Qolda bar ınstıtýttar tıimdi basqarylǵan kezde oǵan kóńil bólgenimiz joq. Bul ekonomıkany jáne áleýmettik tártiptiń is júzinde barlyq aspektisin qoldap otyratyn kórinbeıtin ınfraqurylym. Al HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy «aıtarlyqtaı jaqsy basqarý» tabystyń ósýine jáne áleýmettik tynyshtyqqa jol ashty.
Degenmen qazirgi tańda kóptegen adam basshylyqqa senimin joǵaltty. Túrli túıtkilderdiń kóbeıip, ony sheshýdegi ujymdyq sátsizdikke tap kelgendikten, kinálilerdi izdeı bastadyq. Keıbireýler orasholaq saıası kóshbasshylardy nusqaıdy. Endi biri «Davos adamyn», bas dırektorlardy aıyptaıdy. Al sharasyz, kóbeıip kele jatqan azshylyq qazirgi apat pen qarańǵylyqtyń artynda elıtalyq qastandyqty kóredi.
Biraq shyndyq óte kúrdeli. Jahandyq táýekelderdi boljaı almaýymyz ben basqara almaýymyz negizinen jahandyq basqarýdyń sheshilmegen máselesine qatysty. Máselen, klımattyń ózgerýi jáne áleýmettik jiktelýdiń tereńdeýi ǵana emes, sonymen qatar juqpaly aýrýlardyń qaıta paıda bolýy, qaryz daǵdarysy jáne tehnologııalyq retteýdegi sátsizdik buǵan dálel. Instıtýttarymyz jáne olardyń basshylyǵy óz mindetine saı kelmeı tur.
Biz tarıhty jer silkinisine uqsas úlken oqıǵalar tizbegi retinde qarastyramyz. Biraq jahandyq basqarýdyń degradasııasy birtindep qulaýǵa aınaldy.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi «Basqarý 1.0» kezeńinde memlekettik jáne korporatıvtik basqarý «bir adamnyń» – saılanǵan nemese saılanbaǵan «kúshti kóshbasshy» jáne «bastyqtyń» erejesimen belgilendi. Kóshbasshylyqtyń bul túri aqparat quny joǵary, ıerarhııalyq bılik pen basqarý salystyrmaly túrde birkelki qyzmet etetin, tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq jetistikter bárine paıda ákeletin qoǵamda jaqsy jumys istedi.
60-jyldardyń aıaǵynda paıda bolǵan «Basqarý 2.0» modeli materıaldyq baılyqqa basymdyq berdi. Ekonomıst Mılton Frıdman aıtatyn «aksıonerlik kapıtalızmi» men progressıvti jahandyq qarjylandyrýdyń órkendeýimen tuspa-tus keldi. Tek aksıonerler aldynda esep beretin jańa basqarýshy tap ústemdikke jáne jahandyq deńgeıge shyqty. 2008 jylǵy jahandyq qarjy daǵdarysy «Basqarý 2.0» júıesine aýyr soqqy bergenimen, oǵan qatysty birjaqty kózqaras koronavırýs pandemııasy bastalǵanǵa deıin kún tártibinen túspeı turdy.
Koronavırýs indeti ákelgen áleýmettik jáne ekonomıkalyq silkinis «Basqarý 3.0» júıesine jol ashty. Qazirgi tańda daǵdarysty eńserý sheshim qabyldaýda basymdyqqa ıe. Kóshbasshylar operasııalyq oılaýǵa nazar aýdaryp, bolýy yqtımal máselelerge salystyrmaly túrde mán bermeıdi. Mundaı qysqa merzimdi, «synaý jáne qatelesý» tásili pandemııa men onyń áleýmettik-ekonomıkalyq quldyraýyn basqarýda kezdeısoqtyqqa ıek artty.
