýar Álimjanov, Sáken Júnisov bar, pro­fes­sor M.Áýezovti ýnı­versıtetke, oqy­tý­­shy­lyq jumysqa qaıta­dan shaqyrý týraly SOKP Ortalyq Ko­mıtetine hat joldapty. Qalamy júrdek shákirttiń túrli-túrli taqy­ryptaǵy, ár túrli janrdaǵy mate­rıaldary ýnıversı­tettiń kóp tırajdy gazetinde stýdenttik jyldary jıi-jıi jarııalanady. Ideolo­gııalyq tendensııasy basym keńestik joǵary mektep aýdıtorııa­synda osyndaı-osyndaı mándi isterge aralasqan ol 1954 jyly jýrnalıstıka mamandyǵy boıynsha dıplom alyp shyǵady. Qalamger óziniń kásibı qyzmetin ob­lys­tyq “Alma-Atınskaıa pravda” gazeti­nen bastaıdy. Basylym tilshisi sheberlik mek­tebinen ótedi, úırenedi, problemalyq maqa­la­lar, portrettik ocherkterdi lek-legimen jarııalaıdy. Negizinen orys tilinde jaza­tyn qalamger alpysynshy jyldary “Le­nın­shil jas” gazetiniń ocherk­ter báıgesine qatysyp, júldeli oryn­­ǵa ıe bolady. Oblys­tyq basylym­nan alǵan qalamgerlik tájirı­besi keıin­nen keńestik jýrnalıstıka­da úlken quby­lys retinde qabyldanǵan “Dıqan týraly ańyz” atty kórkem-pýblısıs­tıka­lyq shy­ǵarmanyń jelisin shıratýǵa edáýir áserin tıgizedi. Ataqty kúrishshi Ybyraı Jaqaev týraly ocherktegi qaqtyǵysty Ánýar Álimjanov ındıvıdter arasyndaǵy teketires deńgeıinde qaldyrmaıdy, ony dúnıetanym­dar arasyndaǵy kúreske deıin kóteredi. Aýdannan kelgen áperbaqan ókil men jer qasıetin bes saýsaǵyndaı biletin dıqanshy­nyń obrazdary aq qaǵaz betine esten ketpes­teı tańbalanady. Taqyrypty jerine jetkize zerttegen jýrnalıst kánigi ǵalym-agronom­daı, natýralıst-zertteýshi­deı sóıleıdi. Ol qoǵamdyq úderis bary­syn, tabıǵat evolıý­sııasyn, jandy peı­zajdyq boıaýlardy kontrast ádisimen qul­pyrtady, oqyrman jurtshylyqty tirshi­lik kollızııasyna aralastyra túsedi. Qazaqstan LKJO Ortalyq Komıteti­niń organy “Lenınskaıa smena” gazeti re­dak­torynyń alǵashqy qazaq oryn­basary bolǵan da Ánýar Álimjanov edi. Sol jyl­dary ol el aralady, sheteldik sapar­lar­ǵa shyqty, jastar festıvaldaryna qa­tys­ty. “Belyı drýg, jeltyı drýg, chernyı drýg” (1958), “Kogda vstrechaıýtsıa drýzıa” (1959), “Vechnye kornı” (1960), “Pıat­desıat tysıach mıl po vode ı sýshe” (1962), “Ka­ra­van ıdet k solnsý” (1963) atty ki­tap­tar sol bir roman­tıkalyq dúnıe­paıym­nyń jemisi degi­miz keledi. “Men qazaqtyń ulymyn” tolǵaýynda ol: “Ári qarapaıym, ári máńgi­lik aqıqat bar: adam qaıda júrmesin, tabı­ǵattyń qandaı ásem kórinisi aldynan shyq­pasyn, ol árda­ıym ózi týǵan jeriniń múıisi men pushpaǵyn, alǵash qulaǵyna jetken ana daýysy men óz halqynyń ánderin, tanaýdy jarǵan tútin ıisin, jelpip ótken samalyn, zeńgir aspan tuń­ǵıyǵyn sezinip, ózin qobal­jytqan bola­shaqqa qaraı aıaq basqanyn perzenttik sezim­men emirene eske alady”, – dep jazady. Kúrishtiń arqasynda kúrmek sý ishedi. Keıipkeriń týraly sóz sóıleı otyryp, amalsyzdan ózińdi de kiristirip jiber­ge­niń­di baıqamaı da qalasyń. Keıde qalyń­daý, keıde juqalaý jaǵylyp ketedi. Onyń nesi aıyp? Rasynda, obekti haqynda kókirekke túıgenińdi, kórgen bilgenińdi óz qatysyńsyz qalaı aıta alasyń. Sondyq­tan oqyrmannan keshirim ótine otyryp, áńgimege Ánýar Tur­ly­­bekulyna jáne ózime qatysty bir-eki jaıtty kiristire keteıin. 1966 jyly Al­matydaǵy №9 qazaq orta mektep-ınterna­tyn bitirgennen keıin jýrnalıstıka fa­kýltetine oqýǵa tússem be degen nıetim júzege aspaı qaldy. Jasyǵanym joq. Estı­tinmin, Ánekeń de birneshe jyldan ke­ıin oqýǵa kirdi dep. Kelesi jyly da sol kepti kıdim. Eki joly da bir ǵana ball jet­peı qaldy. Janashyr naǵashym Shahza­da Juma­diluly bul joly qatty oılandy. Bul endi bolmas, Ánýarǵa alyp baraıyn, bir kómek jasasa, sol jasar degendi aıtty. Áıteýir úmit qoı. Orta mektepti úzdik bitir­genmin, baspasózge qatysyp júrmin. Odan artyq ne kerek. О́z oıym osylaı deıdi. О́tken ǵasyr. Alpys jeti. Qazan aıy­nyń bel