Otandyq rasıonalızator bastamasy qoldaýǵa zárý
Qazaqta rasıonalızatorlar joq emes, bar. Solardyń biri – «Nur» jańa tehnologııalardy engizý klýby» JShS-niń bas dırektory Nurmaǵanbet Nurpeıisov. Ol – sanaly ómirin jańalyq oılap taýyp, ony qarapaıym tutynýshynyń ıgiligine jaratyp, adamdardyń jumysy men turmysyn jeńildetýge arnaǵan jan. Osydan birshama ýaqyt buryn ónertapqyshqa arnaıy jolyǵyp, kásibimen tanysyp edik. Keıipkerimiz sońǵy jyldary áınek, ıaǵnı shyny buıymdar jasaýmen shuǵyldanyp júr. Bul isti indetip irgeletkeni sondaı, osy kúnde tapsyrys berýshilerdiń barlyq qalaýyn qanaǵattandyryp, qajet bolsa atqan oq óte almaıtyn áınek jasap shyǵarýǵa da qabiletti. Oǵan 100 paıyz kepildigim bar dep otyr ónertapqysh. Bul sharýany shaqpaqtamas buryn, áńgimeni áý bastan taratqanymyz jón shyǵar. Nurmaǵanbet burynǵy Selınograd, qazirgi Astana qalasyndaǵy Mashına jasaý tehnıkýmynda oqyǵan. Sonaý stýdent kezinde-aq, ózinde rasıonalızatorlyq qabilet bar ekenin ańdap, ony júzege asyryp úlgirgen. «О́ıtkeni, qol eńbeginen oı eńbegin táýir kóretinmin», dedi ol. Kádimgi Selınselmash zaýytynda dıplomdyq tájirıbeden ótý barysynda, stanoktan zatty bir ótkizý arqyly eki jumysty oryndaýǵa bolatynyn ańǵarady. Sóıtip, qajetti qurylǵyǵa qarapaıym ózgeris jasaý arqyly eńbek ónimdiligin arttyryp, ýaqytty birtalaı únemdeýge bolatynyn, sondaı-aq eki adamnyń jumysyn bir kisi atqara alatynyn seh sheberine uǵyndyrady. Sheber de quımaqulaq bireý bolsa kerek. Qol eńbegine moıny jar bermeı júrgen Nurmaǵanbetke sol sátte-aq bostandyq berip, dıplomdyq tájirıbeden ońaı ótetinine kepildik beredi.
Tájirıbe merzimi aıaqtalar tusta keıipkerimiz tıisti qujattarǵa baǵa qoıdyryp, belgi soqtyrý úshin sehqa keledi. Sóıtse, burynǵy qurylǵy bul túsindirgendeı qaıta jasalyp, bir jabdyq eki stanoktyń, bir adam eki kisiniń isin atqaryp tur eken. «Bul jańalyqty kim jasady dep suraǵanymda, qurylǵy qulaǵynda turǵan jumysshy baıaǵy sheberdi aıtty», dep eske aldy. Nurmaǵanbet Qazaqstandaǵy ónertapqyshtardyń oılap tapqan jańa dúnıeleriniń bárin derlik shetel kompanııalary alyp ketetinine nalıdy. Máselen, ol ózi eki ret Qytaıda bolypty. Ekinshi ret barǵanynda, «Jańa, zamanaýı zor ıdeıalaryńdy júzege asyrýǵa Qytaıda barlyq múmkindik bar. Sondyqtan osynda bir jola qalǵanyń durys», dep úgittepti Aspanasty eliniń mamandary.
О́zin «elin súıgen er» sanaıtyn Nurmaǵanbet sheti kóringen aqshanyń býyna boı aldyrmaı, óz halqymen eńse tiktegendi jón sanaıdy. Sóıtip, jaýapkershiligi shekteýli seriktestik quryp, óz isin bastaıdy. Sebebi, bıýrokratııaǵa boı aldyrǵan bılikten kútken qaıyr tym kem edi. Dese de ol, Elbasynyń bıylǵy Joldaýyna dán rıza. Onda «Ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý – eń aldymen Qazaqstan ǵylymynyń áleýetin arttyrý. Bul baǵyt boıynsha venchýrlik qarjylandyrý, zııatkerlik menshikti qorǵaý, zertteýler men ınnovasııalardy qoldaý, sondaı-aq, ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý jónindegi zańnamany jetildirgen jón. Úkimetke bıylǵy jyldyń 1 qyrkúıegine deıin tıisti zań jobalary toptamasyn ázirlep, Parlamenttiń qaraýyna engizýdi tapsyramyn. Ǵylymdy qarjylandyrý kólemin birtindep arttyryp, ony damyǵan elderdiń kórsetkishterine jetkizý jóninde naqty jospar qajet», delingen. Osy zań kúshine engende ónertapqyshtardyń órisi keńı túsedi degen úmit úkilenip tur.