Biraq pandemııa aıaqtalǵan soń bizge basqarýdyń jańa modelin engizý qajet. «Basqarý 4.0» júıesi aldyńǵy basqarýdan birneshe irgeli máselede erekshelenedi. Birinshiden, qysqa merzimdi daǵdarysty basqarýdy uzaq merzimdi strategııalyq josparlaýmen almastyrady. Pandemııa, áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarystar jáne adamdardyń psıhıkalyq densaýlyǵy sekildi qazirgi problemalarǵa kóńil bólip qana qoımaýy kerek. Sondaı-aq klımattyń ózgerýimen kúresý, bıoalýantúrliliktiń joǵalýy jáne adam áreketiniń saldarynan qorshaǵan ortaǵa kelgen zııandy joıý jáne eriksiz kóshi-qon sekildi áleýmettik máselelerdi sheshýge de kúsh salǵan jón.
Ekinshiden, «Basqarý 4.0» buryn basymdyqty ıelengen «týnneldi kózqaras» pen joǵarydan tómen kózqarasyn almastyrýǵa tıis. Biz óte kúrdeli jáne ózara baılanysqan álemde ómir súrip jatyrmyz. Sondaı-aq qoǵamdaǵy árbir múddeli taraptyń róli men jaýapkershiligi ózgerýi kerek. Bıznes budan bylaı áleýmettik salaǵa jáne qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áserin eleýsiz qaldyra almaıdy. Al úkimet endigi jerde barlyq máselede jalǵyz ózi nátıje bere almaıdy.
Úshinshiden, ekonomıkanyń tar konsepsııasyna jáne qysqa merzimdi qarjylyq múddelerge ekpin berý toqtatylǵany jón. Onyń ornyna bıznes nemese úkimet úshin qoǵam men tabıǵattyń basymdylyǵy kez kelgen jańa basqarý júıesiniń negizi bolýy kerek. Qarjy men bıznes óte mańyzdy. Biraq olar qoǵam men tabıǵatqa qyzmet etýi qajet.
Álem ózgerdi, sonymen birge memlekettik jáne korporatıvtik basqarý da ózgerýge tıis. Qazirgi tańda «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa» jáne klımattyń ózgerýi sekildi iri qurylymdyq ózgerister árbir sala men bılikke áserin tıgizedi. Blokcheın sekildi tehnologııalar ortalyqtandyrylǵan jáne ıerarhııalyq uıymdardyń ornyna ortalyqtandyrylmaǵan, avtonomdy qurylymdardy alyp keledi. Áleýmettik, ekonomıkalyq jáne sıfrly teńsizdikter artyp keledi.
Ázirge kóptegen kóshbasshy «Basqarý 2.0»-niń aksıonerlik kapıtalızm mentalıtetinde qalyp qoıǵan. Al keı qoǵamda áli kúnge deıin «Basqarý 1.0» júıesi bar. Koronavırýs qaýpi seıilgenshe «Basqarý 3.0» júıesi daǵdarystyq mentalıtetpen kúresýde basymdyqqa ıe bolady.
Biraq kóptegen kóshbasshy basqarýdyń jańa dáýiri týraly oılanyp, áreket etýge kóshti. Olarǵa ekologııalyq, áleýmettik jáne basqarý (ESG) ólshemderin jaqtaıtyn bıznes basshylar, Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron, Italııa premer-mınıstri Marıo Dragı sekildi saıası kóshbasshylar kiredi. Eń bastysy, jastar jaqsy bolashaqty talap etedi.
Burynǵy dáýirdiń basqarý júıesin áli de qoldanatyndar mundaı kóshbasshylardy ózgergeni úshin synǵa alady. Biraq biz belgisiz salaǵa kóz jiberip, ózderiniń múddesin kúıttemeıtin, klımattyń ózgerýimen kúresý jáne áleýmettik ádiletsizdikti joıý úshin naqty áreketke barýdy talap etetin kóshbasshylardy jaqtaýymyz kerek.
XXI ǵasyr buryn-sońdy bolmaǵan kóptegen synaq ákeledi. Eger HH ǵasyrdyń aıaǵynda jetken jetistikterimizge masattanǵanymyz sekildi biz balalarymyz ben nemerelerimiz de qýanǵanyn qalasaq, onda basqarý modeli damýǵa tıis.
Klaýs ShVAB,
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń negizin qalaýshy jáne atqarýshy tóraǵasy, The Great Narrative: For a Better Future kitaby avtorlarynyń biri
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
