Baǵalaý – jetistikke jetýge qajetti quzyrettilik

«Tórt ólshemdi bilim: jetistikke jetýge qajetti quzyrettilikter» kitabynyń av­­tor­lary bilim berýdiń jańa qurylymy da­­myp, atalǵan salanyń óz aldyna qoıatyn maq­sattar aýqymy keńeıgen saıyn olardy iske asyrýda qanshalyqty durys baǵytta kele jatqanymyzdy baǵalaıtyn rásim­der­di ázirleý qajettiligi arta túseti­nin atap kórsetedi.

«Jaqsy» baǵalaý degenimiz ne jáne ol nelikten mańyzdy? Bul suraqty baǵalaýǵa qatysty halyqaralyq keńesshi Nıýman Bıordetke qoıǵanda, ol: «Bir qaraǵanda, qarapaıym másele bolyp kóringenimen, shyn máninde, bul kúrdeli, saıası deńgeıde túsinbeýshilik pen jaýaptyń bolmaýy kóptegen túıtkildi máselege alyp keledi», dep jaýap berdi.

Pedagogıka ǵylymdarynyń teoretık­te­ri baǵa­laýdyń basty fýnksııasy – pro­ses­ti tal­daý jáne oqý úderisiniń júrý ba­rysyn anyqtaý, oǵan túzetý engizýge múm­kin­dik beretin keri baılanys ornatý dep esepteıdi. Iаǵnı oqýshy biliminiń naqty ná­tı­jesin, pedagogtiń sheberlik deń­ge­ıin nemese mekteptiń jetistigin kór­se­tetin kórinis emes. Bul – oqý úderisin uıymdastyrý men onyń mazmunynan bas­tap, nátıje men ony jaqsartýǵa qatysty praktıkalyq usynystarǵa deıingi úlken aýqymdy qamtıtyn oqý úderisiniń damý jáne ony jetildirý baǵytyn barynsha aıqyndaıtyn asa mańyzdy qural.

2020 jyly Ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq jáne damý uıymynyń (EYDU) mek­teptegi bilim berýge qatysty sarap­shy­lary «Qazaqstannyń bilim berý maqsattaryn qol­daıtyn ulttyq baǵalaý júıesin ázir­leý» taqyrybynda arnaıy baıandama daıyndady. Onda jaqsy josparlanǵan baǵalaý júıeleri oń nátıjege, al na­shar­lary teris saldarǵa alyp keledi delin­gen. EYDU sarapshylarynyń piki­rine qaraǵanda, alynǵan bilim men daǵ­dy­lardyń tutas keshenin baǵalaı almaı­tyn emtıhandar oqýshylardy ári qa­raı bilim alýda jáne praktıkalyq ómir­de qajet bolatyn múmkindikterden aıyrady. Bul rette muǵalimder de oqý baǵdar­la­masynan aýytqıdy. Oqýshylardy emtı­hanǵa daıyndaýdyń mańyzy test tapsyrmalarynyń durys jaýaptaryn jattatýmen shekteledi. Sáıkesinshe emtıhan nátıjeleri burmalanady jáne mektepte alǵan biliminiń naqty deńgeıin kórsetpeıdi. Bul óz kezeginde oqytý men oqýda ǵana emes, jalpy eldiń damýyna, ult­tyq maqsattarǵa qol jetkizýge kedergi keltiredi.

Aǵymdaǵy baǵalaýdyń jıyntyq nátı­jeleri jaqsy bolýy múmkin, alaıda oqý­shy­lardy syrttaı baǵalaǵanda nemese halyqaralyq monıtorıngtik zertteýlerge qatysqanda alǵan bilim sapasynyń sáıkes­siz­digi anyqtalady.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń III otyrysynda «Qazaqstan oqýshylardyń bilim deńgeıin halyqaralyq baǵalaý nátıjeleri boıynsha damyǵan elderden aıtarlyqtaı artta qalyp otyr. Mundaı artta qalýdyń kóptegen sebebi bar, bas­ty sebep – bul bilim berýge bólinetin qara­jattyń jetkiliksizdigi, sondaı-aq osy óte mańyzdy salada júıeli jáne oılas­ty­rylǵan reformalardyń bolmaýy» dep ádil baǵasyn berdi.

