Eýroparlamenttiń qararynda eskerilmegen másele kóp

Aıta keterligi, elimizge qatysty debat qorytyn­dy­sy boıynsha Eýropalyq odaqtyń qarary qabyldandy. Qujatta eldegi jaǵdaıǵa qatysty kóptegen másele aıtylǵan. Máselen, quqyq qorǵaýmen aınalysatyn uıymdardy saıa­sı sebeppen qýdalamaý, beıbit sherýge kedergi keltirmeý, oǵan qatys­qandardy negizsiz ustap, azaptaýdy doǵarý, adam quqyǵyn taptaǵan jaýapty tulǵalarǵa jekele­gen sanksııa salý sekildi talaptar kór­se­tilgen.

Eýropalyq parlamenttiń 671 depýtaty qararǵa daýys berý rásimine qa­ty­syp, sonyń 589-y qoldap, 35-i qarsy shyǵyp, 47-si qalys qaldy. Osy­laısha, Qazaqstandaǵy adam quqy­ǵy­na qatysty qujat basym daýys­pen qa­byldandy. Elimizge qatysty má­se­le­ge qart qurlyqtyń depýtattary erekshe nazar aýdarǵany mynadan-aq baıqalady. Jaryssóz kezinde parlamenttiń 33 múshesi óz pikirin bildiripti. Árıne, talqylaý kezinde depýtattar Qazaqstanda beıbit sherýge shyq­qandarǵa qarsy kúsh qol­da­nyl­ǵa­ny­na narazylyq bildirip, olar­ǵa oq atýdy synǵa alǵany túsinikti. Biraq jıyn barysynda áriptesterin she­shim qabyldaýda asyqpaýǵa shaqyr­ǵan­dar da boldy.

Talqylaýda qarar jobasy av­tor­la­rynyń biri Andrıýs Kýbılıýs sóz sóıledi. Onyń aıtýynsha, Qazaq­stan­da­ǵy qaıǵyly jaǵdaıǵa obektıvti halyqaralyq tergeý qajet. Qujattyń taǵy bir avtory, ıspanııalyq depýtat Nacho Sanches Amor qararda sherý­shi­ler­ge kúsh qoldanýdy aıyptaıtyny kórsetilgenin jetkizdi. Sondaı-aq ol Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń osyndaı kúrdeli kezeńde tereń de­mo­kra­tııalyq ózgeristerdi iske asyra­tyn naǵyz reformator retinde kór­se­tý­ge úndedi.

Budan bólek, pikirtalas kezinde Eýro­palyq komıssııanyń komıssary Stella Kırıakıdıs Qazaqstandaǵy jaǵdaıǵa baılanysty qarar jobasynyń engizilýine qatysty sóz sóıledi. Onyń aıtýynsha, qart qurlyq Qazaqstanda, atap aıtqanda Almatydaǵy zorlyq-zombylyqqa tańǵalǵan.

«2 qańtarda bastalǵan alǵashqy beıbit narazylyq pen búkil eldi sharpyǵan odan keıingi zorlyq-zom­bylyq arasyndaǵy aıyrmany naqty ajy­ratý kerek. Sonyń saldarynan Prezıdent tótenshe jaǵdaı engizip, Ujym­dyq qaýipsizdik týraly shart uıy­myn terrorıstik shabýyldar dep ataǵan oqıǵaǵa qarsy turý úshin kómek­ke shaqyrdy. Muzdaı qarýlanǵan jáne arnaıy daıyndyqtan ótken agressıvti toptar beıbit narazylyq retinde bastalǵan sherýdi bılep-tóstep alǵany kórinedi. Alaıda olardyń kimderge tıesili ekeni jáne ýáj-dá­lel­deri túsiniksiz. Bul toptar keıbir ás­kerı qurylymdarmen baılanysty bolýy múmkin. Iаǵnı olardyń qurylýy men jumys istegeni keıbir kúshtik qurylymdardyń tasasynda órbigenin kórsetedi», dedi Stella Kırıakıdıs.

Eýropalyq komıssııa ókili Qazaq­s­tan­daǵy oqıǵaǵa syrtqy kúsh­ter­diń yqpalyn joqqa shyǵarǵan joq. Ol resmı aqparatqa silteme jasaı otyryp, bastapqyda 10 000-ǵa jýyq adam us­tal­ǵanyn, biraq olardyń kópshiligi bosa­tylǵanyn atap ótti.

