Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Quqyq qorǵaýshy ma, qorlaýshy ma?
Qańtar oqıǵalarynan keıin adam quqyǵyn aıaqqa taptap, ádildik pen adamgershilik deıtin qaǵıdattardy qunsyzdandyryp jibergen oqıǵalar qoǵamda tym kóbeıip ketkeni aqıqat. Osynyń barlyǵyn kórip-bilip otyrǵan qoǵamda quqyq qorǵaý organdaryna degen narazylyqtyń kúsheıe túsetini de túsinikti. Qańtar oqıǵasynan keıin ustalǵandardyń barlyǵy birdeı kinásiz dep te kesip aıtý qıyn. Sebebi alańǵa shyqqandardyń arasynda beıbit sherýshilermen qatar mıtıngti ózderiniń aram maqsattaryna paıdalanyp ketken buzaqylar da bar. Bul eki toptyń músheleri qamalǵandar men qaıtys bolǵandar arasynda da bar ekeni anyq. Osylardyń arajigin ajyratý, aq-qarasyn anyqtaý – búgingi kúnniń basty máselesi bolyp tur.
Maqalany daıyndaý kezinde 44 jastaǵy ulyn bes kún boıy izdep, aqyr sońy óligin máıithanadan tapqan anamen de sóılesken edik. Taldyqorǵandyq Álııa Ábdirahmanova uly Almastyń beıbit sherýge birinshi kúni qatysqanyn aıtty. «Ekinshi kúni ony qamaýǵa alady, alaıda eshqandaı kiná tappaǵannan keıin keshke bosatyp jiberedi. Al 6 qańtar kúni balam erikti retinde alańǵa baryp, jappaı tártipsizdikti toqtatýǵa qatysty. 7 qańtar kúni úıde boldy, eshqaıda shyqqan joq. 8 qańtar kúni tańerteń kelinim ekeýi dúkenderin (marqumnyń shaǵyn kókónis satatyn dúkeni bolǵan – avt.) kórip keleıik dep sol jaqqa shyǵyp ketken. «Kóktem grandtyń» mańyna kelgende kóliginiń dóńgelegi jarylyp, turyp qalady. Sol tusta qaı jaqtan saý ete túskeni belgisiz birneshe avtobýs kelip, ishinen 20 shaqty áskerı kıim kıgen, ishinde azamattyq kıimdegi bir adamy bar barlyǵy ulyma tarpa bas salǵan. Kelinimniń telefonyn julyp alǵan. Bet-júzderin de durys kórsetpegen, aty-jónderin de aıtpaǵan. «Biz sondaı adamdarmyz!» dep ulym men kelinimniń aýyzdaryn da ashtyrmaǵan. Ulym eshqandaı qarsylyq kórsetpegen. Ony jerge etbetinen jatqyzyp qoıyp, aldymen kóligin teksergen. Alaıda eshqandaı kúdik týdyratyn zat tappaǵan soń kelinimdi sol jerde qaldyryp, ózderi ulymdy kóligimen birge alyp ketken. Sol ketkennen ulymdy 13 qańtar kúni máıithanadan bir-aq taptyq. Ulymdy neshe kúnnen beri izdedim... Eshkim eshnárse aıtpaıdy, ne óli, ne tiri ekenin aıtpaı sandaltty... Qaıda barsam da «joq-joqpen» shyǵaryp salady....», degen ana ulynyń osy ýaqyt aralyǵynda naqty qaıda bolǵanyn, kimderdiń ustap, sonsha qorlyq kórsetkenin bilmeıtinin de jasyrmady. «Balamnyń denesiniń saý tamtyǵy qalmaǵan. О́te qorqynyshty! Oılaryna kelgenin istegen. Onyń barlyǵyn ákesi de, aǵasy da, dostary da kórdi ǵoı... Ýhhh!».
