DOSTYQ ShAPAǴATY

Raqymjan TOQATAEV, Keńes Odaǵynyń Batyry. Esik qalasynda turatyn uldaryma kelgen saıyn eki qatarly qońyr úı kózime árdaıym jyly ushyrap, ottaı basylady. О́ıtkeni, meniń qyryq jyl­dan astam ustazdyq ómirim sol ystyq uıanyń qabyr­ǵasynda ótti. Dál osynda qıyn da márte­beli ustazdyq eńbektiń qyr-syryna qanyq­tym, KSRO jáne Qazaq KSR oqý isiniń úzdigi atanyp, abyroıǵa keneldim. Sondyqtan buǵan qalaı qýanbassyń, qalaı mereılen­bessiń?! Mine, sondaı bir qýanysh qushaǵyna bólenip, kóterińki kóńilmen muǵalimder bólmesinen shyǵa bergen edim, tý syrtymnan keshegi shákirtim, búgingi áriptesim Maıra Sadyqova: – Aǵa, sizdi telefonǵa shaqyrady, – dedi. “Kim boldy eken?” dep oıla­dym da, trýbkany qulaǵyma tostym. Ar jaqtan zaıybymnyń: – Sabaǵyń bitken soń úıge tezirek jet! Qonaq keldi, – degen daýysyn esti­dim. Sóıtkenshe bolǵan joq, trýb­kadan ańqyldaǵan tanys ta beıtanys ún sańqyldaı jóneldi. – Amanbysyń. Toqatasha! О́zińmen de kezdesetin kún bar eken-aý! Selk ete tústim. Maıdandas dos­tarym meni erkeletip Toqatasha deıtin. Júregim lúpildep qoıa berdi. Apyr-aý, bul Fedor ǵoı! – Fedıa, senbisiń?! Qaıdan júrsiń, baýyrym?! Qýanǵan men qoryqqan birdeı deıdi ǵoı. Qapelimde aýzyma túsken sózdiń jóni osy boldy. Biraq oǵan mán berip jatqan biz joq. Telefonnan bir-biri­mizge sóz bermeı, bir-birimizdi aıaǵyna deıin tyńdaýǵa taǵat tappaı, jarysa sóılesip jatyrmyz. Árıne, áńgimemiz­diń búgin túgesilip bitpeıtini belgili. Sondyqtan da bir saǵattan keıin úıde bolatynymdy aıtyp, trýbkany ornyna qoıdym. Úıge asyǵyp kelemin. Keshegi sura­pyl soǵys jyldarynda muz tósenip, qar jastanǵan maıdandas dosym Fedormen qyryq jyldan keıingi kezdesý meni jastyq shaǵymmen qaıta tabystyratyndaı. Kóz aldymnan sonaý qaharly jyldar beınesi ótip jatyr. On segizge aıaq basyp, ómirge endi qulash urǵan armanshyl mezgilde kelip jetti bizge bul sum soǵys. On aılyq muǵalimder daıarlaıtyn kýrsty bitirip, ózim ustazdyq etken mekteptiń bas­taýysh klasynda muǵalim edim. Aqyry meniń de kezegim kelip, maıdan­ǵa attandym. Alǵashqyda Almatyda, sodan biraz ýaqyt ótken soń О́zbekstanda bir­ne­she aı zeńbirek atýǵa mashyqtandyq. Sóı­tip, 1943 jyldyń kúzinde Joǵarǵy Bas qol­basshynyń rezervindegi tankige qarsy ata­tyn 1672-shi artıllerııa polkiniń qura­myn­­da Dnepr úshin bolǵan urystarǵa qatystym. Fedormen de osy tusta tanystym. Ko­man­dırler ony bizdiń bólimshege jibergen eken. Al bólimshe komandıri Fedordy snarıad tasýshy, ári zeńbirek oqtaýshy etip bekitti. Men kózdeýshimin. Aqjarqyn da kishipeıil kishi serjant Fedor Kırıl­lovıch Kerdanmen osylaısha tez til taby­syp, shúıirkelesip kettik. Onyń ústine ekeýmiz jerles bolyp shyqtyq. Men 1942 jyldyń avgýst aıynda Almaty obly­synyń Eńbekshiqazaq aýdanynan áskerge shaqyrylǵan bolsam, ol armııaǵa 1943 jyldyń mart aıynda Jambyl obly­synyń Jýaly aýdanynan kelipti. Dostyqtyń almaıtyn qamaly, aspaı­tyn bógeti joq. Ár ulttyń ókilinen qural­ǵan bizdiń bólimshe artıllerısteri de jaý­­men betpe-bet kelgen talaı aıqastarda óz­deriniń quryshtaı toptasqan birligin, je­ńis­ke degen qushtarlyǵyn, qaıtpas-qaısar jigerin tanytty. Sóıtip, fashıs­terden qalalarymyz ben selolarymyzdy birinen soń birin azat ettik. Sonyń ishinde bizdiń polk Kıev túbinde dushpandy oısyrata talqandap, keıin gıtlershilderdi Vınnısa, Stanıslav qalalarynan túre qýdy. Al jaý kúshti bekinis jasap, álsin-álsin qarsy shabýyldy údete túsken Karpat taýyndaǵy aýyr urystardan keıin 38-shi armııanyń quramyndaǵy bizdiń polkimiz Chehoslovakııa jerin jaýdan tazartýǵa kiristi. 