Elimizdegi bilim berý úderisiniń jaı-kúıi men qajettilikterin muqııat qada­ǵa­laýǵa, onyń obektıvti ózgeris­te­riniń mazmunyn aıqyndaýǵa qabi­letti ulttyq baǵalaýdyń tıimdi júıesin qalyptastyrý – bul qazaqs­tandyq bilim berý saıasatynyń jal­py strategııasyndaǵy mańyzdy tak­tıka­lyq mindet.

Bizdiń ulttyq baǵalaý júıemiz qandaı jáne onyń qaı tusyn ózgertý qajet?

Ulttyq emtıhandar

Qazaqstanda ulttyq emtıhannyń eki túri bar. Birinshisi, 11-synyptaǵy qorytyndy attestattaý. Emtıhandy tek orta bilim beretin mektep oqýshylary tapsyrady. Mundaı emtıhan kolledj túlekteri úshin júrgizilmeıdi, bul resmı túrde orta (arnaýly) bilim alýshy jáne ony aıaqtaýshy oqýshylardyń 40%-ǵa jýyǵy. Onyń ústine, qorytyndy attestattaý derekteri tolyqtaı standarttalmaǵan, sondyqtan mekteptegi bilimge júıeli monıtorıng júrgizýdiń keshendi tetigi bola almaıdy. Ekinshisi, joǵary oqý oryndaryna túsý kezindegi emtıhan nysany – ulttyq biryńǵaı testileý (UBT). UBT 2004 jyldan beri ótkizilip keledi. Ony engizý, bir jaǵynan, mektep túlekteriniń orta bilimdi tolyq aıaqtaǵan kezdegi nátıjesin tirkeýge, ekinshi jaǵynan, UBT joǵary oqý oryndaryna talapkerlerdi irikteý kezinde ádildik deńgeıin arttyrýdy qamtamasyz etýge, stýdentterdi qabyldaý jáne olarǵa stıpendııalar taǵaıyndaý úderisin barynsha ashyq jáne obektıvti etýge baǵyttalǵan. 17 jyl ishinde UBT mekteptegi bilim berý mazmunyndaǵy jańashyldyqtarǵa jáne eldegi obektıvti ózgerip otyrǵan bilim berý qajettilikterine oraı udaıy jańaryp otyrdy. UBT-ny oqýshylardyń jetistikterin baǵalaý kezinde ulttyq bilim berý standarttaryna qatysty salystyrý úshin ishinara qoldanýǵa bolady.

EYDU baıandamasynyń sarapshylyq qorytyndylary da UBT-nyń birneshe eleýli máselelerin atap kórsetip otyr. Birinshisi, test tapsyrmalary oqýdyń qol­dan­baly formalarynyń jetistikteri men alynǵan praktıkalyq daǵdylar deńgeıin kórsetýdiń ornyna, oqýshylardy kóbinese derekterdi este saqtaýǵa shaqy­ra­dy. Ekinshisi, ulttyq joǵary oqý oryn­da­ryn­daǵy oryn sanynyń, oqýdy granttyq qarjylandyrý kóleminiń shekteýligine qaramastan, UBT-dan joǵary ball alýǵa degen umtylys. Saldarynan «qaıtkende jo­ǵary nátıjege jetý» degen maqsat paı­da boldy. Onyń is júzinde qandaı kórinis taýyp jatqanyn, akademııalyq adaldyq máselelerin oqýshylar da, ata-ana da, muǵalimder men mektep basshylyǵy da jaqsy biledi. Onyń ústine, UBT test tapsyrmalary jyl saıyn ózgerip otyrady. Ulttyq emtıhannyń osy túriniń nátıjesin bilim berý úderisiniń sapasyna udaıy monıtorıng júrgizý úshin qoldaný qıyndyq týǵyzady.

Ulttyq monıtorıngtik baǵalaý

Damyǵan elderdiń kópshiliginde bilim sapasyn ulttyq monıtorıngtik baǵalaý júıesi bar. Syrtqy baǵalaýdyń bul túri bir ortalyqtan ázirlengen test tapsyrmalary túrinde usynylady. Olar oqýshylar arasynda mekteptegi bilim berýdiń belgili bir kezeńderi aıaqtalǵan kezde ótkiziledi. Syrtqy baǵalaýdyń mundaı túri oqý nátıjelerin qadaǵalaý jáne ony jaqsartý boıynsha sharalar qabyldaýdy negizdeý maqsatynda qoldanylady.