ortasy. Sol kezdegi Internasıo­nalnaıa kóshesindegi Ánýar Álimjanovtyń páterine at basyn tiredik. Bala kezinen kór­shi turyp, birge asyq oınap ósken naǵashymdy Ánýar Turlybekuly qushaq jaıa qarsy aldy, seni de kóretin kún bar eken-aý dep qushaqtap jatyr. Úlken kisiler (ekeýi ol kezde áli qyryqqa da ilikpegen) áńgime qyzyǵyna berilse, men “Lıteratýrnaıa gazetanyń” tilshisi kabı­netinde emin-erkin jumsaq kresloda shaı­qa­lamyn. Qabyrǵada dúnıejúziniń karta­sy, sórelerde kitaptar, ómiri men kórme­gen shet el fotoapparaty men syrt jurt­tyq tranzıstorly radıoqabyldaǵysh. Ekeýiniń jarasqan, emen-jarqyn áńgime­leri qulaǵyma emis-emis jetedi. Ánekeń aýyl jaıyn, ózi biletin adamdaryn suras­tyryp otyrǵan syńaıly. Aqsholaqov Kárim, Qapsalıamov Shyńqoja aqsaqal­dar­dyń, Aqshal, Ájibek atalarymyzdyń, Alshoraz, Úmitjan apalarymyzdyń, Jarqynaı tátemizdiń, Baýberik, Eseıbek, Shyńǵys aǵalarymyzdyń attary ataldy-aý deımin. Dına degen bizdiń aýylda joq esimdi de sonda qulaǵym shalyp qaldy. Ekeýiniń sózi taýsylar emes. Tek naǵa­shym, mynaý meniń týǵan jıenim, baıaǵy óziń biletin jylqyshy Qamzanyń jal­ǵyzy degende, jazýshy eleń etkendeı men jaqqa burylyp qarady. – Ýdıvıtelno, ýdıvıtelno. A, skajı, vylıtyı otes. Kak je, kak je... Razve ıa mogý zabyt ego otsa ı ego pegogo konıa. Na nem on menıa ne raz katal. Iа ı ne znal, chto ý nego est naslednık. Ty chıtal moı roman “Sınıe gory”? A ved ego papasha prototıp moego tabýnshıka Hamzy, – dedi orysshalap. Naǵashym basyn ızep kúlip jatyr. Barlyq mán-jaıǵa qanǵannan keıin, Ánekeń maǵan kóziniń astymen synaı qarap aldy da, orys tilin qaı shamada bile­tinimdi surady, orys ádebıetinen, batys ádebıetinen kimderdi oqyǵanymdy táptishteı bastady. – Qazaq ádebıeti jaıynda saýal qoıyp áýrelemeımin. Ony bilýge tıissiń. Mindet­tisiń. Qazir orys klassıgi shyǵar­masynan úzindi oqımyn, sony tapsań – seniń sharýańa kirisýge ýáde bereıin, – degeni qýaqylana. Erterekte Ǵabıt Mú­sirepovtiń Martynovtyń urpaǵymen sóz­­saıysta Iraklıı Andronnıkovke jú­gin­genindeı, ishteı óz ustazym, orys áde­bıetiniń muǵalimi Turalyq Dónenbaev­qa syıyndym. Ánekeń kúbirleı bastap ketti, jatqa soǵyp otyr. Naǵashym tastaı qatyp qalǵan, mundaı oqystyqty ol da kútpese kerek. “ – Izvınıte. Dovolno lıýdeı kor­mılı slastıamı; ý nıh ot etogo ısportılsıa jelýdok: nýjny gorkıe lekarstva, edkıe ıstıny. No ne dýmaıte, odnako, posle etogo, chtob avtor etoı knıgı ımel kogda-nıbýd gordýıý mechtý sdelatsıa ıspra­vıtelem lıýdskıh porokov”, – dep qalam­ger aǵamyz bir tynystaǵanda, men: “ – Boje ego ızbavı ot takogo neve­jestva! Emý prosto bylo veselo rısovat sovremennogo cheloveka kakım on ego po­nı­­maet ı, k ego ı vashemý neschastıý, slısh­kom chasto vstrechal. Býdet ı togo, chto bo­lezn ýkazana, a kak ee ızlechıt – eto ýj bog znaet!” – dep jalǵastyryp áket­tim. Abyroı bolǵanda, oqyǵan “bıletim” keldi. M.Lermontovtyń “Bizdiń zamannyń kahar­many”. Kirispesi. Sóıtip, Ánekeńniń syny­nan súrinbeı óttim desem de bolady. Ánekeń naǵashym da kóńildenip sala berdi. Talant­ty pýblısıst, daryndy qalamger­men meniń jaqyn tanystyǵym osylaısha bastaldy. Qudaı bergen daryn eshqashan qalyp­qa syımaıdy. Sóz zergeriniń kıesi odan beter. Odan oń zarıad ta, teris zarıad ta ta­ralýy zańdy qubylys. Jaratýshynyń pár­­meni solaı. Bıylǵy jyly 12 mamyr­da, kózi tiri bolǵanda, seksen jasqa keler Ánýar(bek) Turlybekuly Álim­janov týraly aıtar oı da osy tezıster tóńi­regi­nen shyqsa kerek-ti. Eń aldymen, onyń orny kózi tirisinde de bólek, oqshaý edi. Qazir tipti oısyrap tur. Myna syldyry kóp zamanda Ánýardyń kósemsózin eli-jurty izdeýde, bitimi bólek únin saǵyna eske alýda. Á.