Abyroıy asqaq akademık

Saǵat Sultanuly tehnıka ǵylym­da­rynyń doktory, Ulttyq ınjener­lik akademııasynyń, Ulttyq jaraty­lys­taný akademııasynyń Jambyl ob­lysy fılıaldarynyń tóraǵasy, Ult­tyq ınjenerlik, mashına jasaý jáne kólik, jaratylystaný ǵylymdary aka­­de­mııa­larynyń jáne Halyqaralyq ın­­je­nerlik akademııasynyń akademıgi, Bilim salasynyń qurmetti qyzmetkeri, Qazaqstannyń qurmetti ınjeneri, Taraz qalasynyń qurmetti azamaty, Qazaq­stannyń ınjenerlik bilimi men ǵyly­my­na sińirgen eren eńbekteri úshin «In­je­ner­lik dańq» jáne «Ál-Farabı» altyn medaldarymen marapattalǵan. 2018 jylǵy respýblıkanyń úzdik ustazy.

Osyndaı dárejege jetý úshin qandaı shydam men eńbek kerek ekenin ǵylym jolyn tańdaǵandar jaqsy biledi. Jal­py, bilim alýdyń, ǵylym izdeýdiń mehnaty eshkimge jeńil soqqan emes. Bul joldan jeńildiń astymen, aýyrdyń ústimen júrip ótemin deýdiń ózi beker. Sebebi beınetsiz jetken ataq-dańq ta baıandy bolmaıdy. О́ıtkeni ǵylym salasy erte me, kesh pe ondaılardy ekshep, óz ortasynan shyǵaryp tastaıdy.

S.Júnisbekovtiń ǵylymda úl­ken ta­bys­tarǵa jetýi úshin qıyn da, kúr­­deli joldy júrip ótýine bala ke­zi­nen qalyptasqan qaısarlyǵy kóp kómektesken shyǵar dep oılaımyn. Ońtústik Qazaq­stan oblysy Qazyǵurt aýdany Qazy­ǵurt taýynyń eteginde ornalasqan At­bulaq aýylynda, dıqan otbasynda dú­nıege kelgen onyń balalyq shaǵy qam­syz ótken joq. Úıdegi altynshy bala bolǵandyqtan, aǵalarynyń kıimin kıip, qoldaǵy bardy bólip jep, barǵa qa­naǵat etip ósti. Sol ýaqytta balalyq shaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń zulmat jyldarymen tuspa-tus kelgen ár balanyń taǵdyry osylaı órbigen edi.

Onyń soǵystan jaraly bolyp qaıtqan ákesi de, úıdiń berekesi – anasy da tańnyń atysy men kúnniń batysyna deıin ujymsharda bel jazbaı eńbek etti. Kún demeı, tún demeı jumys istegende, buıyratyny – bir dorba un nemese jarty qap bıdaı ǵana. Onyń ózin surasań eshkim bólip bere almaıtyn qıyn-qystaý kezeń. Al ata-apalarymyzdy qıyndyqta qaıystyrmaǵan másele – soǵys toqtap, tynyshtyq ornasa, elde bolar, elde bolsa, eringe de tıer degen úmit. Sol shıetteı bala-shaǵasyn ash qaldyrmaý úshin eńbek etti emes pe?!

Soǵys jyldarynda ósken aýyl balalary baldáýrenniń qyzyǵyn artqa tas­tap, eresekterdiń eńbegine jár­dem­desip, qolǵabys tıgizip júrdi. Ta­maq pen kıimniń jetispeýin, nannyń qadirin sezinip, shyńdalyp ósti. Olar aýyr kezeńdi basynan keshire otyryp, jarqyn bolashaqqa tek qana eńbekpen, aqylmen, bilimmen jetýge bolatynyn túsindi.

Saǵat Sultanuly orta mektepti támamdap, Shymkent qalasyndaǵy Qazaq tehnologııalyq ınstıtýtynyń «Tamaq óndirisi mashınalary men apparattary» mamandyǵyna oqýǵa túsken 1958 jyldyń ózi jurt áli soǵystan qalǵan qaıǵy-qasiretten, onyń zardabynan tolyq arylyp, eńsesin tiktep kete qoımaǵan kez edi. О́zine talap qoıa bilgen jas bilimger eńbekqorlyǵymen sol kezdegi «Materıaldar kedergisi» kafedrasynyń meńgerýshisi V.A.Kolesnıkovtyń kózine túsedi. 1963 jyly ınstıtýtty bitirgen jas maman ustazynyń qol­da­ýymen ınstıtýttyń «Materıaldar ke­der­gi­si» kafedrasyna oqytýshy bolyp qa­byl­dandy. Osy jyly Keńes armııasy qa­ta­ryna shaqyrylyp, Otan aldyndaǵy boryshyn abyroımen atqaryp kelip, ınstıtýttyń atalǵan kafedrasynda assıstent, oqytýshy, aǵa oqytýshy qyz­metterin atqardy.

