Baılyǵy – bilim, eńbegi – ǵylym, ónegesi – ilim

Solardyń ishinde ǵylymdy, ustaz­dyqty, óndiristi ózara tyǵyz baılanys­ta órbite alyp júrgen kórnekti ǵalym Erbol Sahıtuly Mahmotovtyń sińirgen eńbegi arnaıy dáripteýge laıyq. Ol – hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Ál-Farabı atyndaǵy memlekettik syılyǵynyń laýreaty. Munaı salasynyń ǵylymı-ınnovasııalyq menedjeri jáne joǵa­ry oqý ornynda uzaq jyldar uıymdas­tyrýshy ǵylym jónindegi prorektor-ustaz bolyp qyzmet etken Erbol Mah­motovtyń ereksheligi – ǵylym men óndi­ristiń ózara baılanysta damýyna zor úles qosýy, olardyń kirikken je­tis­tikterin joǵary oqý oryndarynda bolashaq mamandardy daıarlaýǵa jáne munaı-hımııa ónerkásibi salasynda ushtastyra paıdalanýy. Únemi izdenis ústinde qarymy men talǵamy saı júretin ǵalym 40 jyldan astam elimizdiń hımııa ǵylymı-zertteý, joǵary bilim berý jáne munaı-hımııa ónerkásibi, onyń ishinde munaı men sý tasymaly salalarynda toǵystyra eńbek etken ǵalymdardyń biri de biregeıi desek artyq aıtqandyq bolmaıdy. Onyń aýqymdy ǵylymı-zertteý eńbekteri men praktıkalyq jumystary elimizde jáne alys-jaqyn sheteldik ǵylymı-óndiristik ortada joǵary baǵalanyp ári qoldanylyp keledi.

О́mirde osy jolǵa túsýin jáne jetken jetistikterin saralaǵanda ol ózine yqpal etken jáne ómirlik nyq ustanymdaryn qalyptastyrǵan úsh tuǵyrdy eske alady. Ol tuǵyrlary – ata-anasy, ustazy jáne árdaıym bultaqtatpaı alǵa jetelegen arman-maqsaty. Urpaqqa jaqsy tárbıe berýdi talapty ushtaý, úlken asqaq armandarǵa baýlý dep bilgen, qarym-qabiletin dóp tanyp, baǵyttaı alǵan ákesi Sahıt Mahmotuly men anasy – Úzik Saparqyzy, ustazy Bekbolat Abatov eken. Ákesi Sahıt ata-anasynyń 13 perzentinen aman qalǵan jalǵyz ul men qyzdyń biri, aýylda esepshi bolyp eńbek etken, oı órisi keń, ádebıet pen tarıh, óner, áleýmettik máseleler jóninde paıymy tereń, mádenı talǵamy joǵary, aýyldyń qurmettisi bolǵan kisi edi. Áldeneshe ret qazirgi Atyraý oblysy Qurmanǵazy aýdany Dáshin aýyldyq keńesiniń depýtaty bolyp saı­lanyp, el múddesi úshin qoǵamdyq ju­mys­qa belsene aralasypty. Anasy Úzik – úıdiń uıytqysy, otanasy. Ata-ana balalarynyń báriniń ózderi qalaǵan joǵary bilim alýyna qamqorlyq jaǵdaı jasaı aldy. Olardyń ekeýi matematıka men hımııa salasynyń ǵalymy, pro­fessor. Ádette jaqsy oqýshy pán­derd­iń bárin jaqsy kóredi, sondaıda balapandy beıimdep, qanattandyryp, úlken ómirge ushyryp jiberetin ustaz. Hımııanyń qupııalaryn tanı túsýge qulshyndyrǵan ustazy KSRO bilim berý isiniń úzdigi Bekbolat aǵaı hımııa pániniń muǵalimi edi. «Bulaq kórseń kózin ash», «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» degen – osy! Búginde aıtýly ǵalym Erbol Sahıtuly osy óz bastaýlaryn osylaı zor qurmetpen áńgimelep otyrady.

