Tótenshe jaǵdaılardaǵy óreskel kemshilikter

Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi dep atynyń ózi tótenshe atalǵan soń bul mınıstrliktiń qyzmeti de adam ómiri úshin óte mańyzdy bolyp tabylatyny ras. Alaıda, olarǵa adam ómirinen artyq ne bar dep senim artsaq ta, amal ne, sol mańyzdy isteriniń bir bóligin jemqorlyq qosa alyp jatady eken. Máselen, sońǵy eki jylda ǵana  Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mınıstrlik qyzmetkerleri 55 sybaılas jemqorlyq qylmystaryn jasaǵan kórinedi. Bul halyqqa qyzmet kórsetetin memlekettik organ úshin az da, máz de san emes. Sondyqtan da, memlekettik organdardyń osyndaı óreskel qylyqtaryna saı ústimizdegi jyly shaǵyn jáne orta bıznesti tekserýge moratorıı jarııalandy dep tolyq aıta alamyz. Buǵan qosa Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginde órt derekteri boıynsha qozǵalǵan qylmystyq isterdi tergeý barysy syn kótermeıdi. Atalǵan merzim ishinde osy dárejedegi 3 myńǵa tarta qylmys tirkelgen. Jáne bul qylmys or-tasha eseppen alǵanda kúnine 50 paıyzǵa óse túsýde. Sóıtip, oqıǵanyń ornyn durys qaramaýdan, ony tekserýge atústi kóńil bólgendikten jáne atalǵan qylmys túrin ashý amalyn jetik meńgermegendikten bul qylmystardyń 70 paıyzy ashylmaı qalady eken. Al bul týraly Bas Prokýror Ashat Daýylbaevtyń tóraǵalyq etýimen zańdylyqty, quqyqtyq tártipti jáne qylmysqa qarsy kúresti qamtamasyz etý jónindegi úılestirý keńesiniń jınalysynda ashyq aıtyldy. Munda negizinen elimizdegi órt qaýipsizdiginiń 2011-2013 jyldardaǵy jaı-kúıi máseleleri talqylandy. Sóıtip, atalǵan jınalysta Bas prokýratýra Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mınıstrlikpen birlesip, elimizdiń sońǵy úsh jyldaǵy órt qaýipsizdiginiń jaı-kúıin taldady. Taldaý, shyny kerek,  órttiń aldyn alý jónindegi jumystardyń jetkiliksiz ekendigin kórsetti. Prokýrorlar órt qaýipsizdiginiń normalary men erejeleriniń buzylýy saldarynan onyń sońy túrli órtke, orasan múliktik shyǵyndarǵa, adam ólimderine ákep soqtyrǵanyn anyqtady. Qoldaǵy qujattarǵa qarap otyryp, ondaǵy sandardy kórgende adam jany túrshigedi. Máselen, sońǵy úsh jylda elimizde 46024 órt oqıǵasy oryn alǵan, onda 1464 adam, sonyń ishinde 174 bala qaza taýyp, 1776 adam túrli jaraqattar alǵan.  О́rt saldarynan kelgen jalpy shyǵynnyń mólsheri shamamen 15,5 mlrd. teńgeni qurady. Barlyq órtterdiń 70 paıyzy turǵyn úıler sektorlarynda bolǵan.  Demek, mundaı shekten shyqqandyqqa jol bergen, ıaǵnı jol bermeýge qyzmet etetin, sol úshin qarjy alatyn tıisti organdar qaıda qarap otyr? Eger sonshama appatty jaǵdaılar qaıtalana berse, onda adamdar myńdap opat bolyp, tipti, kishkentaı balalar qaza taýyp jatsa kináliler qaıda? Nege jumys talapqa saı júrgizilmeıdi? .Qujattardy qarasaq, bul suraqtarǵa da jaýap tabylady eken. О́ıtkeni, órt qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń qolda­nystaǵy júıesi respýblıkamyzdaǵy 6 989 eldi mekenniń 272-sin ǵana qorǵaýdy qamtı alatyn bolyp tur. Aýyldyq mekenderdiń 90 paıyzy órtten qorǵaný júıesimen qamatamasyz etilmegen. О́rt depolary ǵımarattarynyń shamamen 65 paıyzynyń paıdalanylǵandyǵyna qy-ryq jyldan asqandyqtan, olardyń keıbiri apatty jaǵdaıda dep tanylǵan.  