1945 jyldyń kókteminde Pragaǵa taıaý ornalasqan Moravska Ostro­va qalasyn azat ettik. Al qalanyń mańyndaǵy Fýlnek derevnıasy úshin urys qııan-keski boldy, ári uzaqqa sozyldy. Bizdiń batareıa álgi derevnıany myqty bekiniske aınaldyrǵan dushpannyń áldeneshe shabýylyn toı­tar­dy. Sonyń ishinde V.Harıtonovtyń bas­qarýyndaǵy bizdiń bólimshe jartylaı qıraǵan eki qabatty úıdiń mańynda qor­ǵanys shebin qurǵan edi. Jaýdyń kezekti shabýylynyń betin qaı­tar­ǵannan keıin bólimshe jaýyngerleri jertólege kirip, urys aldynda az-kem tynys alyp jatqan bolatyn. Kezek-kezek ilgeri kóz salyp, dushpannyń ańysyn ań­dı­myz. Kezekshilik maǵan da jetip, pos­tyda tur edim. Kenet sonadaıda ókpe tustan janaı ótip, batareıaǵa jaqyn mańda shoǵyrlana bastaǵan jaý tankilerin baıqap qaldym. Jalma-jan rasııa arqyly ba­tareıa komandıri I.Kýz­men­kovqa kórgen-bilgenimdi baıandadym. Ol: – Joldas serjant, bizge qazir snarıad óte qymbat! Sondyqtan onyń birde-biri zaıa ketpeýge tıis! – dedi. Batareıa komandıri osy sózdi ǵana aıtyp úlgerdi. Aınalanyń astan-kesteńi shyǵyp, dúr silkinip ketti. Shań men tútin arasynan zeńbirekke júgirip bara jatyp, “Oqtap úlgersem eken!” dep oılaımyn. Budan burynǵy qııan-keski shaıqastarda osy zeńbirekpen dushpannyń shynjyr taban “jolbarystarynyń” birazyn jaı­rat­qan edim. “Tura tur, bálem!” dep tistenemin. Qar­sha boraǵan oq astynan beri qaraı óte almaǵan joldastarymnyń maǵan demeý berip, aıqaılaǵan daýysy keledi qulaǵyma. Bir kezde oqtap úlgerdim-aý áıteýir zeń­bi­rek­ti. Aldyńǵy jaqtaǵy bir tankini kóz­dep, atyp jiberdim. Tank solq etip toqta­dy. Izin­she qoıý qara tútinge oranyp, jana bastady. Zeńbirekti taǵy oqtadym da, álgi órtengen tankini aınalyp ótip, beri qaraı umtylǵan jáne bir tankini nysanaǵa aldym. Ol da jalyn qushty. Biraq basqa tankiler ústi-ústine atqylap, jaýynger joldas­tarymdy meniń mańyma jolatar emes. Bir kezde qaıdan sap ete qalǵanyn bilmeımin, qarsy aldymda zeńbirek oqtaýshy Fedor Kerdan tur. Qatty qýandym. – Fedıa, tez oqta! Qaǵylez Fedor zeńbirekti jalma-jan oqtaýǵa kiristi. Men nysanany kózdep atyp jatyrmyn. Baıqaımyn, dushpannyń ary­ny kádimgideı basylyp qalypty. Jaýdyń janǵan máshıneleri bir-birine uı­lyǵyp, ózgelerine ótetin jol da qalmaǵandaı. Uzamaı bólimsheler de kele bastady. Kezek-kezek qıraǵan jaý tankilerin sanaı­d­y. Toǵyz tank, tórt brone­trans­por­ter qıraǵan. Jigitter Fedor ekeýmizdi qoldy-aıaqqa turǵyzbaı kóterip áketti. Batareıa komandıri I.Kýzmenkov quttyqtady. – Jaraısyńdar! Naǵyz batyr eken­sińder! – dedi ol ekeýmizdiń qolymyzdy qysyp. Maıdandyq “Za schaste Rodıny” gazetinde aǵa leıtenant I.Kýzmenkov, serjant M.Kıselev, serjant I.Gavrılov, kishi serjant S.Artıýhın qol qoıǵan jaýyngerlerdiń anam Uljalǵasqa ashyq haty jarııalandy. Osylaı maıdandas dostarym meniń erligimdi alystaǵy aýylyma da jetkizdi. Osy shaıqas úshin F.K.Kerdan ekeýmizge Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Arada týra bir aı ótkende Chehoslovakııanyń Olomoýs qalasynda Jeńis kúnin qarsy aldyq… Sodan beri qyryq jyl boıy hat alysa júrip, kezdesýdiń reti kelmeı-aq koıyp edi. Sáti túsip, sonaý Mınsk qalasynan arnaıy kelgen qandykóılek dosym sol joly tórimde otyrdy. Sol kúni Fedor ekeýmiz túni boıy syrlasyp, Uly Otan soǵysynyń otty jyldarynda el úshin, týǵan jer úshin qasyq qanyn aıamaǵan jaýynger joldastardy eske túsirdik… Erteńine men maıdandas dosymdy Esik qalasyndaǵy orta mektepke ertip bardym. Mektep ómirindegi ıgi isterdi áńgimelep, mektep reformasyna oraı sońǵy kezde júzege asyrylyp jatqan sharalarmen tanystyrdym. Budan keıin ekeýmiz Almatyny aralap, seıil qurdyq. Qaıda ertip barsam da, Fedor dosym shat-shadymen ómirimizge dán rıza bolyp: “Keremet, keremet!” deı beredi. Jazyp alǵan Orynbek JOLDYBAI.