Álimjanovtyń prozasyn, jol-sapar ocherkterin, esselerin, sóılegen sózderin oqyp otyrǵanda, sol zaman qan tamy­rynyń búlkilin, zamana aǵysyn baıqaǵan­daı bola­­syń. Sonymen qatar onyń shy­ǵar­malary keleshekti de meńzegen, kúnge de bet alǵan. Ol bir shyǵarmasynda, alpy­synshy jyl­dar­dyń basynda “Lıteratýr­naıa gazeta­nyń” tilshisi retinde M.Áýezov­pen saparlas bo­lyp, sol kezegi Stalına­badqa (Dýshan­be­ge) Tashkent arqyly ushqandaryn baıandaı­dy. Ushaqtary ózbek aǵaıyndardyń bas qala­sy­na keshigip kelip, tájik astana­syna attanar kóliktiń uzap ketkeniniń kýási bola­dy. Muhań sol jerde qabaǵyna kirbiń uıa­lap, qyrsyq dúnıege narazyly­ǵyn, boıyn­daǵy aýrý-syrqaýyn tize bastaıdy. Ánýar aǵamyz jalma-jan ózbek áriptesterine habarlasa qoıady, eki ókpelerin qoldaryna alyp Kamıl Iаshen, Ǵafýr Ǵulam bastaǵan ózbek jazýshylary quraq ushyp jetedi. Birer mınýttan soń respýblıka basshy­lary­nyń biri – Sharaf Rashıdov te áýejaı basy­nan tabylady. Áýejaı zaly endi kóńildi otyrysqa ulasady. О́zbek úkimeti Qazaq­stan delega­sııa­syna arnaıy ushaq bólip, bular Stalınabadtaǵy jazýshylar­dyń halyqara­lyq jıynyna babymen, bazarly attanady. Osy jerde aıtpaı ketpeske bolmaıtyn taǵy bir fakti bar. Keıin Lenın­dik syı­lyqqa usynylǵan shy­ǵar­malardyń qata­rynda Sharaf Rashı­dov­tyń revolıýsııa taqy­rybyna arnalǵan romany da bolǵan, sondyqtan saıası qaıratker Muhańdy kóp jaǵalasa kerek. Biraq dana­góı qazaqtyń búıregi Shyńǵys Aıtmatov­qa buryp, jas prozaıktiń kandıdatýrasy ótip ketipti. Qazaqstandaǵy ádebı ortaǵa sińisý Ánýar syndy tulǵalarǵa da ońaıǵa soqpa­ǵan. Jazýshylar odaǵy ol kezde Proletar kóshesinde. Odaq basqar­masynyń tóraǵasy – Ǵabıden Mustafın, jaýapty hatshysy – Seıitjan Omarov. О́ziniń aıtýynsha, kezekti bir jıynda “Lıteratýrnaıa gazeta­nyń” tilshisi bolatyndaı bul kim ózi, bunyń áleýet­ti qoldaýshysy bar, úlken jerde tireýshisi bar shyǵar degen kóńilge kelerlik sóz aıtylady. Ol sóıleýshini Sábıt Muqa­nov, Muhtar Áýezov qoldaǵan­daı syńaı tanytady... Osy jaǵdaıdan keıin jas ádebıetshi basqa respýblıkaǵa ketýge májbúr bolady. Eki aıdaı Ýkraı­nada “Lıtgazeta­nyń” tilshisi mindetin atqarady. Jasy kishi qyzmetkerlerimen únemi “synok” dep sóıle­setin tamasha ǵalym, ádebıet synshysy, gazettiń bas redaktory, baıyrǵy orys zııalysy B.Rıýrıkov birde telefon soǵyp: – Ulym, seni “Moskva” qonaqúıinde Áýezov kútip otyr. Kıevten Máskeýge jyldam jet, – deıdi. “Men meımanhanaǵa kelip, nómirdiń esigin qaqsam, Muhań bólmesinde eken Bir­sypyra áńgimelestik, óziniń burynǵy stý­denti ekenimdi, folklordan bizden zachet alǵanymdy aıtyp berdim. M.Áýezov oty­ryp: “Sen, shyraǵym, elge oral”, – dedi. El­ge qaıttym. “Lıteratýrnaıa gazeta­nyń” Qazaqstan jáne Orta Azııa boıynsha til­shisi jumysyna kirisip kettim. Gazet ol ýaqyt­­ta Tashkentte basylyp shyǵatyn, endi Almatyda da basyla bastady. О́zbek aǵa­ıyndar: “Orta Azııanyń ortalyǵy Tash­kent shahary, sondyqtan gazet tilshisi biz­diń qala­da turýy kerek, osynda kelsin”, – de­gen tilek aıta bastady. Tipti páter kiltin qolyma ustatqan kezderi de boldy”, – dep eske alady jazýshy sol kezde bastan ótken oqıǵalaryn. Aıtqandaıyn, “Lıtera­týrnaıa gazetanyń” tilshiligine Ánekeńnen buryn Máskeýge T.Jarokov, Q.Satybal­dın, H.Er­ǵalıev, D.Snegın, L.Krıvo­shekov, T.Álim­qulov shaqyrtylyp, synaq­tan ótip kóripti. M.Áýezov Ánýar Álimjanovtyń “Kúnge bet alǵan kerýen” povesine jazǵan alǵy­sózinde qos tildi jáne orys tildi qalamger­ler shyǵarmashylyǵyna qysqasha sholý jasap ketkeni belgili. Baýyrjan Momysh­uly, Seıdbeılı, Shyńǵys Aıtmatov syndy eki tilde birdeı qalam terbeıtin ádebıet­shilerge buryn kúdikpen qaraýshy edim, endi ol pikirimnen qaıttym deı kele, tek qana orys tilinde jazatyn Ánýar Álimjanovtyń, Oljas Súleımenovtiń esimderin atap ótedi. Ana tilin múltiksiz bilse de, oqyrman qaýym­ǵa tek orys tilinde shyǵyp júrgen jas Ánýardyń shyǵarmashylyǵyna qoldaý