1969 jyly S.Júnisbekov M.I.Ka­lının atyndaǵy Lenıngrad polı­teh­nıkalyq ınstıtýtyna (qazirgi Uly Petr atyndaǵy Sankt-Peterbýrg polı­teh­nı­kalyq ýnıversıteti) «Ma­terıal­dar kedergisi» kafedrasynyń aspırantýrasyna túsedi. Sol shaqta bul kafedra Keńes Odaǵyna ǵana emes, shetelderge belgili kafedra bo­latyn. Kafedrada álemge tanymal ǵalym-mehanıkter, G.Tımoshenko, N.Belıaev, Iý.Iаng sııaqty pro­fessorlar jumys istegen. Zamanaýı ın­jenerııadaǵy «Materıaldar kedergisi» oqýlyqtarynyń avtorlary retinde olardyń esimderi barlyq tehnıkalyq joǵary oqý oryndaryna belgili.

1972 jyly S.Júnisbekov «Qurylys mehanıkasy jáne materıaldar kedergisi» mamandyǵy boıynsha dıssertasııasyn qorǵap, tehnıka ǵylymdarynyń kan­dıdaty dárejesine ıe boldy. Al dosent ǵylymı ataǵy 1977 jyly Máskeý qalasynda bekitildi. Keıin 1985-1987 jyldary M.N.Kalının atyn­daǵy Lenıngrad polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń doktarantýrasyn bitirip, 1991 jyldyń aqpan aıynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. «Mashınataný jáne mashına bólshekteri» mamandyǵy boıynsha professor ǵylymı ataǵyna ıe bolǵany – 1994 jyl.

Saǵat Sultanuly 1974-1998 jyldary Taraz qalasyndaǵy burynǵy Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, oqý-tárbıe jónindegi prorektory bolyp jumys istedi. Al 1998-2008 jyldary Almaty qalasyndaǵy «Qaınar» ýnıversıteti Jambyl fılıalynyń dırektory qyzmetin de atqardy.   

S.Júnisbekov Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akademıgi músheligine 1996 jyly qabyldandy. Bir jyldan keıin Máskeý qalasyndaǵy Halyqaralyq ınjenerlik akademııasynyń korres­pondent-múshesi, al 2000 jyly Ult­tyq jaratylystaný ǵylymdary aka­demııasynyń akademıgi ataǵyna ıe boldy. 2014 jyly ol Halyqaralyq ınjenerler akademııasynyń akademıgi bolyp saılandy, sol jyly Ulttyq mashına jasaý jáne kólik akademııasynyń akademıgi ataǵy da berildi.

Belgili professordyń ǵylymı-pedago­gıkalyq qyzmet kezeńi Qazaq­­stannyń joǵary jáne orta kásibı-teh­nı­kalyq bilim júıeleri qalyptasa bas­taǵan sátpen tuspa-tus kelgen edi. Osy baǵytqa durys kóńil bóline bas­ta­ǵan soń respýblıkada mehanıka jáne mashına jasaý salasynda ǵylymı mek­teptiń qalyptasýyna atsalysty. Onyń qoldaýymen 2 ǵylym doktory,
7 ǵylym kandıdaty ǵylymı eńbekterin mashına bólshekteriniń qajaý teorııa­syna súıenip, esepteý joldaryna arnady.

Saǵat Sultanulynyń «Tehnıkalyq bilim – zaman talaby» qaǵıdasyna súıene otyryp, alǵashqylardyń biri bolyp orta kásiptik-tehnıkalyq kolledjdiń irgesin qalaǵany da osy kez. Osylaısha, memlekettik emes bilim mekemesi – Taraz gýmanıtarlyq-tehnıkalyq kol­ledji 2000 jyly quryldy. Bú­gin­de kolledj óńirlik óndiris oryndarymen kelisimsharttar jasasyp, bilimgerlerdiń óndiristik tájirıbeden ótýine jáne jumysqa ornalasýyna septigin tıgizýde. Qazirgi ýaqytta onda jalpy – 21, onyń ishinde 15 tehnıkalyq mamandyq boıynsha mamandar daıarlanýda.