«Oqıǵa barysynda 225 adam qaza tapty, sonyń ishinde kúshtik qury­lym­dardyń 19 qyzmetkeri kóz jumdy. 5000-ǵa jýyq adam jaraqat aldy. UQShU tarıhynda alǵash ret shamamen 2030 áskerı qyzmetshi tartyldy, áskerdiń basym bóligi Reseıden jiberildi. Sońǵy aqparatqa sáıkes, 13 qańtarda bastalǵan UQShU ásker­le­riniń shyǵarylýy aıaqtaldy. Oqıǵa­lar­dy resmı tergep-tek­serý bastaldy. Qazirgi ýaqytta daǵ­darystyń kúrde­li­ligi oǵan abaılap tú­sin­dirme berýdi jáne jiti den qoıýdy talap etedi. Eýropalyq odaqtyń atalǵan el­diń keleshektegi saıasaty týraly qo­ry­­tyndy jasaýyna áli erte shyǵar. Sheshi­min tappaǵan máseleler kóp, onyń ishin­de shabýyldaýshylardyń qaıdan jáne kimder ekeni, túpki oılary qandaı ekeni túsiniksiz. Bılikpen júrgizilgen kelis­sózderde oqıǵalardy, onyń ishinde adam quqyqtarynyń buzylýy máse­le­sin tolyq, ashyq jáne táýelsiz túrde tergep-tekserýge shaqyrdyq. Beıbit narazylyq bildirýshilerge qyl­mys­ker retinde qaraǵan durys emes. Osyǵan oraı, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń beıbit sherýge qatysýshylar qylmys­tyq qýdalaýǵa ushyramaýy tıis dep málim­deme jasaǵanyn atap ótemiz», dedi S.Kırıakıdıs.

Eýrokomıssar qaıǵyly oqıǵalardy tergep-tekserý nátıjeleri ashyq túrde júrgiziletinine úmit bildirdi. Sondaı-aq Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq refor­malardy júrgizýge ýáde berge­nin atap ótti. Sóz sońynda spıker Qa­zaq­standy saıası reformalar men de­mok­ratııalandyrýdy jalǵastyrýǵa shaqyryp, osyndaı reformalardy eýropalyqtar qoldaıtynyn aıtty.

Fransııadan saılanǵan depýtat, «Biregeılik jáne demokratııa» tobynyń múshesi Terrı Marıanı Qazaqs­tandaǵy ahýaldyń kún tártibine engi­zil­genine tańdanys bildirdi. De­pýtat bastapqyda jaǵymdy másele talqy­la­na­dy dep oılaǵanyn atap ótti.

«Biz Qazaqstanda ne bolǵanyn naqty bilmeımiz. Maǵan deıin sóılegen basqa spıkerler muny basa aıtty… Áıtse de, sherýshiler arasynda da, qaýipsizdik kúshteri qatarynda da qaza tapqandar kóp ekenin bilemiz. Tártipsizdikter ınflıasııadan týyndady ma? Álde el ishinde iritki salý maqsatynda túrli uıymdardy qarjylandyrǵan Ábilıazov myrzanyń Qazaqstan halqyn tonaǵan mıllıardtaǵan dollary esebinen jasalyp jatqan kezekti aıla-sharǵysy ma? Nemese bul saıası shıelenistiń saldary ma? Qazirgi ýaqytta eshteńe kesip-piship aıta almaımyz. Biraq depýtattardyń kópshiligi ońdy-soldy aıyptap jatyr. Degenmen Qazaqstannyń alǵan asýlary, onyń Jańa Jibek jolyndaǵy basty róli, saıası evolıýsııasy nazardan tys qalǵany anyq baıqalady. Menińshe, Parlamenttegi kópshilikti qy­zyqtyratyn basty másele osy jaǵ­daıdy Reseıge nemese Qytaıǵa qar­sy qoldaný sekildi», dedi Terrı Marıanı.

Depýtat narazylyq kezinde áskerı jáne qatardaǵy adamdar arasynda zardap shegip, qurban bolǵandarǵa kóńil aıtyp, Qazaqstannyń ekonomıkalyq, ári demokratııalyq damýyna qaıta oralyp, beıbitshilik ornyǵýyn tiledi.

Nıderland eliniń ókili, «Eýropalyq konservatorlar men reformıster» tobynyń múshesi Mıshel Hýgevın Qazaqstan – «geosaıası kermede» turǵan el dep málimdedi. Qytaı men Reseı sekil­di eldermen shektesý ońaıǵa soq­paı­tynyn atap ótti. Depýtat Eýro­palyq odaq Qazaqstannyń eń iri saýda áriptesine aınalǵanyn jetkizdi.