О́zi qaıǵydan qan jutyp otyrǵan anadan ári qaraı birnárse suraý, anyqtap jatý da aýyr edi. Bar bilgenimiz ulynyń ólimine qatysty Almaty oblystyq prokýratýraǵa shaǵym túsirgenimen ázirge eshqandaı naqty jaýap kelmegen. Almastyń sońynda ańyrap anasy, eńsesi ezilip ákesi men úsh balasyn qanatynyń astyna basyp asyl jary qaldy. Bárinde bir ǵana suraq. Nege? Ne úshin? Jazyqsyz jandy osynshalyqty azaptap óltiretindeı «jaldamaly jendetterdiń» ne bastaryna kún týdy?
«Men qylmysker emespin!»
Polısııanyń aıýandyǵyna kýá bolǵandardyń taǵy biri – aqtóbelik Márlen Baımaǵambetov. Mıtıngke qatysqany úshin 10 kún tergeý ızolıatorynda otyryp shyqqan azamattyń basynan keshkenin beıjaı tyńdaý múmkin emes. Aqtóbe oblysy PD-niń qyzmetkerleri ony 8 qańtar kúni ustap áketken. «Men qylmysker emespin! Biraq maǵan kórsetken qorlyqtary – tap bir halyqaralyq terrorıske qoldanatyndaı azap pen aıýandyq. Alǵashynda meni patrýldik kólikpen bir bólimshege aparyp, sol jerde edenge 4 saǵattaı etbetimmen jatqyzyp qoıdy. Keıinnen maǵan «suıytylǵan gaz beketin órtep jibergensiń» dep jala jaýyp, uryp-soǵa bastady. Uryp júrip bir ákimshilik hattamaǵa qol qoıǵyzdy. Shynymdy aıtsam, ol jerde ne jazylǵanyn da bilmeımin», degen ol tergeý kezinde basynan ótkergen azaptaryn táptishtep baıandap berdi.
«Qolymyz kisendeýli 50-ge tarta adam eki kún boıy sportzalda túnedik. Qoldarymyz artqa qaıyryla kisendeýli, sýyq edende jattyq. Jarytyp tamaq ta ishken joqpyz. Osynshalyqty qınaıtyndaı biz ne istedik? Sot ótkennen keıin de bizdi osy jerge alyp kelip qamap, oılaryna kelgenin istedi. Uryp-soǵyp, elektroshokermen qınady. 9 qańtar kúni túngi 10-dar kezinde sportzalǵa bir top polısııa kelip qorlyq kórsete bastady. Osynyń barlyǵyn qalaı túsindirýge bolady? Men qylmysker emespin ǵoı. Kerisinshe bizder úsh kún boıy mıtıngtiń beıbit ótýin qadaǵalap, ákimshilik ǵımaratty búlikshi, tonaýshylardan qorǵap júrdik. Alaıda bul jasaǵandarymyzdyń birde-biri sot kezinde eskerilgen joq», degen M.Baımaǵambetov 8 kún boıy Aqtóbedegi bir túzeý mekemesinde ustalǵanyn aıtady. Bir adamdyq aıadaı bólmede úsh adam syǵylysyp jatqan. Bul mekemeniń qatań rejimdegi túzeý mekemesi ekenin, munda tek aýyr qylmys jasaǵan qylmyskerler ǵana ustalatynyn ol keıinnen bilgen.
Aqtóbe qalasynyń ákimshilik quqyq buzýshylyqtar jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty negizi 9 qańtar kúni Márlen Baımaǵambetovti ÁQBtK-niń 488-babynyń 7-bóligine sáıkes kináli dep taýyp, 15 táýlikke qamaqqa alǵan. Alaıda ol prokýror bergen apellıasııalyq ótinish hattyń negizinde on birinshi kúni bostandyqqa shyǵady. «Konstıtýsııalyq quqyǵym buzyldy! Eń soraqysy – densaýlyǵyma zaqym keldi!» dep ádildik izdegen aqtóbelik azamat qazirgi tańda quzyrly organdarǵa shaǵym túsirip, «Osynyń barlyǵyna kim jaýap beredi?» degen suraqqa jaýap izdep júr. Al Aqtóbe oblystyq prokýratýrasyna mıtıngten keıin ustalyp, keıin bosatylyp shyqqan eki adamnan aryz kelip túsken. Qazirgi tańda osy eki aryz boıynsha qyzmetin asyra paıdalaný deregimen polısııa qyzmetkerleriniń ústinen eki qylmystyq is qozǵalǵan.
