Qazaqstan • 27 Qańtar, 2022

Ideologııalyq ımmýnıtet nege tómen?

715 ret
kórsetildi
10 mın
oqý úshin

Qańtar oqıǵasy qazaq qoǵamynda tunshyǵyp jatqan biraz máseleniń betin ashty. Jemqorlyq, jumyssyzdyq, sapasyz bilim, dinı adasý, sóz bostandyǵy, áskerdiń qaýqarsyzdyǵy, áleýmettik teńsizdik sekildi ózge de máseleler bir sátte sý betine qalqyp shyǵyp, kóńilimizdi basyp tastaǵany ras.

Ideologııalyq ımmýnıtet nege tómen?

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Desek te, el bolyp esimizdi jıyp, tarıhymyzdaǵy qasiretti kezeńnen sabaq alyp, jańa Qazaqstandy qurýǵa bel býdyq. Endigi mindet – oqıǵanyń saldarymen qatar sebebimen de kúresý.

El basyna túsken bul sy­naq­­ty toly­ǵymen eńserý úshin ne istemek kerek? Jem­­qor­lyq, áleý­mettik teńsizdikti joıý, ómir súrý sapasyn arttyrý sekil­di jekelegen shara­lar aýa­daı qajet ekeni aıt­pa­sa da túsinikti. Alaıda qań­tar­dyń qa­raly kúnderi qo­ǵam­ǵa te­reńirek úńilý ke­rek­tigin ań­ǵart­ty. Betinde qal­qyp, bar­­ly­ǵy­myz kórip tur­ǵan má­seleler­diń tamyry álde­qaı­da tereńde. Qoǵam tutas­­tyǵy jaıly kóp aıtamyz. Sol Qazaq­stan qoǵamy shynymen tutas pa? Árıne, pikir alýan­dyǵy – kez kelgen qoǵam­ǵa tán quby­lys. Alaıda qala men aýyl tur­ǵyny, kári men jas, qazaq jáne orys tildi aza­mattar, ortalyq pen qala shetin­de tu­ra­tyn otbasylar ara­syndaǵy al­shaqtyq osy joly anyq kó­rin­­gendeı. Alaýyz­dyq týdy­rady degen je­leý­men bul máselelerdi jabýly qazan jabýly kúıinde qaldyrýǵa taǵy bolmaıdy.

О́z ustanymyn bildi­rýge shyqqan beıbit azamattar nege aran­dap qaldy? Beıbit mıtıng nege bas­bu­zar­lyqqa ulasty? Iritki salǵysy kelgen­derdiń oıy nege ońaı iske asty? Sol qa­siretti kúnderden keıin birneshe apta ótse de, kókeıimizdegi suraqtar áli tolastar emes.

Alańǵa shyqqandar arasynda órimdeı jastar tolyp júrdi. Túrli vıdeolardan kór­genimizdeı, kóshege shyq­qan­dardyń arasynda bireýdiń múlkin qıratyp, uryp-soǵyp, kóligin órtep júrgender de bolǵanyn kórdik. Eń soraqysy, osy dórekilikti jaqtap, bas­bu­zar­lardy aqtap alǵysy ke­le­tinder kóp. Bir qoǵamda ómir súretin adamdardyń zańǵa baǵyný, moral týraly túsinikteri qalaısha qarama-qaıshy bolýy múmkin?

Qazaq jastarynyń aranda­tý­­shylarǵa, radıkaldy ıdeıa men búldirgi kúsh­terge qarsy ult­tyq ımmýnıteti nege tómen de­gen suraqtyń paıda bolǵany bú­gin emes. Alaıda bul baǵytta naq­ty sharalar men túbegeıli óz­­ge­­rister bolmaı keldi. Ná­tı­je­­sin­de, «eki qolǵa – bir kúrek» tap­pa­ǵan jas­tar jat aǵym­dar­dyń, ózge kúshterdiń jete­gin­­de ke­te bar­dy. Alaıda ony ba­qy­­lap, zer­de­lep otyrǵan organ joq.

Jalpy, álemde turaqsyzdyq pen kóterilisterdegi jastardyń róline ar­nalǵan zertteý kóp. Ǵalymdar kez kelgen elde jas­tardyń kóbeıýi ar­tyq­shylyq­tarymen qatar, qaýip-qater de ala keletinin aıtady. Oslo beı­bitshilik máselelerin zertteý ınstı­týtynyń dırektory, saıasattanýshy (PRIO, Norvegııa) Henrık Ýrdal 2006 jylǵy zert­teýinde jas azamattar sany kóp elderde qaqtyǵystardyń bolý yqtımaldylyǵy joǵa­ry dep tujy­rymdaıdy. Demo­gra­fııa salasyndaǵy youth bulge túsi­nigi eldegi jastar sa­ny­nyń kúrt ósýin bildiredi. Dál osy jas­­tardyń kóbeıýimen kópte­gen áleý­mettik másele týyndaıdy.