«Qazaqstandaǵy oryn alǵan oqı­ǵa­lar barshamyzǵa sabaq bolýy tıis: energııa tasyǵyshtar baǵasy­nyń kúrt ósýi úkimetke qarsy narazylyqtarǵa ákel­di. Son­dyqtan strategııalyq tur­ǵydan oılanyp, EO men onyń aza­mattarynyń múddelerin eskerýimiz kerek. Energetıka salasyndaǵy baǵa­nyń qosymsha ósýin bizdiń azama­t­tarymyzdyń qaltasy kóter­meı­di. Eýro­pa­lyq odaqqa Qazaqs­tannyń tu­raqty jáne senimdi el retinde qa­lyptasqany kerek. Osy turǵy­dan alǵanda, sanksııa­lar nemese Qazaqstannyń ishki isine aralasý bizge de zalalyn tıgizedi», dedi Mıshel Hýgevın.

«Eýropalyq konservatorlar men re­formıster» tobynyń múshesi Ryshard Charneskıı Qazaqstanǵa 11 ret barǵanyn aıta kelip, eldegi jaǵdaıdan az-kem habary bar ekenin atap ótti. «Atalǵan elge birde-bir ret barmaǵan, oryndy-orynsyz tujyrym jasaıtyn adamdarǵa sabyrlyq tileımin. Me­nińshe, áriptesimizge, Eýropalyq odaqtyń asa mańyzdy seriktesi jáne álemdegi eń iri 10 eldiń biri – Qazaq­stan­ǵa turaqtylyq tileýimiz kerek», dedi ol.

Astrahanda týǵan germanııalyq depýtat Sergeı Lagodınskıı qazaq hal­qyna kóńil aıta otyryp, eldegi nara­zylyq kezinde qaza tapqandardy kórgende júregi qars aıyrylǵanyna ekpin berdi. Sondaı-aq osy oqıǵalardan keıin de úmit bar ekenin atap ótti.

«Baqýatty jáne alyp eldiń Prezı­denti men úkimeti osy daǵdarysty múmkindik retinde paıdalanady dep úmittenemin. Bılikti qolda ustap qalý úshin emes, reformalar engizip, adam quqyǵyn qorǵap, sóz erkindigine, saıası ózgeristerge jol ashady dep senemin. Aldaǵy ýaqytta úmitimiz qanshalyqty aqtalatynyna kýá bolamyz», dedi S.Lagodınskıı.

Bolgarııalyq saıasatker Ilhan Kıýchıýk Qazaqstanǵa qaıǵyly oqıǵanyń se­be­­bin túsindirýge ýaqyt berý kerek degen pikir bildirdi.

«Eýropalyq parlament árqashan demokratııalyq qundylyqtardy jaq­taıdy. Osy aıdyń basynda Qazaq­s­tanda oryn alǵan qaıǵyly oqıǵa­lar­dy nazardan tys qaldyra almaımyz. Qazaqstan – Ortalyq Azııa­da­ǵy strategııalyq seriktes jáne biz bul eldegi oń ózgeristerdi árqashan qup­taı­myz. Biraq sonymen birge ondaǵy adam quqyǵynyń buzylǵanyna pikir bil­dirgenimiz de durys. Iá, beıkúná aza­mattar áleýmettik-ekonomıkalyq ómirdi jaqsartý úshin narazylyq bil­dir­di. Biraq bul narazylyqtar ne­likten úshinshi eldiń áskerı aralasýyna ákelip soqtyrǵan zorlyq-zombylyqqa, anarhııaǵa ulasty degen suraq týyndaıdy», dedi Ilhan Kıýchıýk.

Latvııalyq depýtat Tatıana Jdano­ka da osyǵan uqsas pikir aıtyp, Eý­ro­palyq parlament sot keıpine engenin synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, Qazaq­stan­ǵa qatysty qararda birqatar másele bar.

«Beıbit sherýshiler men zorlyq-zombylyq kórsetip, qylmys jasaǵan­dar­dy durys ajyrata alamyz ba? Birqatar halyqaralyq jýrnalıstiń keń­­se­lerine memlekettik kúshter sha­býyl­­daǵanyn aıtamyz da, qazaqstan­dyq iri telearnalar men halyqaralyq «MIR» arnasynyń ǵımarattaryn qa­rý­ly toptyń nemese daıyndyqtan ótken adamdardyń órtep jibergenine kóz juma qaraımyz? Birneshe saıası tut­qynnyń atyn atadyq, biraq odan da mańyzdy isterdi umytyp jatqan joqpyz ba? Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy parlamenttik yntymaqtastyq komı­te­ti­­niń múshesi jáne osy delegasııa tóraǵasynyń burynǵy orynbasary re­tinde Qazaqstanmen tıimdi dıalog júr­gizýdi suraımyn», dedi Tatıana Jdanoka.