«Amanat» kimniń amanatyn arqalap júr?
«Amanat» – «Qasiretti qańtardan» keıin zańsyz qýdalaýǵa ushyrap, qamaýǵa alynǵandardyń quqyǵyn qorǵaý maqsatynda qurylǵan qoǵamdyq komıssııa. Komıssııanyń qurylýyna muryndyq bolǵan belgili quqyq qorǵaýshy Abzal Quspan ózine habarlasatyndardyń sany tym kóp ekenin aıtty. Barlyǵynyń suraǵany bireý-aq – jazyqsyz jábir kórgen jaqyndaryna arasha túsý.
Budan buryn quqyq qorǵaýshy beıbit mıtıngke qatysýshylardy qýdalamaý týraly petısııa daıyndap, keıinnen Qaýipsizdik Keńesine qoǵamdyq baqylaý, qoǵamdyq komıssııa qurý týraly usynys joldaǵan bolatyn. Bul bastamasyn ol «Jergilikti jerdegi keıbir shash al dese, bas alýǵa daıyn polısııa ókilderiniń áreketi halyqtyń ashý-yzasyna tııýde. Mundaı zańsyzdyqqa shekteý qoıý kerek!» dep túsindirgen edi. Komıssııa jumysyn 24 qańtarda dereý bastap ketken quqyq qorǵaýshy: «Bizdiń basty maqsatymyz – qańtar oqıǵalaryna baılanysty ustalǵandar men qamaýǵa alǵanǵandarǵa advokattar qaýymdastyǵy atynan kásibı kómek usyný» deıdi. «Árıne, advokattar bylaıǵy kúnderi de azamattardyń zańdy quqyqtaryn qorǵaıdy. Biraq dál qazirgi ýaqytta qarapaıym halyq quqyqtyq kómekke qatty zárý. Almatyda jappaı tártipsizdiktiń bolǵany ol – fakt, alańǵa myńdaǵan halyqtyń jınalǵany da barshaǵa belgili. Al qazir kimniń kináli, kimniń kinásiz ekenin anyqtaý shtattaǵy tergeýshilerge óte úlken salmaq túsirýde. Osyǵan oraı bizder kásibı mamandar retinde ózimizdiń kómek qolymyzdy sozyp otyrmyz. Bar maqsatymyz osy ǵana!», degen A.Quspan komıssııanyń jumys quramy endi ǵana jasaqtalyp jatqanyn da aıtty. Qazirgi tańda komıssııa quramynda 8 adam bar. Onyń ishinde 4 kásibı advokat, 1 Parlament Májilisiniń depýtaty, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń bir múshesi, Bas prokýratýra jáne IIM basshy quramynan bir-bir adam bar.
«Biz jumysymyzdy shuǵyl túrde bastap kettik. Konkýrs uıymdastyryp otyrýǵa ýaqyt tapshy», degen quqyq qorǵaýshy aldaǵy ýaqytta komıssııa quramynyń áli de tolyǵa túsetinin málimdedi. «Biz memlekettik organ emespiz. Bárimiz de jeke óz erkimizben bas qosqan yntaly toppyz. Qazirgi tańda Almaty qalalyq prokýratýra, polısııa departamentterimen birge tize qosyp jumys istep jatyrmyz. Tergeý ızolıatorlaryna kirip, qamaýda otyrǵan adamdarmen kezdesý, qylmystyq istermen tanysý úshin uıymdastyrý jumystary júrgizilýde. Men osy tusta bir-aq nárse aıtqym keledi. Aqorda, Bas prokýratýra men IIM, qoǵam belsendileri, laýazym ıeleri jazyqsyz jandardyń qosaq arasynda ketip qalmaýyna múddeli. Kinásizderdiń zańsyz qýdalanbaýy úshin olar bizge barlyq jaǵdaıdy jasap otyr», degen quqyq qorǵaýshy komıssııa jumysynyń taıaý arada óz nátıjesin kórsetetinine de senim bildirdi.