Qazaqstanda syrtqy baǵalaýdyń osy sııaqty formasy bar, ol – oqý jetistikterin syrtqy baǵalaý (OJSB). Bul 2012 jyldan bastap 9-synyp oqýshylarynyń, keıin 4-synyp (2016 j.) jáne 11-synyp (2017 j.) oqýshylarynyń bilimin júıeli irikteý arqyly monıtorıngtik zertteý júrgizý nysanynda engizildi. Bıylǵa deıin OJSB belgili bir deńgeıde oqý tıimdiligin ulttyq baǵalaýdyń basty quraly bolyp keldi. Nátıjeleri men qorytyndylary Qazaqstandaǵy bilim berý júıesiniń ahýa­ly men damýy týraly alǵashqy jyl sa­­ıyn­ǵy esepti daıyndaýǵa negiz boldy. OJSB 4 jáne 9-synyp oqýshylaryn irikteý arqyly testileý túrinde 2004-2011 jyldar arasynda qoldanylǵan ara­lyq memlekettik baqylaýdy (AMB) almastyrdy. AMB-dan bas tartýǵa kóbine mek­tepter men muǵalimder tarapynan joǵa­ry jıyntyq baǵa alý maqsatynda test nátıjelerin burmalaý jaıttarynyń kóbeıýi sebep boldy. Sondyqtan dál osy jaǵdaıda OJSB-ny engizý Qazaqstandaǵy bilim berýdi damytý maqsattaryna jáne aýqym­dy halyqaralyq tájirıbege negiz­del­gen ulttyq baǵalaý júıesin damytýǵa jasalǵan ozyq qadam boldy. Degenmen OJSB-ny obektıvti túrde baǵalaý maq­sa­tynda EYDU baıandamasyndaǵy áriptes-avtorlarynyń synı pikirleri men onyń qazirgi kúıine júrgizilgen tereń tal­daýy­­myzdy eskere otyryp, onyń kele­si­­deı kemshin tustaryn atap ótken jón.

Birinshiden, test tapsyrmalary qu­zy­ret­tilikterge negizdelgen qazaqs­tandyq mektepterdiń jańa oqý baǵdar­la­ma­syna sáıkes kelmeıdi. Áli kúnge deıin oqý­shy­lardy baǵalaýda negizinen olardyń alǵan bilim kólemi eskeriletin baǵalaýdyń eskirgen tásilderin qoldanatyny jasyryn emes. Bul rette oqýshylardyń, onyń ústine joǵary deńgeıdegi oqýshylardyń kognıtıvtik daǵdylaryn baǵalaýda keıbir pedagogter áli de eski túsinikti ustanady.

OJSB nátıjeleri eldiń bilim berý júıe­siniń ahýalyna tereń taldaý jasaýda, bilim berý saıasaty salasynda sheshim qabyldaýda asa kóp qoldanyla bermeıdi. OJSB-nyń oqýshylardyń bilim deńgeıin qadaǵalaýy álsiz. EYDU baıandamasynda aıtylǵandaı, jalpy alǵanda ulttyq baǵalaý nátıjeleri halyqaralyq baǵalaýmen ıyq teńestire almaıdy.

Ulttyq baǵalaý júıesiniń úsh negizgi quramdas bóligi – qorytyndy attestattaý, UBT men OJSB sapalyq ózgeristerge ushyrap, túıtkildi tustarynan arylýy tıis. Olardy qazaqstandyq bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyna, memle­ket­tegi ornyqty, bilimge negizdelgen eko­no­mıkanyń qalyptasý qajettilikterine sáıkes keletin jańa deńgeıge kóterý qajet.

Ulttyq baǵalaý júıesin jetildirý – Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berý­di jáne ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda qoıylǵan mańyzdy mindetterdiń biri.

Qazirgi tańda Qazaqstanda joǵaryda aıtylǵandaı, syrtqy baǵalaýdyń álde­qaı­da zamanaýı júıesin (UBT jáne OJSB) ázirleý jáne engizý úderisi júrip jatyr. Ol Dúnıejúzilik banktiń teh­nı­ka­lyq jáne qarjylyq qoldaýymen «Orta bilim berýdi modernızasııalaý» aýqymdy jobasy aıasynda júzege asyrylady. Memlekettik jalpy bilim berý standarttary jańartyldy, jańa oqý baǵdarlamalary ázirlendi jáne engizildi.