Sonyń ózinde bul kórsetkishter elimizdegi órt qaýipsizdigine qatysty shynaıy jaǵdaıdy tolyqqandy kórsete almaıdy eken, óıtkeni, bul saladaǵy memlekettik esepke alý áli de durys jolǵa qoıylmaǵan. Anyqtalǵan buzýshylyqtar, negizinen aldyn ala eskertý is-sharalaryn júzege asyrýǵa tıisti organdardyń jibergen kemshilikteri men olqylyqtaryna quqyq buzýshylyqtardyń der kezinde anyqtalmaýyna jáne joıylmaýyna baılanysty bolyp otyr. Al endi osyǵan sáıkes, joǵarydaǵy ókinishti oqıǵalardyń qaıtalana berýine kim kináli ekenin ózińiz de saralaı berińiz. Bul az deseńiz, onda oǵan, ıaǵnı osy saladaǵy mańyzdy problemalar – órt sóndirý bólimsheleriniń tehnıkalyq nashar jaraqtalýy, alys ornalasqan eldi mekenderdi órtten tolyqqandy qorǵaýǵa múmkindiktiń bolmaýy, erikti órt sóndirý quramalary jumystarynyń tıimsizdigi, órt faktileri boıynsha qozǵalǵan qylmystyq isterdiń tergelý sapasynyń tómendigin de qosyp qoıyńyz. Mysaly, negizinen qylmystardy tergeýdiń ádis-tájirıbesi bolmaýy saldarynan osy sanatta tirkelgen 2942 qylmystyń deni ashylmaı qalyp otyr.  Buǵan ne deısiz? Budan ózge, órt qaýipsizdigin jáne órttiń saldaryn joıýdy qamtamasyz etý boıynsha is-sharalardyń bıýdjetten tıisinshe qarjylandyrylmaýy, baqylaý-qadaǵalaý is-sharalaryn júzege asyrý barysynda qylmystyq nemquraılylyq pen sybaılas jemqorlyq oqıǵalarynyń kórinis berýi jáne t.b. zańdylyqtyń jaı-kúıine eleýli túrde áser etýde. Talqylaýdyń qorytyndylary boıynsha úılestirý keńesiniń músheleri Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mınıstrlikke múddeli memlekettik organdarmen ózara is-qımyl barysynda elimizde órt qaýipsizdiginiń tıimdi júıesin qurýǵa, azamattar men ekonomıka nysandarynyń órtten qorǵalýy deńgeıin tıisinshe qamtamasyz etýge, pármendi memlekettik baqylaýdy jolǵa qoıýǵa jáne órtter men olardyń saldarlaryn esepke alýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq aktiler ázirleýge usynym berdi. Turǵyn úıler sektoryn, sondaı-aq adamdar kóp jınalatyn nysandardy órtten qorǵaýdy qamtamasyz etý qajettigin Bas Prokýror negizgi mindet retinde aıqyndap kórsetti. Jınalysqa beınekonferensııalyq baılanys arqyly qatysqan jergilikti atqarýshy organdardyń basshylaryna erikti órt sóndirýshiler quramalary ju-mystarynyń tıimdiligin arttyrý, olardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý, turǵyndar arasynda túsindirý jumystaryn kúsheıtý boıynsha shuǵyl sharalar qabyldaý qajettigi tapsyryldy. Aýmaqtyq prokýratýra organdaryna ýákiletti organdar men laýazymdy tulǵalardyń órt qaýipsizdigin qamtamasyz etý týraly zań talaptaryn oryndaýyn, kásipkerlik sýbektileriniń qyzmetinde qaýipsizdik úshin tıisti jaǵdaı jasaý­­dy, sondaı-aq osy saladaǵy quqyq buzý­shylyqtar men qylmystardy anyqtaý ján­e olardyń jolyn kesýdi oryndaýyn júıeli túrde baqylaýdy qamtamasyz etý tapsyryldy. Sóıtip, atalǵan otyrys jumysyna Úılestirý keńesiniń músheleri, Prezıdent Ákimshiliginiń, Premer-Mınıstr keńsesiniń ókilderi, Parlament depýtattary, Ishki ister, Densaýlyq saqtaý, Mádenıet mınıstrlik-teriniń basshylary qatysty desek, endi bul synnan da bir qorytyndy shyǵaryna úmit artamyz. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».