kórsetedi. Eldik, ulttyq ıgilikterdi odaqtyq arenaǵa shyǵarý, álemdik keńistikke jedel jetkizý úshin osyndaı jolǵa túsken degendi emeýirinimen tanytady. Shyndyǵyn aıtý kerek, “Lıteratýrnaıa gazetada” qyzmet atqaryp júrgen kezde ol dosym kóp dep oılady, jatym joq degen qaǵıdat ustandy. Halyqaralyq jıyn­darda bir kisiniń balalaryndaı birin-biri qoltyqtaı, bir-birine jylyushyraı qarap túsken qazaq qalamgerleriniń sýretterin kórgende, naǵyz ıdıllııany, sútteı uıy­ǵan tirshilikti kóz aldyńa elestetesiz... Keıin talaılardyń taıqyp ketkenin, tasada turyp oq atqanyn kózimiz kórdi, qulaǵymyz estidi. Ne kerek, bárine ýaqyt synshy. Ánýar aǵa­myzdy da sútten aq, sýdan taza deı almas­pyz. Onda da pende­shilik bolǵan shyǵar. Keıin “Qazaq áde­bıeti” basyly­mynyń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy­nyń birinshi hatshysy qyzmetin atqaryp júrgen jyldary ol burynǵy ustanymy men uǵymyna tirshilik usynǵan ózgeris engizgeni baıqalady. Kúresetindermen kúresti, tiresetindermen tiresti. Ásirese Ortalyq komıtettegi iri fýnksıonermen shaıqasy uzaqqa sozyldy. Osy arpalysta Ánýar Turlybekuly taktıkalyq jeńilis tapty. Sol zamannyń realızmi men obrazy jazýshy B.Tilegenovtiń “Tuıyq ómirdiń qupııa­sy” atty belletrıstıkalyq týyndy­synda jan-jaqty baıandalǵan. Keıinirek Ánekeń uly ustaz M.Áýezovpen kezdesýin, ózine sonaý 1961 jyldyń kókteminde aıtqan aqyl-keńesin barmaǵyn tisteı talaı eske alǵan da shyǵar: “– Seni osy jańa povest jazyp bitirdi deı me. Ákep tastarsyń. Eki kúnnen keıin telefon soǵyp, shaqyryp aldy. Qaqpanyń aldynda kútip tur eken. Kabınetine alyp kirdi. Kúlimdeı turyp máshińkege basylǵan birneshe paraqty qolyma ustatty. – Mynaý seniń povesińe arnalǵan alǵysózdiń ekinshi danasy. Birinshi dana­syn baspaǵa berip jiberdim. Aıaq alysyń jaman emes. Povesiń shymyr. Jamaǵatqa kerek, – dedi ol. Qatty tolqydym, tilim tańdaıyma jabysyp qalǵandaı. Paraqtardy alyp esikke bettedim. – Qaıda barasyń? Jaq ashpadyń ǵoı? – dedi ol. Rahmettiń ornyna men: “qara baqyr da joq edi, aıaq astynan altynǵa jolyqtym”, – sııaqty birdeńe degen bolýym kerek. Ol kúlip jiberdi de, qolyn ıyǵyma artyp sharbaqqa deıin shyǵaryp saldy. Sál-pál aıaldady. Qyzýy mol, jalpaq alaqanymen arqamnan aıalaı qaqty. – Irkilme, betińnen jarylqasyn, aldyń ashyq bolsyn! Ádebıet tek bilim men eńbek qana emes, sonymen qabat kúres. Dostaryń da kóp bolar, jaýlaryń da az bolmas”. Ol qolyna tıgen bılikti qara basy­nyń qamy úshin emes, jazýshylardyń ıgil­igine, halyq sanasyn kemeldendirýge sarqa jum­sady. Kezinde Á. Álimjanov: “qazaq qoǵamy úshin aǵartý dáýiri áli aıaqtalǵan joq”, – degen tezısti aýyzsha da, jazbasha da jıi qaıtalaıtyn. “Aǵartý” sóziniń maǵynasy orysshadaǵy “pro­sveshe­nıe­den” anaǵurlym keń, anaǵurlym maǵynaly dep aqsııa kúle­tin. Átteń, orys tilinde jazǵanda “aǵar­týdy” paıdalana almaımyn, áıtpese sana­ny da, júrekti de tazar­tatyn kez keldi emes pe? Osy pikirlerdiń fýtýrologııaǵa da qaty­sy barlyǵyn jazýshy sezgen de bolar-aý. Á.Álimjanov qazaqty júzge, rýǵa bólip kórgen emes. Ol klassıkalyq úlgige aınal­ǵan qalamgerlerge de ádil baǵasyn beretin, eshqashan biriniń aldyna birin salýdy, bireýiniń aıdynyn ekinshisinen erekshe asyrýdy kózdegen emes. Kóńilinde kirbiń bolsa, ol “Olar qatarlasa qadam basqan” maqalasynda: “S.Seıfýllın, B.Maılın, I.Jansúgirovterdiń eńbegi tar jol, taıǵaq keshýde bizdiń zııalylardyń kóshin bastap, tarıhtyń qaterli ótkelderinen ótkizýinen kórinedi”, – dep jazar ma edi. Bir oıdy bir oı túrtpekteıdi. “Para­sat” jýrnalynyń bas redaktory, belgili jazýshy B.Nurjekeulynyń tapsyrmasy­men men Ánýar Álimjanovtan osydan dál jıyrma jyl buryn suhbat alǵanym bar. Sol áńgi­meniń keı tusyn osy jerde qaz-qal­pynda keltire ketýdi jón kórip otyrmyn: “K. Q.: Aǵa, osydan keıin