Krıterıaldy baǵalaý muǵalimderdiń oqýshylar jumysyn jáne jetistikterin baǵalaýyna negiz boldy. Oqýshy tarapynan oqý baǵdarlamasy birliginiń ıgerilýin keshendi baǵalaý mektepte bólim bo­­­­ıynsha (BJB) jáne toqsandyq jıyntyq baǵa­laý (TJB) negizinde júzege asyrylady. Bul oqýshy alǵan bilimniń qarqynyn obektıvti, aýqymdy jáne dál ólsheýge, oqý­shynyń oqýǵa degen yntasynyń ózge­rýin anyqtaýǵa jáne baǵalaýdaǵy bel­sendi róliniń qalyptasýyna múmkindik beredi. Osylaısha, oqý úderisi sapasy men nátıjeliligi artady. Mundaı jańa formalardy engizý úderisi jalǵasýda jáne kóptegen pedagogke, ásirese aǵa býyn ókil­derine ońaı soqpaı tur. Degenmen bu­rynǵy júıege oralmaıtynymyz anyq jáne muny pedagogter men ata-analar qaýymynyń basym bóligi túsinip otyr.

Qazaqstandyq bilim berýde ishki jáne syrtqy baǵalaýdyń arasynda tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy. Buǵan qosa, ulttyq jáne halyqaralyq baǵalaýdyń nátıjelerine barynsha sáıkes keletindeı jaǵdaıǵa umtylý qajet.

Halyqaralyq salystyrmaly zertteýler

Halyqaralyq salystyrmaly zertteýler – syrtqy baǵalaýdyń úshinshi mańyzdy derekkózi. Olar oqý jetistikterin baǵalaý jónindegi halyqaralyq qaýymdastyq (IEA) jáne EYDU sııaqty halyqaralyq uıymdar tarapynan júrgiziledi.

Túrli elderdiń ulttyq bilim berý júıe­­siniń ahýaly men ondaǵy ózge­ris­terdi anyqtap, salystyrýǵa, memle­ket­ter­diń bilim berý salasynda qabyldaǵan strategııalyq sheshimderiniń tıimdiligin baǵalaýǵa birqatar zertteýler kómektesedi. Atap aıtqanda, mekteptegi matematıka jáne jaratylystaný bilim sapasyn halyqaralyq monıtorıngileý (TIMSS), mátindi oqý jáne túsiný (PIRLS), sondaı-aq oqýshylardyń bilim jetistikterin baǵalaý jónindegi halyqaralyq baǵdarlama (PISA). Olar bilim berýdegi halyqaralyq basymdyqtar eskerilip jasalatyn bir qural­dy paıdalana otyryp, túrli elder­diń iriktelgen oqýshylary arasynda júr­gi­ziledi.

TIMSS jáne PIRLS nátıjeleri qazaq­s­tan­dyq bastaýysh synyp oqýshyla­rynyń jaratylystaný, matematıka jáne oqý saýattylyǵy boıynsha halyqaralyq qur­das­tarymen salystyrylatyn nátıje­lerdi kórsetetinin baıqatady. 8-synyp oqýshylary matematıka men jaratylystaný ǵylymdary boıynsha nátıjelerdi Fransııa, Italııa, Túrkııa, Jańa Zelandııa sııaqty eldermen teń dárejede kórsetedi. Alaıda 15 jastaǵy qazaqstandyq oqýshylardyń PISA emtıhanyn tapsyrǵanda, EYDU elderiniń kó­r­setkishterinen áldeqaıda artta qala­ty­ny baıqalady. Mundaı nátıje test ádistemelerindegi aıyrmashylyqtarǵa baılanysty bolýy múmkin. Mysaly, TIMSS oqý baǵdarlamasyndaǵy faktiler men úderisterdi naqty sıpattaıdy. PISA kóbine oqýshylardyń fýnksıonaldyq saýattylyq deńgeıi men bilimderin is júzinde qoldaný qabiletin kórsetedi. Degenmen ekinshi jáne odan joǵary deń­geıdegi tapsyrmalarǵa shamasy kelmegen qazaqstandyq balalardyń sany EYDU elderindegi qatarlastarynan kóp. PISA-2018 málimetterine sáıkes, 2-deńgeıli tapsyrmany oryndamaǵan oqý­shylarymyzdyń úlesi oqý saýat­ty­ly­ǵy boıynsha joǵary jáne EYDU elderinde orta eseppen 23% bolsa, bizde – 64%. Matematıkalyq saýattylyq boıynsha bul araqatynas 24%-ǵa qarsy 49%-dy, jaratylystaný saýattylyǵy boıynsha 22%-ǵa qarsy 60%-dy quraıdy.