Búgingi Atyraý óńiriniń Qurmanǵazy aýdany Dáshin (qazir Halyq qaharmany Hıýaz Dospanova atynda) aýylyndaǵy Ybyraı Altynsarın atyndaǵy orta mek­teptiń túlegi Erbol Mahmotov 1979 jyly Almatyda S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (qazir Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıteti) tehnıkalyq hımııa jáne ka­t­a­lız mamandyǵy boıynsha úzdik dıp­lommen bitirdi. Memlekettik komıs­sııa onyń ǵylymǵa beıimdiligin baıqap, osy oqý ornynda jumysqa qaldyrdy. Biraq munda kóp aıaldamady, ákesi Sa­hıt Mahmotulynyń aqyl-keńesimen óndiriske jol tartty. Ol kisi naǵyz hımık ǵalym bolý úshin óndiriste shyńdalý, onyń qyr-syryn tikeleı óndiriste istep, kózben kórip, kóńilmen tanyp bilý mindet dep sanady. Jańa iske qosylyp jatqan Shevchenko qalasyndaǵy (qazir Aqtaý qalasy) plastmassa shyǵarý zaýytyna ınjener-zertteýshi bolyp ornalasty. Alǵashqy ǵylymı-óndiristik tájirıbe synaqtaryn osynda jasady.

Budan ári eńbek jolyn Mańǵystaý munaı óndiristik birlestigine qaras­ty Qazaq munaı ǵylymı-zertteý jáne jo­balaý ınstıtýtynda aǵa ǵylymı qyz­metker bolyp jalǵastyrdy. Erbol Sahıtuly sol jyldary Batys óńi­rin­de óndiriletin munaıdy daıyndaý já­­ne tasymaldaý, ekologııa keleli másele­lerimen ǵylymı-zertteý turǵysynan keshendi aınalysty. О́ziniń bolashaq­ta jazatyn ǵylymı dıssertasııalary­nyń taqyryptary osylaı anyqtaldy. Qazynaly Mańǵystaýdyń Bozashy, Je­ti­baı, Qalamqas, Qarajanbas, О́zen ke­nishterinde munaıdy daıyndaý men ta­symaldaýdaǵy ádisterdi saralady, jańa tásilderdi óndiriske engizýdiń tıim­di joldaryn izdestirdi. Almaty, Groz­nyı, Máskeý qalalarynda shyǵatyn munaı-hımııa salalyq bedeldi jýrnaldaryna ǵylymı maqalalary jarııalandy. Ǵylymı tujyrymdardy synap baıqaý úshin asa qajetti tıisti zertteý qondyrǵylary ol kezderi vedomstvolyq zerthanalarda jetkiliksiz edi. Sondyq­tan ǵylymı izdenis jumystaryn aka­demııalyq ınstıtýtta jalǵastyrý qa­jettigi týyndady.

Sol maqsattyń údesinen shyǵý úshin Erbol Sahıtuly 1987-1990 jyldary Almatyda Qazaqstan Ǵylym aka­demııasynyń D.V.Sokolskıı atyndaǵy Otyn, katalız jáne elektr-hımııa ıns­tı­týty aspırantýrasyna kúndizgi bó­lim­ge tústi. Bul qadamy akademııalyq zert­hanada tııanaqty zertteý júrgizip, irgeli ǵylymmen shuǵyldanýǵa jol ashty.