Qazaqstan­daǵy jeltoqsan oqıǵalary nege eske túspesin. Sizdiń “Lıteratýrnaıa gazeta­daǵy”, “Drýjba narodov” jýrnalyndaǵy maqalalaryńyz nege oıǵa oralmasyn! Á. Á.: Sol jeltoqsan oqıǵalary kún­deri maǵan Máskeýden bir jolda­sym habarlasyp: “Sen ne qarap otyrsyń? Elimizdiń basty gazetinde “Razgýl na­sıonalızma v Kazahstane” degen kólemdi maqala daıyndalyp jatyr”, – dedi. Shyndyǵyn aıtsam, sonyń aldyn alý kerek sııaqty kórindi. Túnimen otyryp materıaldy daıyndap shyqtym da, teletaıp arqyly “Lıteratýrnaıa gazetaǵa” jiberdim. Maqala qańtardyń 1-i kúni jaryq kórdi. Onyń árbir joly Máskeý­degi eń joǵarǵy oryndarda muqııat qara­lyp, sonan keıin terýge jiberilgenin aıta keteıin. Mine osy mysaldan-aq saıası basshylyqtyń sol kezdegi jumys stıliniń sıqyn anyq ańǵarýǵa bolady. Materıal jarııalanysymen qazaq jigitteri de, orys jigitteri de telefon ar­qyly talaı qoqan-loqqy jasady. Qoıshy ony, másele onda emes. Fransýz, arab el­deri, Marokkonyń gazetteri jarııa­la­nymdy joǵary baǵalap, ımperııalyq jýan judyryqty aıyptap­ty. Iаǵnı halyqaralyq rezonansqa osylaısha jol ashyldy degen sóz... Endi myna bir faktige kóńil aýdara keteıin. Almatydaǵy oqıǵany tekserýge máskeýdegiler, osynda jumys istep júr­gen kezinde moralǵa jat qylyǵy úshin jumystan qýylǵan, keıinirek saıası bıýro­nyń múshesi, SOKP Ortalyq Komıteti janyndaǵy Partııalyq baqylaý komıteti­niń tóraǵasyna deıin ósken M.Solo­mensevti jibergen” О́z týǵan aýylynyń kózi deı me, álde ertede dúnıe salǵan ákemniń shapaǵaty ma, áıteýir, Ánekeń de, Flıýra jeńgemiz de meni jyly júzben qarsy alatyn. Kúnderdiń kúni úıine jáne at izin salǵanymda, stýdenttik shaǵyndaǵy bir sýretti kórsetti. On bes shaqty jastyń otyrǵany bar, turǵany bar. Kóńildi, shat-shadyman top. Ekinshi qatardaǵy Ánýar aǵa birinshi qatarda otyrǵan shıkil sarynyń basyna aıaǵyn ilip qoıypty. “Stalındik stıpendıat”, – dedi maǵan qarap. Osyndaılardyń kesiri talaıǵa tıgenin de birazǵa deıin baıandady. Sózden sóz shyǵa kele, Qazaq ýnıversıtetin irkes-tirkes bitirgen Anatolıı Ivanov, Nıkolaı Kýzmınderdiń attary ataldy. Olarǵa ókpesi qara qazandaı ekenin jasyrmady. Ekeýi de Qazaqstanda týyp, qazaq jeriniń nanyn jep jetilse de, bizdiń halyq, bizdiń el týraly jumǵan aýyzdaryn ashpaıdy, ashsa da – sol baıaǵy shovınıstik pıǵyl, ım­perııa­lyq órkókirektik. Túrki mádenıeti, qazaq órkenıeti týraly bir mysqal túsinigi bolmasa da, astamsı, adamsı, mardymsı ma­terıal jazady dep ashyna sóıledi. Baıqa­sańyz, A. Ivanov basqaryp otyrǵan “Molo­daıa gvardııa” jýrnalynyń 1989 jyly 7- 8 sandarynda shyqqan “Ot voıny do voıny” jazbalaryn sholyp shyqqanyńyzda, Ánekeń sóziniń rastyǵyna kózińiz ábden jetedi. Sondaı solaqaı syndarǵa qaıyspaı tótep bergen, “Komsomolskaıa pravda” basyly­­myn­da jedel jaýap qaıtaryp, álgilerdiń betin qaıtaryp, ońdyrmaı toıtaryp tastaǵan Á.Álimjanovtardy qazaqtyń baǵyna bergen-aý degen oı túıesiń. “Lıteratýrnaıa gazeta”, “Pravda” gazet­teriniń tilshisi bolyp júrgen kezde qazaq jumysshy tabynyń roli, olardyń úles salmaǵyn kóbeıtý máselesine arnap Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Komıteti­niń birinshi hatshysy D.A.Qonaevtan Á.Álim­janov birneshe ret suhbat aldy. Ol kezde Dımekeń saıası bıýroǵa kandıdat ta, múshe de emes edi. Sheteldik jýrnalıstıkadan habary mol qalamger respýblıka ekonomıkasy, áleýmettik jaǵdaıy, ádebıeti men máde­nıetiniń odaqtyq basylymdarda ımıdjin qalyptastyrdy. “Pravda” gazetinde ulttyq jumysshy tabyn ornyqtyrý jáne kemel­dendirý týraly sol kezdegi el basshysynyń maqalasyn daıyndap berdi. Jazýshy Qazaqstan áleýeti, qazaq máde­nıeti úshin Úndistan baǵytynyń asa mańyz­dy ekenin erte uqty, osy rette ol M.