Qoǵamdaǵy turaqsyzdyqqa demografııa ǵana áser etedi degen túsi­nik qate bolar edi. Basqa da ǵalym­dar oǵan qosa sol jas­tar­dyń bilim alýy, ju­mys­qa orna­lasýy, saıası oqı­ǵa­larǵa qa­tysýy shektelse, jaǵ­daı ýshy­ǵa túsedi deıdi. Bul jal­ǵyz Qazaq­standy oılandyrýǵa tıis má­­sele emes. Muny jastar úlesi jo­ǵa­ry damýshy elderdiń bar­lyǵyna ortaq jaǵdaıat deýge bolady.

– Sońǵy jyldary zertteýler kór­setkendeı, jastardyń boıynan qarsylyqty kóńil kúı baıqa­la­dy. Jastar arasynda saıası jáne qu­qyqtyq nıgılızm basym, óıt­keni olar óz pikiriniń qoǵam­dyq róli baryna, bir nárseni ózger­tetinine sen­beıdi. Jastardyń quqy­q­tyq, saıa­sı, ekonomıkalyq saýaty tómen. Qo­ǵam­daǵy ózekti máseleler men ja­ńalyqtar olardy asa qyzyq­tyr­maı­dy, – deıdi BǴM Ǵylym komıteti Eko­no­mıka ınstıtýty Zamanaýı zertteý ádisteri bóliminiń meńgerýshisi Aısulý Tursynbaıqyzy.

2021 jylǵy Halyq sanaǵy­nyń alǵashqy nátıje­leri Qazaqstan hal­qynyń 19,72 pa­ıyzy 14-28 jas ara­lyǵyndaǵy jastar ekenin kórsett­i. Al Ult­tyq statıstıka bıýrosy­nyń málimetine sáıkes, eldegi 250 myń­­nan astam jas ne jumys­syz, ne bilim almaıdy. Ol jas­tar ju­mys izdep iri qalalarǵa aǵylady. Osy­­laı­­sha, ishki mıgrant­tar sany artady. Mıl­lıon­­daǵan halyqpen salys­tyr­­­ǵanda bul kórsetkish az bo­­lyp kórinýi múm­kin. Al qo­ǵam­da óz ornyn taba al­maı júr­gen jastardyń jarty­sy kó­she­ge shyqsa ne bolaty­nyn eles­­te­týdiń ózi qıyn. Alań­ǵa ádi­let­tik izdep myń­da­ǵan adam­­nyń shyǵýynyń sońy nege ulas­­­qa­nyn kúni keshe ózimiz de kórdik.

Jastarǵa baǵyttalǵan mem­le­kettik baǵdarlamalar men áleý­mettik múm­kin­­dikter múl­dem joq deýge kelmes. Alaıda olar tıimsiz. Nege deseńiz, jas­­tar uıymdarynyń qyzmeti kóbi­ne jas­tar shoǵyr­lanǵan oqý oryndarynda júzege asady. Al jas azamattar onyń bi­reýi­ne de qatyspaıdy.

Áleýmettanýshy Aısulý Tursyn­baıqyzynyń aıtýynsha, eldegi mem­lekettik ıdeo­logııa, jastar saıa­saty baǵy­tyndaǵy jumystar bilim alatyn jastar aýdıtorııasyna baǵyttalǵan, ıaǵnı, basty aýdıtorııa – joǵary oqý oryndary men kolledj stýdentteri. «Bilim alýdy jalǵastyrmaǵan jastar nazardan tys qalǵan. Jylyna 150 myń bala mektep bitirse, solardyń úshten biri oqýyn jalǵastyrmaı­dy. Mine, sol jastarmen baılanys or­na­­­tyl­maıdy», deıdi Aısulý Tur­syn­baıqyzy.

Al júrgizilip jatqan jas­tar saıa­saty qazaqstandyq­tar­dy qandaı da bir ıgi maq­satqa jumyldyra aldy ma degen suraq týyndaıdy. «Massovka­ǵa» qatysýdan ábden sharshaǵan belsen­diler jas­tar uıymdaryn aı­nalyp qashady. Júıede júr­gen mamandar bul pikir­men ke­lispeýi múmkin, árıne. Alaı­da qansha ýaqyttan beri aı­ty­­lyp kele jatqan shyndyq – osy.

Qazaqstannyń túrli ıdeo­lo­gııalar polıgonyna aına­lýy­nyń bir ǵana sebebi bolýy múmkin emes. Degen­men maqalany jazý barysynda máse­leniń bir ushy – jastar­dyń radıkaldy kúshterdiń jete­ginde ketip, jat kózqarasty boıy­na tez sińirip alýy men aran­­datý­shylarǵa ońaı ile­sip ketýiniń sebepterin qaras­tyrdyq.