Bilim salasynyń qyzmetkerleri akademıktiń ǵylymı-zertteý jumys­taryn uıymdastyrýshy jáne belsendi qatysýshysy ekenin jaqsy biledi. Professor S.Júnisbekov 2008 jyly respýblıkadaǵy jalǵyz memlekettik emes tehnıkalyq JOO – «Taraz teh­nıkalyq ınstıtýtyn» qurdy jáne M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetimen biriktirilgenge deıin (2014 jyl) onyń rektory bolyp jumys istedi. Taraz tehnıkalyq ınstıtýtynda 2010 jyly «Ýran óndirýdiń negizgi ádisterine salystyrmaly ekologııalyq-ekonomıkalyq taldaý» atty monografııasy, al 2011 jyly «Mıneraldyq shıkizat resýrstaryn óndirý jáne óńdeý kezindegi radıoekologııalyq problemalar» atty monografııasy baspadan basylyp shyqty.

S.Júnisbekovtiń shákirtterimen bir­ge qazaq tilinde jazǵan «Serpimdilik, plastıkalyq, jyljý teorııalarynyń negizderi», «Mashına bólshekteri», «Ma­te­rıaldar kedergisi», «Materıaldar kedergisiniń teorııalyq negizderi» oqý­lyq­­tary «Mektep» jáne «Bilim» baspalarynan jaryq kórdi. Bul oqýlyqtar Bilim mınıstrliginiń ruqsatymen  (grıfi­men) shyǵyp, barlyq joǵary teh­nı­­kalyq oqý oryndaryna jáne teh­nı­ka­lyq kolledj­der­de oqytýshylar men stýdentterdiń suranysyna ıe bolyp otyr. Atalǵan oqýlyqtar 2018 jyly aýqym­dy taralymmen qaıta óńdelip, «EVERO» baspasynan shyqty.

Atqarylǵan jumystardyń nátıjesi boıynsha S.Júnisbekov 200-ge jýyq ǵylymı jumys, 4 monografııa jáne 5 oqýlyqty jaryqqa shyǵardy. Onyń ǵylymı eńbekteri sheteldik jýrnaldarda da jarııalanǵan. Al Halyqaralyq ǵylymı jýrnal – ISJ Theoretical & Applied Science AQSh, Shýesııa jáne Qazaqstan memleketteriniń birlesken jobasy. S.Júnisbekov – jýrnaldyń redaksııalyq alqasynyń múshesi. Ba­sylym zańdy túrde Fransııada tirkelgen, elektrondy e-ISSN 2409-0085 (Philadelphia, USA) jáne baspa túrinde r-ISSN 2308-4944 (KZ) eki nusqasynda shyǵarylady. Jylyna jýrnaldyń 12 nómiri jaryq kóredi. Avtorlary – AQSh, Qytaı, Reseı, Indonezııa, Ázerbaıjan, Shvesııa, Ýkraına, Marokko, Qazaqstan, Iran, О́zbekstan, Irak, Japonııa, Úndistan, Fransııa, Anglııa, Polsha, Grýzııa jáne basqa da elderdiń ǵalymdary.

Saǵat Sultanuly – ǵylymnyń ózi tańdaǵan salasyna shyn berilgen adam. Sonaý 1994 jyldyń ózinde, akademıktiń Taraz qalasynda mehanıkalyq pánder­di qazaq tilinde oqytýdyń dáris sa­baq­tary men zerthanalyq jáne prak­tıkalyq sabaqtaryn oqytýdyń ǵy­lymı-ádistemelik konferensııasyn uıym­dastyrýy – sonyń dáleli. Sol jyly ol qyrkúıek aıynda Pákistannyń Lahor qalasyndaǵy Injenerlik ıns­tı­týtynda ótken Islam memleketteri ınjenerleriniń 35-sezine qatysqan bolatyn.

1992-2000 jyldary S.Júnisbekov Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Deformasııalanǵan qatty denelerdiń mehanıkasy» mamandyǵy boıynsha ǵylymı-ádistemelik keńestiń, Ter­mı­no­logııa komıtetiniń, sonymen qatar Qazaqstannyń memlekettik attestasııa­laý komıssııasynyń eksporttyq ke­ńesiniń múshesi bolyp qoǵamdyq qyz­metter atqardy.

«Ekonomıkanyń negizgi tiregi – ón­diris. О́ndiris damymaı, Qazaqstanda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy kóteril­meı­di. Al óndiristi kóteretinder ın­je­ner-qurylysshylar, ınjener-mehanıkter, taý-ken ınjenerleri, sondaı-aq orta býyn tehnıkalyq jumysshy mamandar. Bul aksıoma eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeıdi», deıdi professor.

Iá, ǵalymnyń bul oı-tujyrymynyń durystyǵyn ýaqyttyń ózi dáleldedi. Qazir eńbek naryǵynda biliktiligi bar kadrlarǵa suranys artyp keledi. Biligi men bilimi, parasattylyǵy keıingi býyn­ǵa úlgi ǵalymdar qashanda bizdiń qoǵamǵa qajet.

Talǵat EShENQULOV,

M.H.Dýlatı atyndaǵy

Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń
basqarma tóraǵasy – rektory

TARAZ