Áýezov dástúrin birden-bir ilgerilete damytqan, oı-parasat jelisin jalǵas­tyrǵan daryndy shákirt bola bildi. Birde Úndistan sapary týraly qyzyqty áńgime­lerin bastamas buryn maǵan kishkentaı qalaıy qutydaǵy sary dárini kórsetti. Úndistanda qatty aýyrǵanymda osy dári janymdy alyp qaldy. Aǵylshyndardyń dármegi dep maǵan ısketip te kórsetti. Iisi ashyǵan aırandaı ashqyltym edi. Aıaqtalmaǵan “Tanym” roma­nyn oqyp otyrǵanda, Babyr shyǵarmashy­lyǵyn zerttegenimde osy epızod meniń esime qaıta-qaıta túse berdi. Ol myqty strateg edi. О́rkenıet beta­ly­sy, qoǵam qadamy týraly boljamdyq saryn­daǵy taldamalyq, zertteýshilik maqa­la­lary men sóılegen sózderinen ult bolashaǵyna degen janashyrlyqty, asa bir alańdaýshylyqty ańǵarýǵa bolar edi. Ol ál-Farabı úshin janyn shúberekke túıip arpalysty, kórshi aǵaıyndarmen taıtalas órship turǵan kezde odaqtyq “Lıteratýrnaıa gazetada” Otyrardan shyqqan danyshpan týraly oqıǵanyń aldyn alar maqala jarııalady. Ol óz oıyn О́zbekstanda shyǵatyn “Pravda Vostoka” gazetine deıin bastyrdy. Bul sharýaǵa tájik dostaryn – ataqty ǵalym B. Ǵafýrovty, Lenındik syılyqtyń laýreaty Mırzo Tursynzadeni, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Mýmın Kanoatty da aralastyrdy. Qazaq­stan basshylyǵyna jańa ǵımaratqa kóshken ortalyq kitaphanaǵa ál-Farabıdiń atyn bereıik dep usynys aıtqan da Á.Álimjanov bolatyn. Júregi qazaǵym, shyǵys mádenıeti dep soqqan qalamgerdiń uly babamyz Ábýnasyr ál-Farabıdi qazaq topyraǵyna alyp kelýge osylaısha naqty úles qosqan­dardyń aldyńǵy leginde júr­genin qazirgi jurt, nege ekenin bilmeı­min, umyta basta­dy. Ol Murat Áýezov, Bolathan Taı­jan sekildi daryndy jastarǵa ál-Farabı dúnıetanymy týraly sony pikirli eńbek jazdyrýǵa muryndyq ta boldy. Amal ne, áne-mine oqyrmandar qolyna tıeıin dep turǵan bul týyndy kommýnıstik senzýra­nyń pyshaǵyna ilinip ketti. Osy arada Keńes odaǵy kezinde alynǵan álginde atalǵan suhbattan jáne bir úzindi keltire keteıin: “K. Q.: Jat jurttan topyraq buıyr­ǵan qazaqtyń basy da, aıaǵy da Ábýnasyr ál-Farabı emes shyǵar. Erterekte Siz jaz­ǵan “Ata mekensiz adam” áńgimesiniń keıipkeri dúnıede bar jandaı kórinedi maǵan. Á.Á.: Ol kezde basqasha ataý da, jazý da múmkin emes. 1959 jyly Venada Jastar men stýdentterdiń dúnıejúzilik festıvali ótti. Delegasııamyzdyń quramynda Alekseı Adjýbeı, Robert Rojdestvenskıı, Dmıtrıı Pavlychko, Súıinbaı Eralıev, Murad Qajlaev bar bolatyn. Áńgimege keıipker bolǵan adam maǵan sol Venada jolyǵyp, áńgimelesken-di. Ol soǵysta tutqynǵa túsip, sodan jat elde qalyp qoıǵan talantty qazaq aqyny Májıt Aıtbaev edi. Fes­tıvalge Mıýnhennen arnaıy kelgen eken. Abylaı han týraly tamasha poemasy bar onyń. Qaıran aqyn osy kúni dúnıe salyp­ty. Túrkııanyń qazaqtary onyń ádebı murasyn jınastyryp bastyrǵaly jatyr degen jaqsy habar estımin. Sol Venadaǵy festıvalde Iogann Shtraýstyń nemeresi basqarǵan sımfo­nııalyq orkestrdiń konsertinde birinshi skrıpkada Túrikogly degen adam oınady. Ol búrkenshik attyń ıesi de qazaq ekenin maǵan Májıt Aıtbaev aıtqan. Asqan qazaq vırtýozy da bul dúnıeden ótipti qııaldanyp”. ­Osy suhbattan keıin men de qyryq oı­la­nyp, qyryq tolǵandym. Bıyl 110-jyl­dyǵyn atap ótip otyrǵan uly tulǵa Sábıt aǵamyz da tegin adam bolmaǵan-aý, sirá. Ol kisiniń “Botagózindegi”, “Móldir ma­hab­­batyndaǵy”, Ǵ.­Mustafınniń “Daýyldan keıin” romanyndaǵy Alash ardaqtylary­nyń “jaǵymsyz” obrazdary eń bolmasa sol raıda tarıhta saqtalyp qalsyn, erteń esti urpaq esik qaǵar, arystaryn arshyp alar degen arǵyny kózdegen tekti oıdan týyndaǵan shyǵar degen toqtamǵa keldim. Derekti derek túgendeıdi. Joǵaryda aty atalǵan arǵy tegi polıak, daryndy orys aqyny Robert Rojdestvenskıı men Aleksandr Bloktardyń bedeli oıda-joqta aldymnan kes-kesterin qaıdan bileıin. Jazýshylar odaǵynyń barynan meni bir-eki ret kórip qalǵan Ánekeń kabınetine shaqyryp alyp: – Saǵan Azııa-Afrıka jazýshylary­nyń V