Komıssııa múshesi, advokat Mádı Myrzaǵaraev te tergeýde júrgen azamattardyń ishinde beıbit sherýge shyqqanymen qosaqtyń arasynda ketip qalyp, jazyqsyz japa shekkenderdiń bolýy múmkin ekendigin joqqa shyǵarmaıdy. «Bizdiń basty maqsatymyz – alańǵa shyqqanymen aram oıy, qylmystyq pıǵyly bolmaǵan, qolyna qarý alyp, órteý, qıratý sekildi áreketterge barmaǵan azamattarǵa arasha túsý», degen advokat qańtar oqıǵalary elimiz úshin úlken qasiret ekenin de ashyq jetkizdi.
«Almaty sekildi arý qalamyzdy qalaı talqandaǵanyn kózimiz kórdi. Sol oqıǵalar kezinde ǵımarattardyń tonalǵany, órtelgeni, kúnkóris kózine aınalyp otyrǵan kásipterinen halyqtyń aıyrylǵany, jazyqsyz bozdaqtardyń qaza bolǵany anyq. Osynyń barlyǵyn kimder jasady? Terrorıster me? Ekstremıster me? Buzaqylar ma? О́ziniń bas paıdasyn kúıttegen paıdakúnemder jasady ma? Álde, ańǵal halyqtyń alańǵa shyqqanyn paıdalanyp, óziniń saıası upaıyn túgendegisi kelgender me? Aldaǵy ýaqytta osy jaıttardyń aq-qarasy ajyratyla jatar. Al bizdiń dál qazirgi tańdaǵy basty ári jedel maqsatymyz – aram pıǵyldy arandatýshylardyń arasynan beıbit sherýge shyqqan adal jigitterdi anyqtap, olarǵa zańdy quqyqtyq kómek kórsetý. Olardyń jazyqsyz japa shekpeýin, qosaq arasynda ketip qalamaýyn, bostandyqqa shyǵyp, otbasyna oralýyna járdemdesý», deıdi ol.
Qamaýdaǵynyń bárin kinásiz deý – dıletanttyq
25 qańtardan bastap qana jumystaryna kirisip ketken komıssııa densaýlyqtaryna baılanysty 11 adamdy bosatýǵa qol jetkizgen. Onyń 7-ýi tergeý ızolıatorynan, 4-ýi aýrýhanadan bosatylǵan. Bas sharalary ózgertilip, bostandyqqa shyqqan 11 adamnyń barlyǵy da Qylmystyq kodekstiń 272-baby ıaǵnı, jappaı tártipsizdik boıynsha tergeýge alynǵan. Eger olardyń osy bapta kórsetilgen: «Kúsh qoldanýmen, qıratýmen, órteýmen, buzýmen, múlikti joıýmen, atys qarýyn, jarylǵysh zattardy nemese jarylys qurylǵylaryn qoldanýmen, sondaı-aq bılik ókiline qarýly qarsylyq kórsetýmen ulasqan, onyń ishinde sheteldik kózderden alynǵan qarajatty paıdalana otyryp jappaı tártipsizdikti uıymdastyrǵany» dáleldense, tórt jyldan on jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylar edi. Al osy baptyń birinshi bóliginde kózdelgen jappaı tártipsizdikke qatyssa 3-ten 8 jylǵa deıingi merzimge, «bılik ókilderiniń zańdy talaptaryna belsendi túrde baǵynbaýǵa jáne jappaı tártipsizdikke shaqyrý ne jappaı tártipsizdikke arandatý, sol sııaqty azamattarǵa zorlyq-zombylyq jasaýǵa shaqyrsa», 3 jylǵa deıin sottalar edi.