Osy ýaqytta atalǵan JShS 4 birdeı jańa jobany qolǵa alǵan. Buıyrtsa, nátıjesi bolaryna senim bar. Sebebi, bul jobalar Memleket basshysynyń nazaryna iligip, jaqsy baǵasyn alypty. Áıtkenmen, Nurmaǵanbettiń ózge rasıonalızatorlardan ereksheligi – ol óz jobasyn ózi qarjylandyryp, týyndynyń kórsetiler úlgisin óz kúshimen jasap shyǵarady. Mysaly, qazir «Áınek» jobasyn júzege asyryp jatyr. Sol boıynsha, úıin tolyǵymen áınekpen qaptap, syrt dýaldy da áınekpen turǵyzyp shyqqan. Árıne, ol áınek kádimgi shytyrlap synyp túsetin shyny emes. Onyń arasyna ózi qalaǵan túrli sýretter, tipti ulttyq oıý-órnekter árlengen kleenka júrgizilgen. Sondyqtan, qatty soqqyǵa azdap shytynaǵany bolmasa, tógilip túspeıtin kórinedi. Oıyn balalary men joldan ótken kólik laqtyryp ketetin tasqa tipten myńq etpeıdi eken. Keıipkerimizdiń aıtqandaryna sensek, áınekpen qaptalǵan qabyrǵalardyń artyqshylyǵy kóp. Birinshiden, Saryarqanyń sary aıazy saqyldap turǵan shaqta, kúnniń kózi shyǵyp tursa jylýdy 25-30 paıyzǵa deıin únemdeıdi. Al erte kóktemde 40-45 paıyzǵa deıin únem jasalǵany 3 jyldan beri dáleldenip keledi. Sebebi, áınek kúnniń jylýyn birneshe ese kúsheıtip ótkizedi. «Tájirıbege qoıǵan úıimiz ortalyq jylý júıesine qosylǵan. Sodan, jylý mólsherin anyq aıyryp otyrmyz», dedi ónertapqysh.
Qabyrǵasy áınekpen qaptalǵan úıdiń ishi jaz aılarynda qalaı bolar eken degen suraqtyń osy arada týary anyq. Úıdiń ishi janǵa jaıly, qońyrsalqyn bolatyn kórinedi. Sebebi, áınek arnaıy solaı jasalǵan. Qazir, sóz bolǵan úıde aýabaptaǵysh qurylǵy men jeldetkish múlde paıdalanylmaıdy eken. Taǵy bir qyzyǵy, áınek qabyrǵalar adamnyń kóńil kúıiniń jaqsy bolýyna áser etedi. О́ıtkeni, onda ózińniń kóńiliń qalaǵan túspen ulttyq oıý-órnekter árlengen. Munymen qatar, úıdegi dóńgelek ústelder de áınekten jasalypty. «Meniń salmaǵym 100 keli tartady. Sol ústel meniń salmaǵyma erkin shydas beredi. Onyń ústine bılıard tasy abaısyzda túsip ketse shytynamaıdy da. Ádeıilep, belgili bıiktikten tastap kórýińizge de bolady», dep kúmánimizdi seıiltti ol.
JShS-niń búgingi negizgi tabysy osy áınekten túsip jatyr. Sonyń arqasynda rasıonalızatordyń jańa ıdeıalary dúnıege kelýde. Byltyr qar jınaıtyn jáne taban astynda eritip sýǵa aınaldyryp aǵyzatyn qurylǵy oılap taýypty. Bul tehnologııa elimizdiń soltústik óńirine, ásirese Astanaǵa aýadaı qajet. Osydan birer jyl buryn elorda ákimdigi Eýropa eliniń birinen osyndaı mashına alyp kelip iske qosqan. Ol tehnıka Astananyń qatal klımatyna tótep bere almaı, qatty aıazda qatyp qalypty. Al Nurmaǵanbet usynǵan qar eritkish tehnologııany qala ákiminiń tıisti salaǵa jaýapty orynbasary qosh kórip, damyǵan elderge suraý salypty. Odan esh jerde joqtyǵyna kóz jetkizipti. Sóıtip, arnaıy komıssııa jasaqtap, qurylǵyny synaqtan ótkerýge jiberipti. Osy sátte otandyq Eýrazııa-1 jáne 24 KZ telearnalary da qatar kelip, keıipkerimizdiń qar eritkish tehnologııasynyń jumys isteý barysyn túsirip, búkil elge kórsetken. Áıtkenmen, komıssııanyń kóńilinde seıilmegen kidi áli bar kórinedi. Sebebi, sodan keıin qara kórsetpeı keledi. Eger, osy tehnologııany kádýilgi qartazalaǵysh mashınaǵa aınaldyryp, iske qossa Arqanyń qandaı da qatty aıazynda irkilmesten jumys istep, qalany áp-sátte qardan tazalaýǵa, sondaı-aq, kóp jumys kúshi men tazalyqqa qatysty shyǵys qarajatyn kóp únemdeýge múmkindik týdyratyn edi. О́nertapqysh bul esebine nyq senimdi.