EYDU standarttaryna sáıkes, 2-deń­geı­li tapsyrmalardy oryndaı al­ma­­ǵan oqýshylar fýnksıonaldyq saýatty emes sana­latynyn atap ótý qajet. Demek, olar oqylym, jazylym jáne esep­teý daǵ­dy­la­ryn kúndelikti ómirde, ózin damytýda jáne qoǵam damýynda paıdalanýdy bil­meı­di. Bul – tereń oılanýdy qajet etetin másele.

Syrtqy baǵalaýdyń mindeti – bi­lim berý úderisiniń jalpylama, sondaı-aq jekelegen aspektilerindegi jetis­­tikter týraly málimet alý. Biz Qazaq­stan­nyń jaǵdaıyn eskere otyryp, PISA nátı­jelerine taldaý júrgizdik. Ol úshin UBDQ derekteriniń úlken aýqymy (bilik­ti­lik deńgeıleri boıynsha pedagogter úlesi, otbasylardyń áleýmettik jaǵdaı kórsetkishteri, úsh aýysymdyq mektepter úlesi, qosymsha bilimmen qamtý jáne t.b.) paıdalanyldy. Negizgi komponent ádisi (RSA) boıynsha taldaý, mysaly, PISA-nyń sapasyn kóterý úshin óńirlerge qosymsha bilim berý júıesi men onyń sapasyna mán berý qajettigin kórsetti. Sebebi PISA test tapsyrmalaryn oryndaý úshin oqýshylar biletinderin ekstrapolısııalaýy, pán sabaqtarynyń shekarasynan asyra oılaýy, óz bilimderin jańa jaǵdaıda sheber qoldanýy, oqý strategııasynyń tıim­di­ligin kórsetýleri tıis.

EYDU mamandary aıtqandaı, eger balalar biz biletindi ǵana úırense, olar aldyńǵy býynnyń izimen ǵana júrip ótedi. О́z betinshe izdenýge baýlysaq, olar jańa belesterdi baǵyndyra alady. О́zi oılanyp, sheshim qabyldaıdy, tulǵalyq turǵydan da, áleýmettik turǵydan da damý jolyndaǵy jańa maqsattarǵa bet alady.

Qazaqstandyq mekteptegi bilimdi syrt­qy baǵalaýdyń búgingi júıesi HHI ǵa­syr­da­ǵy el men álemniń ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq damýynyń barlyq syndaryna jaýap beretin osyndaı nysanany kózdep, osyndaı maqsatqa umtylýǵa tıis.

OJSB jáne UBT-ǵa ózgeris engizý bas­talyp ketti. 2020 jyldyń qarashasy men 2022 jyldyń jeltoqsany aralyǵyndaǵy eki jyl ishinde oqý jetistikterin syrt­qy baǵalaý (OJSB) jáne ulttyq biryń­ǵaı testileý (UBT) standarttaryn aıtar­lyq­taı jańartý qajet. Arnaıy oqytý­dan ótken 470 maman 24 myńǵa jýyq jańa test tapsyrmalaryn ázirleıdi jáne eki ret pılottyq synaqtan ótkizedi.

Qazirgi jaǵdaıda atalǵan jumys ba­ǵyt­­taryn bos daýryqpaı, syndarly es­ker­týler men kásibı syn-pikir bil­di­re otyryp, ujym bolyp túsiný ma­ńyzdy. Sebebi ár isimiz, jańalyqqa degen umtylysymyz jáne mekteptegi bilim berý úderisin ja­ńar­týǵa, joǵary nátı­jelerge jetýge degen talpynysymyz ortaq. О́ıtkeni jas býynnyń bilim sapasy, qazaq­stan­dyq jastardyń táýelsiz Ota­ny­myz­dy damytýdaǵy jańa bıikterge jetý qabileti bizge baılanysty.

Aıdana ShILIBEKOVA,

«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU Pedagogıkalyq ólshemder ortalyǵynyń dırektory