Osy tusta «Qosaq arasynda jazasyzdar ketip qalmasyn dep jantalasyp júrgende osy sátti paıdalanyp naǵyz qylmyskerler qutylyp ketpeı me?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Biz bul suraǵymyzdy «Amanattyń» advokaty Mádı Myrzaǵaraevke de qoıǵan edik. Qaı el, qandaı zaman bolsyn qoǵamdyq komıssııa eshqashan da memlekettik, sonyń ishinde sot organdarynyń ornyn almastyra almaıtynyn aıtqan ol: «Árıne, tergeý-tekserý barysynda qandaı da bir qylmystyq toptardyń, sodyrlardyń bolǵany anyqtalsa jáne ol óz dálelin tapsa, olar ózderiniń tıisti jazasyn alýy kerek. Halyqtyń osyndaı talap-tilek qoıǵanyn paıdalanyp, jeke basyn kúıttep ketkender bolǵan syńaıly. Bizdiń mindetimiz tek memlekettik, sot, quqyq qorǵaý organdarymen, qoǵam belsendilerimen, qoǵamdyq qozǵalystarymen birlese otyryp, halyqtyń arasyndaǵy tarap jatqan aqparattardy saralap, advokattar qaýymdastyǵynyń qoldaýymen qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan jazyqsyz, kinásiz adamdarǵa kómek berý», dedi.
A.Quspan da «Qamaýda jatqannyń bárin kinásiz dep shyǵarý – dıletanttyq» ekenin basa aıtty. «Men bul sózimnen bas tartpaımyn. О́ıtkeni arandatýshylar qırap-búlingen, adam shyǵyny bolǵan Almaty turmaq, bir taldyń shybyǵy synbaǵan Oralda da boldy. Sondyqtan ustalǵandar arasynda qylmys jasaǵandar bolsa, olar jazasyn alý kerek degen pikirimnen tanbaımyn. Al bizdiń komıssııanyń maqsaty – jazyqsyz jandardyń qosaq arasynda ketip qalmaýyna barynsha sebepker bolý. Odan keıin, kinási bolsyn, bolmasyn, aýyr dene jaraqatyn alǵandardyń bas sharasy ózgertilip, qamaýdan shyǵarylýy kerek», deıdi quqyq qorǵaýshy.
Aıta keteıik, óz maqsattaryn aıqyndap alǵan amanattyqtar osy sanaýly kúnniń ishinde Almatydaǵy birneshe tergeý ızolıatorynyń kameralaryn aralap, 200-ge jýyq qamaýda otyrǵan adammen kezdesip, emdeýde jatqandardyń jaǵdaıyn da bilip shyqqan. Sonyń nátıjesinde jazyqsyz qamaýǵa alynǵan taǵy tórt adamnyń bostandyqqa shyǵýyna yqpal etken. Olardyń ekeýi – kámelettik jasqa tolmaǵan jetkinshek.
Kelip túsken shaǵym sany – 109
Al IIM Tergeý departamentiniń basshysy, polısııa polkovnıgi Sanjar Ádilov tergeýshilerdiń qylmystyq isterge qatysty barlyq sheshimi zań talaptaryna sáıkes keletinin aıtady. «Bul sheshimderdiń barlyǵy qylmystyq prosestiń úsh býyndy modeli sheńberinde qabyldanady», deıdi ol. Onyń aıtýynsha, kúdiktini ustaý, olardyń is-áreketterin saralaý, sondaı-aq bultartpaý sharalaryn tańdaý sekildi negizgi sheshimderdiń barlyǵy prokýrormen kelisiledi. Al tintý, alý, saraptama úshin úlgilerdi alý, bas sharasyn sanksııalaý sııaqty is júrgizý áreketteri tergeý sottarynyń qaýlysymen júrgiziledi.