Aspırantýradan keıin hımııa ǵy­lymdary kandıdaty dárejesin jemisti qorǵap shyqqan soń jas ǵalym óndiris pen ǵylymdy pedagogıkamen ushtastyrý jolyn tańdady. Respýblıkanyń sol jyldardaǵy Bilim mınıstri, mem­leketshil tulǵa Shaısultan Shaıahmetovtiń usynysymen Aqtaý qalasyndaǵy jo­ǵa­ry oqý ornyna 1991 jyly aǵa oqy­týshy bolyp qyzmetke keldi. Erekeń Shahmardan Esenov atyndaǵy Aqtaý ýnı­versıtetinde 2001 jylǵa deıin ǵy­lymı-pedagogıkalyq jáne basshylyq jumysta boldy. Qazaqstan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ýnıversıtetke 1994 jyly ǵylym jáne halyqaralyq baılanystar jónindegi prorektor qyzmetin engizgen kezde osy laýazym Erbol Sahıtulyna usynyldy. Ol ýnıversıtette ǵylymdy jol­ǵa qoıý, jańa ǵylymı zerthanalar ashý, aımaqtaǵy óndiris oryndarymen baılanysty nyǵaıtý, jas ǵalymdar daıarlaý sııaqty irgeli jumystardy qolǵa aldy, olardy iske asyrýǵa belsene kiristi. О́ndiristi, ǵylymı zertteýdi jáne ǵylymı pedagogıkany ushtastyra bilýine AQSh-ta ǵylymı-praktıkalyq tájirıbe almasýy onyń ǵylymı izdenis aıasyn keńeıte tústi.

Abyroıly eńbegimen tanylǵan azamat Mańǵystaý óńiriniń san salaly qoǵamdyq jumystaryna da belsene aralasty. Aqtaý qalalyq máslıhatynyń depýtaty jáne onyń áleýmettik máseleler jónindegi komıtetiniń tóraǵasy retinde qala jáne oblys ekonomıkasynyń, ǵylymy men mádenıetiniń damýyna eleýli úles qosty. Depýtat retinde ózek­ti usynystaryn batyl qoıa da, qorǵaı da bildi. Bul rette de jas kadrlardy daıarlaýǵa, ǵylym men óndiristiń baılanysyn nyǵaıtýǵa barynsha atsalysty.

Erekeń qaı jerge, qaı qyzmetke barsa da ózine júktelgen isti túbegeıli meńgerip, bilikti uıymdastyrýshy, kóp­ke uıtqy, talapshyl basshy bola bildi, bastama kótergenderdi udaıy qol­­d­ap otyrdy. Mańyna bilimdi, is bile­­tin, bir sózdi, ýádeni qadirleıtin, uıa­ty, ary bar adamdardy jınaýǵa ty­rys­ty. Onymen qyzmettes bolǵan aǵa-ini zamandastarynyń bári onyń bul qasıetin biraýyzdan moıyndaıdy. Ol isker maman men jany jaqsy adam­dy ózi izdeı júrdi, kóptegen aǵa-ini zamandasymen dos-jar, pikirles boldy, janynan oryn berip, jaqyn tarta bildi. Erekeńniń bul adamgershilik qasıetterine «QazTransOıl» aksıo­nerlik qoǵamynda qatar qyzmet atqarǵan jyldary talaı kýá bolǵanbyz. Ákeden berilgen taǵy bir qabilet Erekeń tarıh pen ádebıetti, onyń ishinde poezııany ja­ny súıedi, tipti ara-tura oıyna kelgen shýaqty sezimderin ózi úshin jyr shý­maqtaryna aınaldyryp, jazyp qoıady.

Erbol Mahmotovtyń avtorlyq ujym­men birge usynǵan «Munaı quby­ry baǵyttary boıynsha munaı jáne munaı qospalaryn tasymaldaýda energııa únemdeýdi ǵylymı-tehnıkalyq qam­tamasyz etý» ǵylymı jumysy 2019 jyl­ǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵy­lym men tehnıka salasyndaǵy ál-Fa­rabı atyndaǵy memlekettik syılyǵyn aldy. Bul E.Mahmotov qyzmet etken Sh.Esenov atyndaǵy ýnıversıtet pen óndiris oryndarynda qol jetken alǵash­qy memlekettik syılyq edi.