UNICEF júrgizgen sa­ýaldama búgingi jastardyń ózderi ómir súre­tin ortanyń bolashaǵyna kóbirek alań­daı bastaǵanyn, demokratııa qundylyqtaryn ilgerile­tip, áleýmet­tik ádilettilikti ornatýda belsendi ekenin kór­set­ken. Sondaı-aq BUU júr­giz­gen 2021 jylǵy zertteý boıyn­sha qoǵamdyq ınstıtýttarǵa degen senimniń azaıyp ketkeni baıqalady. Mundaı keraǵar nátıjeler jastardyń belsendi bolýǵa daıyn ekenin, alaıda qalyptasqan ınstıtýttarǵa sen­beı­tinin bildiredi. Senim­si­zdik, ásire­se pandemııa kezin­de arta túsken bolýy múm­kin. Joǵaryda Qazaqstan jas­­tarynyń arasynda saıası jáne quqyq­tyq nıgılızm jaıly aıttyq. Jas­tardyń saıasat­qa aralasýdan bas tartýy ǵa­lamdyq deńgeıde de kóri­ne bastaǵan. 181 eldegi ózgeristi baqy­­laıtyn Global Youth Development Index kórsetkishi boıynsha jastardyń saıasatqa ara­lasýy tómendegeni anyq­talǵan. Al sarapshylar dál osy jastardyń saıası belsendiligin – demokratııa men azamattyq qoǵamdy nyǵaıtýdyń negizgi faktory dep túsindiredi.

Qazaqstan jastarynyń saıasatqa nemquraıdy qaraýy óz pikiriniń ózgeris alyp kele­tinine senbeýinen dep atap óttik. Bul tendensııa álemniń basqa elderinde de bar ekenin kórý­ge bolady. 180 elde 18-35 jas aralyǵyndaǵy 25 myń adam qatysqan Global Shapers saýaldamasyna jaýap bergenderdiń 55,9 paıyzy ma­ńyz­dy sheshimder qabyl­danar kezde ózderiniń pikiri eskeril­meıtinine senimdi bolǵan.

Mańyzdy máselelerdiń taǵy biri – jastar arasyndaǵy qundy­lyq­­tardyń ózgerýi bolyp tur. Áleý­mettanýshy Aı­sulý Tursyn­baıqyzy jastar gýmanıstik qasıetterden góri materıaldyq dúnıege kóbirek mańyz beretinin aıtady.

– Qundylyq turǵysynan jastar arasynda degradasııa­nyń bary ras. Materıaldyq qun­dy­lyqtar alǵa shy­ǵyp, adam­gershilik, eńbekqorlyq se­kil­di qundylyqtar az nası­hat­talady, otbasy tár­bıesi­men de beril­meıdi. Adal­dyq, eńbekqorlyq, jaýa­p­­ker­­shilikten buryn, qazirgi jas­­tar materıaldyq tabys, man­sap se­kil­di praktıkalyq dúnıeler­di birin­shi orynǵa qoıady, – deıdi Aısulý Tursynbaıqyzy.

Kez kelgen adamnyń ózindik oı-pikiri otbasyndaǵy tárbıe­men, bilimmen, qoǵamdaǵy qun­dy­lyqtarmen, aınalasyna úlgi kórsetetin tulǵalardyń áre­ketimen qalyptasatyny belgili. Jastar qoǵamda arqa sú­ıeı­tin durys ustanymdardan aıy­ryldy. Qoǵamy­myzdy jem­qorlyq jaılap, úlgi bolar azamattar jastarǵa ıgi is­teri arqyly baǵdar bere almady. «Jetistikke eń­bekpen emes, aqshamen jetýge bolady» degen kózqaras qalyptasty. Pre­­zı­dent Qasym-Jomart Toqaev­tyń jas­tar arasynda adal eńbekti nasıhattaý kerek, zańger-menedjerler emes tehnar mamandar daıarlaý kerek deýi osyny bildiredi.

– Jastardan birnárse talap etýden buryn, olarǵa durys áleýmettik start berýimiz kerek. Kópshiligi kásibı bilimnen buryn, orta bilimniń ózin sapasyz alady. Oqý bitirgennen keıin jumysqa ornalasý qıyn, biliktiligi men tájirıbesi jet­kiliksiz. Jastar qoǵamdaǵy ornyn tabýy úshin jaǵdaı jasalýy kerek. Ol – materıaldyq qoldaý emes, sapaly orta jáne kásibı bilim men jetkilikti ju­mys oryndary sekildi áleý­mettik kapıtal, – deıdi sarapshy A.Tursynbaıqyzy.

Endigi mindet – popýlıstik, radıkaldy ıdeıalar arasynda adasyp, teris pıǵyldy adam­dar­dyń sońy­nan ergen jas­tarymyzdyń betin beri buryp, olardyń boıyna ult­tyq qun­dy­lyqtarymyz ben adam­ger­shilik, adaldyq, ádilettilik, eńbekqor­lyq sekildi ıgi qasıetterdi sińirý bol­maq. Otbasyndaǵy tárbıe men qun­dy­lyqtar ár adamnyń oı men boı túzeı­tin qazyǵyna aınalýǵa tıis.