«Qylmysqa kúdikti retinde ustalǵandardyń barlyǵy aldymen medısınalyq tekserýden ótkiziledi. Osydan keıin ǵana dene jaraqattaryn alýynyń mán-jaılary anyqtala otyryp, ýaqytsha ustaý abaqtysyna qamalady. Sebebi tártipsizdik ornynan birden medısınalyq mekemelerge jetkizilgen kúdiktiler de bar», degen IIM ókili ustalǵandardyń barlyǵy advokattarmen qamtamasyz etilgenin de jetkizdi. «Qajet bolsa, memleket óz qarajaty esebinen tegin qorǵaýshy qyzmetin usynady», deıdi polkovnık.
S.Ádilov sondaı-aq polısııa qyzmetine qatysty halyqtan kelip túsken árbir shaǵymnyń jiti tekseriletinine nazar aýdardy. Bul jóninde ol: «Quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń laýazymdyq ókilettikterin teris paıdalanýy jáne bılikti asyra qoldanýy týraly árbir shaǵymǵa prokýratýra organdarymen qatar IIM-niń ózindik qaýipsizdik bólinisteri tekserý júrgizedi. Al mundaı derekter birinshi kúnnen bastap BAQ-ta jarııalanyp keledi», dedi.
IIM taratqan málimetke súıensek, qazirgi tańda arnaıy mekemelerdegi medısına qyzmetkerleriniń usynymdary boıynsha densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty birneshe kúdiktige qatysty bultartpaý sharalary ózgertilip, olar kúzetten bosatylǵan.
Al Bas prokýratýra qazirgi tańda jedel tergeý toptarynyń 2 myńnan astam qylmystyq isti qarap jatqanyn aıtady. 1-qyzmet bastyǵynyń orynbasary Eldos Qılymjanovtyń habarlaýynsha, bul ister boıynsha 898 kúdikti ustalǵan. Onyń ishinde sot sanksııasymen 802-si qamaýǵa alynsa, 50 adam úı qamaqqa alynǵan, al 21-ne kepil, 12-sine eshqaıda ketpeý qolhaty berilgen.
Tergeý kezinde zańdylyqtyń saqtalýyna basa mán beriletinin aıtqan E.Qılymjanov prokýratýra organdaryna quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine qatysty 109 shaǵym kelip túskenin de málimdedi. Bul aryz-shaǵymdardyń deni tyıym salynǵan tergeý ádisteri, azamattardyń quqyqtaryn buzý derekterine qatysty. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda bılikti jáne laýazymdyq ókilettikterdi asyra paıdalaný týraly 11 shaǵym boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý bastalǵan. Al qylmystyq qýdalaý organdary prokýratýranyń nusqaýymen 10 qylmystyq isti tirkedi.
TÚIIN. Qazaqstan – Azaptaýlarǵa jáne basqa da qatygez, adamgershilikke jatpaıtyn jáne ar-namysty qorlaıtyn is-áreketter men jazalaý túrlerine qarsy konvensııaǵa qol qoıǵan memlekettiń biri. Al halyqaralyq qujattyń 2-babynda «Qandaı da bir soǵys jaǵdaıy nemese soǵys qaýpi, ishki saıası turaqsyzdyq nemese kez kelgen basqa da tótenshe jaǵdaı sııaqty erekshe jaǵdaılar azaptaýlardyń aqtaýy bola almaıdy» dep jazylǵan. Iаǵnı kez kelgen jaǵdaıda, tipti soǵys, terrorıstik akt kezinde de azaptaýǵa jol berilmeýge tıis. Al osy baptyń 3-bóligine sáıkes «joǵary turǵan bastyqtyń nemese memleket bıliginiń buıryǵy azaptaýlardyń aqtaýy bola almaıdy». Osy qujatty negizge alar bolsaq, qańtardyń qandy qasireti qoıýlana túseri anyq. О́ıtkeni alańǵa aqıqat izdep baramyz dep, aqyr sońy abaqtyda azap kórgen azamattardyń sany az emes...