Erbol Sahıtuly óziniń ómirdegi jáne ǵylymdaǵy jetistikteriniń bar­lyǵy ǵy­lym jolyna túsýine aqyl-keńes ber­gen eń qymbat adamdary – ákesi Sa­hıt Mahmotuly men anasy Úzdik Sapa­rqyzynyń, ustazy Bekbolat Aba­tovtyń arqasy dep biledi. Jazǵan kitaptaryn ardaqty ákesi men anasynyń rýhtaryna arnap keledi. Ustazynyń qurmetine Atyraý oblysy Qurmanǵazy aýdanynyń Dáshin aýylyndaǵy Ybyraı Altynsarın atyndaǵy orta mektepte KSRO oqý isiniń úzdigi marqum Bekbolat Abatovtyń ómiri men ustazdyq jolyna arnalǵan, eńbekterin taldaǵan ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyrǵany bar. Bekbolat aǵaıy týraly «Uly ustaz» atty estelik kitap ta shyǵardy. Otbasynda kórgen úlgili tárbıe men áke-shesheniń ónegeli ómirinen nár alǵan, erekshe yqylasynan sýsyndaǵan, tálimdi ustazdardan bilim alyp, ómirlik jolyn kúmánsiz tańdaǵan ǵalym-óndirisshiniń basqasha bolýy, basqa jolmen júrýi tipti de múmkin emes edi. Onyń aıaýly ata-anasyna arnaǵan «Men seniń ómirińniń jalǵasymyn» estelik-saǵynysh kitabyn oqyǵanda osyndaı oıǵa eriksiz toqtaısyń.

Kórnekti ǵalym, hımııa ǵylymda­rynyń doktory Erbol Sahıtuly Mah­mo­tovtyń oıynsha, elimizdegi ǵylym men óndiristi baılanysta damytý úshin birneshe jobany iske asyrý kerek. Onyń eń bastylary: elimizde jasalǵan ǵylymı jumystardy sala boıynsha tujyrymdap, olardyń óndirispen baılanysyn jan-jaqty negizdep, mamandar úshin qajetti kitap etip shyǵarý, ǵylym men óndiristiń san salaly je­tis­tikterin óz elimizde, jaqyn jáne alys sheteldiń ǵylymı jýrnaldaryn­da júıeli túrde jarııalap, onyń tehnıkalyq áleýetin óz deńgeıinde kórsetý, elimizdegi jasalǵan jáne bolashaqta jasalmaqshy ǵylymı-óndiristik jumystardy álemdik deńgeıde salystyra zerdelep, onyń ereksheligin jańashyldyq turǵydan ekshep, úlken álemdik deńgeıdegi konkýrstarǵa shyǵý.

Musylman áleminiń alǵashqy tórt halıfasynyń biri Áziret Álige bireýler «Bilim artyq pa, baılyq artyq pa?»  dep suraq bergende, ol kisi bylaı degen eken: Birinshiden, bilim artyq, óıtkeni ol Paıǵambardan qalǵan mıras, al baılyq – qalǵan mura. Ekinshiden, bilim seni baǵady, baılyqty sen baǵasyń, son­dyqtan bilim artyq. Úshinshiden, bi­lim dosyńdy kóbeıtedi, baılyq dush­panyńdy kóbeıtedi. Tórtinshiden, bilim izdeı berseń kóbeıedi, ony jum­saǵanmen azaımaıdy, al baılyq jumsaǵan saıyn azaıady. Besinshiden, bilimdi urydan saqtaýdyń keregi joq, al jıǵan dúnıeńdi urylardan kúnde qorǵaý kerek. Altynshydan, bilimiń kóp bolsa seni qurmetteıdi, baılyǵyń kóp bolsa qyzǵanady. Jetinshiden, bilim qansha kóp bolsa da irip-shirip búlinbeıdi, dúnıe-múlik búlinedi. Segizinshiden, bilimdi adamnyń kókiregi dańǵyl, jan-dúnıesi ımanı nurǵa shúpildep turady, al bilimsiz adam baılyǵyna mastanyp Allanyń búkil nyǵmetinen qur qalady...

Ǵylym joly ınemen qudyq qazǵan­daı. Ǵylym degen qudiret osy. Onyń tún uıqyńdy tórt bólgizgen oı kemerine tolyp, sol oıdyń el ıgiligine aınalǵan jemisin kórý qandaı baqyt!

Aqaıdar YSYMULY,

jýrnalıst-zańger,

Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri,

jýrnalıstıka ardageri