forýmyna qatyssyn dep bılet jazdyryp qoıdym. Tálim-tárbıe al, syrttan da dos kóbeıtken, óris keńeıtken jaqsy. Seniń osyndaǵy dostaryń kóp sııaqty. Kóp bolǵany jaqsy ǵoı. Al, sen tektiler poezııasynyń sońǵy tuıaǵy Bloktyń “Drýzıam” degen óleńin oqydyń ba? Onda mynadaı joldar bar, uǵyp al: Drýg drýgý my taıno vrajdebny, Zavıstlıvy, glýhı, chýjdy, A kak by jıt ı rabotat, Ne znaıa ızvechnoı vrajdy. Chto delat! Ved kajdyı staralsıa Svoı sobstvennyı dom otravıt, Vse steny propıtany ıadom, I negde glavy preklonıt, – dep ári qaraı jalǵastyryp áketti. – О́ziń bilesiń, meniń Robert Rojdestvenskıı degen dosym bar. Sol ekeýmiz erterekte Pragada issaparda boldyq. Ondaǵy keıbir meımanhanalarda balkon degen atymen bolmaıdy, terezeleri balkonnyń esigindeı dalıyp jatyr. Birde Robık temeki tartamyn dep, Máskeýdegi ádetimen esikten shyǵa berdi. Ekinshi qabat­tan jerge qulap tústi, aıaǵy syndy. Qyzýlyq ta bar. Áıteýir, Qudaı saqtady, áıtpese daryndy aqynnan aırylyp qalar edik. О́zimizdiń Muqaǵalı Maqataevty eldiń bári biledi. Mýzasy qudyretti, qaıtalanbas daryn. Biraq shegesi bostaý. Taılaqtaı taı­rańdap, kóringenge ilesip kete beredi. Men ony keremet jaqsy kóremin, myna uıyqtan qutqarý úshin shalǵaıǵa, Máskeýge, ádebıet ınstıtýtyna oqýǵa jiberdim. Ne paıda? Qaıtyp keldi, – dedi muńyn shaq­qan­daı. – Máskeýde issaparda júrgenim­de osyndaǵy áperbaqandar Muqalı men Toqashty, bir-eki orys aqynyn Jazýshylar odaǵynan shyǵaryp jiberipti. Úsh aıdan keıin barlyǵyn qaıtadan qalpyna keltirdim. О́ner adamynyń alaı-pulaıyn keshire salýdan dáneńeń ketpeıdi. Osy kúni osy týraly ártúrli alyp­qash­pa, sypsyń áńgimeler qaptap ketti. Onyń bári otbasy, oshaq qasynyń ósek-aıańy. “Parasat” jýrnalynyń ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi qyz­metin atqaryp júrgen kezimde taǵy da bas redaktorymyz Beksultan Nurjekeulynyń tapsyrýymen osy máseleni arhıvke baryp teksergenim bar. Kóshirmeleri Bekeńniń de, meniń de qolymda. Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń sol otyrysyna Á.Álim­janov qatyspaǵan, onyń qoly da joq. Qaýlyǵa qol qoıǵan sol kezdegi qatardaǵy hatshylardyń biri. Á.Álimjanov Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basshylyǵynan ketkennen keıin de Muqaǵalıdy kózinen tasa qylǵan emes. Onyń óleńderi Qazaq KSR Memlekettik syılyǵyna usynylǵan kezde “Kazah­stanskaıa pravda” gazetine “Aqyn armany” degen kólemdi maqala jazdy, onyń qaı­talanbas daryn ekenin orys jurtshyly­ǵyna, orys tildi qazaqtarǵa jarııalady, Memlekettik syılyqqa ábden laıyq tulǵa dep bildi. Biraq, biraq... Amal ne, sol joly Muqaǵalı Maqataev shyǵarmashy­lyǵy laıyqty baǵalanbaı qaldy. Keńes odaǵy ádebıetshileriniń bas basylymy “Lıteratýrnaıa gazetanyń”, sol kezdegi eldiń ıdeologııalyq bas daýysy sana­latyn “Pravda” gazetiniń Qazaqstan boıyn­sha menshikti tilshisi qyzmetin atqara júrip, ol álemniń kóptegen mem­leketin aralady, alpysynshy jyl­dar­dyń eleń-alańynda Afrıka qurlyǵynda bastalǵan jappaı otarsyzdaný úderisin kózimen kórdi, batys elderi­niń materıal­dyq jáne rýhanı qysym­shylyǵyna qarsy bas kótergen halyqtyń kósemderimen jaqyn tanysty. Qazaqtyń halyqaralyq jýrnalıstıkasy­nyń shynaıy bastaýshy­sy bolǵan Ánýar Turly­bekuly Kenııa halqynyń kóshbas­shysy Djoma Kenıata (Ýılıam Dıýbýa) týraly “Alaý­laǵan Naıza” degen derekti povest jazdy. Oqı­ǵa­nyń dáp ózindeı jalyn atqan týyn­dynyń osy kúnge deıingi kókeıtesti­ligine (irgedegi eldegi eki dúrbe­leń­nen keıin) tańqalmasqa lajyń joq. Pýblısıst zaman aǵymyna qaraı bylaı tolǵanady: “Ol kósem. Kósemder óz erkimen óri­sin tastap ketken emes. Ony ómir dáleldep berdi. Olardy aýystyrady. Ornynan taıdyrady. Kósemniń kez kelgen múltigi, kez kelgen qateligi halqy úshin de, ózi úshin de qaterli”. Qarlyǵash atty kishkentaı qazaq aýylynda týyp-ósken Á.