Atalǵan joba júzege assa, mashına qardy jınap alyp sol sátte-aq ony eritip sýǵa aınaldyrady, sóıtip, elordadaǵy úsh aýdannyń osy júıege arnalǵan kerneýli kárizderi arqyly aǵyzyp otyrady. Bul jaǵdaıda birinshiden, tehnıka qala syrtyna qar tasýǵa sabylmaı jaǵar-janarmaı únemdeledi. Ekinshiden, qystyń qysqa kúni tıimdi paıdalanylady. Al komıssııanyń kidi kóńili kórinip turǵan paıdany keri ıterip tur. Munyń bárin Nurmaǵanbet nalyǵan keıpimen áńgimeledi. «Eger tehnologııańyz rasymen Arqa aıazynda qardy eritip aǵyza alsa, qazaq ónertapqyshtarynyń qabileti Eýropa rasıonalızatorlarynan birde-bir kem emes ekenin moıyndar edim», degen qala ákiminiń orynbasary da óz sózinen taıqyp ketken syqyldy.
Negizi Nurmaǵanbet óz salasy boıynsha naqa eleýsiz de emes. «Altyn sapa» baǵdarlamasynyń qatysýshysy. Alǵashqy jyly ónertapqyshtyq boıynsha mártebeli birinshi oryndy, úsh jyldan keıin úshinshi oryndy jeńip alǵan. Al byltyr Astana ákimdigi «Eń úzdik ınnovasııalyq kásiporyn» gramotasyn bergen. О́z týyndysyn Elbasyǵa kórsetip turǵanda túsken sýreti de bar. Al ótken jaz aılarynda Ýkraınanyń Sevastopol qalasynda ótken Halyqaralyq ónertapqyshtar kórmesine qatysyp, altyn jáne kúmis medaldaryn qatar alyp qaıtqan. Osy kórmede týyndylaryn ıdeıa turǵysynda ǵana dáleldep qaıtpaı, birqataryn patenttep te alypty. Bul tabystarynan Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar vıse-mınıstri Albert Raý habardar. Báribir naqty qoldaý nemese qorǵaý joq. Qorǵaý demekshi, bulardyń ıdeıa túrindegi jańalyǵy bylaı tursyn, patenttep qoıǵan týyndylaryn da paıdalanyp ketetin aǵaıyndar bar kórinedi. О́z elimiz túgili, kórshi Reseı alpaýyttary da ıdeıa urlaýǵa qumar eken. Mysaly, Almatyda Nurmaǵanbet oılap tapqan tehnologııa boıynsha blok jasaýdy bastaǵan. Sondaı-aq, eki astanada da munyń ıdeıasyn paıdalanyp, áınekten túrli zattar shyǵarýdy josparlap jatyr eken. Al Reseıdiń mamandary jylý shyǵaratyn ekilik radıator jasaýdy qolǵa alypty.
Onyń bárimen sottasyp, salǵylasyp júrýge rasıonalızatordyń ýaqyty da, júıke tozdyryp júgirýge qulqy da joq eken. Bastysy, ıdeıalarym júzege asyp, adamdardyń ıgiligine jaratylsa bolady degen ustanymda júr. Taǵy bir mysal, Astanadaǵy baǵdarshamdarda turǵan keri sanaıtyn taımerlerdi ornatý ıdeıasy osy Nurmaǵanbettiń jańalyǵy bolǵan eken. Ony búginde bir úlken kisi ıelenip alyp, paıdalanyp jatyr. Sodan qyrýar paıda taýyp otyrǵany da ras. Tanystary ónertapqyshqa patenttelgen dúnıeni nege daýlap, sotqa júginbeısiń dep renjipti de. Al ol úshin, kólik keptelisi shamaly bolsa da taratylyp, apatty oqıǵalar sany azaısa bolǵany.
О́nertapqyshtyń uly da rasıonalızator. Astanada «Lokomotıv qurastyrý zaýyty» AQ iske qosylyp, alǵashqy Evolution teplovozy qurastyrylyp shyǵarylǵanda, Amerıkanyń gazymen otalatyn temirjol mashınasy Qazaqstan gazymen qozǵalmaı qoıypty. Sonyń tıisti tehnologııasyna ózgeris engizip, qazaqstandyq gazǵa shaqtaǵan Nurmaǵanbettiń uly eken. Nátıjesinde, Qazaqstanda qurastyrylǵan júzdegen teplovozdar otandyq shoıyn joldarda júr. Tipti, jaqyn shetelderge de satyla bastady.
Bárin aıt ta birin aıt, el Úkimetinen qoldaý men qorǵaý bolsa, otandyq rasıonalızatorlardyń óneri óristep, el-jurtyn damyǵan 30 eldiń qataryna tartary ǵajap emes.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».