Álimjanovtyń ádebı keıipkerleri qanshama erýdıt, azýyn aıǵa bilegen dóı qaıratker bolsa da, jeti jurttyń órkenıetin órimdep shyqsa da týǵan jerine, qarlyǵashtaı uıasyna qaıtyp oralyp otyrady. Onyń shyǵarmalarynyń konsepsııasy da, kompozısııasy da týǵan aýylynyń, qazaq topyraǵynyń kindigine baılanǵan. Osy rette “Sınıe gory” (1964); “Sývenır ız Otrara” (1966), “Most Karasýnkara” (1966) sııaqty povesterin esimizge túsirsek te jetkilikti. Ol 1969 jyly “Qazaq ádebıeti” gazetiniń bas redaktorlyǵyna taǵaıyndal­dy. 1970 jyldan 1979-ǵa deıin Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birin­shi hatshysy qyz­metin abyroımen atqar­dy. Osy tusta qazaq jazýshylary­nyń shet eldermen baıla­nysy jolǵa qoıyldy. Sol jyldardyń tát­ti­si men taýqymeti týraly jazýshy Beke­jan Tilegenov “Tuıyq ómir­diń qupııasy” ro­man-essesinde tar­tymdy baıandap bergen-di. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, KSRO Jazýshylar odaǵyndaǵy qat-qabat uıym­das­tyrý jumystarymen júrgen qalam­ger shyǵarmashylyqtan da qol úzgen emes. “Strela Mahambeta” (1969), “Gones” (1974), “Vozvrashenıe ýchıtelıa” (1979) tarıhı romandary birinen soń biri dúnıege kelip jatty. Rýhanı, ıdeolo­gııalyq qyspaqtyń dártesinde júrip-aq ol aq almas aqyn Maham­bet ólimi týraly: “ – Barlyǵyńdy ábilet bassyn, barlyǵyńa naǵylet jaý­syn... Ony mert qylǵan kápir­ler emes, sen­dersińder, ózderińsiń­der”, – deı aldy. 1991 jyly ol uly qazaqtyń biri – Mus­tafa Shoqaıdy aqtap alý úshin Máskeýdegi “Drýj­ba narodov” jýrnalyna kólemdi maqala jarııalady. Aıtys-tartysqa taǵy da bilek sybana kirisip ketti. 1989 jyly Ábdijámil Nurpeıisov, Ábish Kekilbaevtar­men birge Jańaózendegi tolqýlarǵa ara aǵaıyn­dyq jasap, basý aıtyp qaıtty. Sol jyl­dyń 17-19 shil­desinde Semeıde ótken “Se­meı qalasy jáne Semeı oblysynyń ekolo­gııalyq ahýaly jáne halqynyń densaýly­ǵy” atty halyqaralyq konferen­sııaǵa qatysyp, bet baqtyrmaı, shaptyǵyp turǵan po­lıgon basshysy general-leıtenant A.Ilen­ko­ǵa: “Marshaldyń buıryǵy bir basqa, halyqtyń talap-tileginiń jóni bir basqa. Siz qazir halyqtyń aldynda tursyz”, – dep otty sózben osyp-osyp jiber­gen de Ánýar Álimjanov edi. Keıinirek Uly­brıtanııanyń Qaýymdar palatasyna osy máselege baı­lanysty naqty derek túsirip, birinshi daýys kótergen, halyqaralyq dúmpý týǵyzǵan da qazaq azamaty Ánýar Álim­janov bolatyn. Ánýar Turlybekuly ónegeli sózimen de, naqty isimen de týǵan halqyna aıanbaı qyz­met etti. О́ziniń bar kúsh-jigerin, bedelin jumsap 1973 jyly Almatyǵa ákelip ótkizgen Azııa-Afrıka jazýshy­lary­nyń V konferensııasy túısigi bar qazaq oıshyl­daryna úlken ǵıbrat qaldyr­dy, otarshyl­dyqtan qutylǵan elder tyny­sy, azat pikirli qalamgerler shyǵarmalary qazaq ádebı keńistigine keńinen tarady. El oıana bastady. Shyna­ıy azattyqty ańsaǵan, uzaǵynan oılap-tolǵanatyn arly azamat jazýshynyń basty ıdeıasy da sol edi. Qalamgerlik eńbegi úshin Á.Álimjanov Qazaqstan komsomoly syılyǵyna, Qazaq KSR-niń Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyǵyna, Djavaharlal Nerý atyndaǵy halyqaralyq syılyqqa, halyqaralyq “Lotos” syılyǵyna, Agostıno Neto atyn­daǵy halyqaralyq syılyqqa ıe boldy. 1991 jyly 26 jeltoqsanda KSRO Joǵarǵy Keńesi Respýblıkalar palatasy­nyń tóraǵasy, keshegi “halyq jaýynyń” uly Ánýar Turlybekuly KSRO-nyń ha­ly­qara­lyq sýbekt retinde quqyǵy joıyl­­ǵandyǵy týraly deklarasııaǵa qol qoıdy. Uly adam da – pende, jaza basady, múlt ketedi, múdirip te qalady. Rasy, tirshilik ıesi, adam balasy qalaı qubylsa da ýaqyt atty tajalǵa táýeldi. Sondyqtan Ánýar aǵamyz óz shyǵarmasynda sógile de egile jazǵandaı: “O, Vremıa, Vremıa – svıashennyı sýdıa! Skajı, chto jdet nas Zavtra?” – deımiz de... Káken QAMZIN, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń dosenti.