Eldegi joǵary oqý oryndarynyń álemdik bilim berý júıesindegi deńgeıin anyqtaýdaǵy maqsat – adamzatqa ortaq ǵylym men onyń jemisi sanalatyn jańa tehnologııalardy ıgerýdegi, týdyrýdaǵy shamamyz ben úlesimizdi kórý. Sol arqyly qazirgi jahandaný úderisinen enshimizdi ıelený jáne onyń ıirimine jutylyp ketpeı ulttyq bolmysymyzdy saqtap qalý mańyzdy.
Búginde Qazaqstanda 128 joǵary oqý orny bar. Onyń basym kópshiligi ýnıversıtet. Al ýnıversıtet deńgeıiniń qanshalyqty ekenin anyqtaıtyn negizgi kórsetkishterdiń biri – reıtıng. Álemde 20-dan asa tanymal jahandyq reıtıngter bolsa, sonyń birin 1990 jyly Nýnsıo Kýakýarellı negizin qalaǵan brıtandyq Quacquarelli Symonds kompanııasy jasaıdy. Osy reıtıngke nazar aýdaryp kórelik.
2021 jylǵy álemdik ýnıversıtetterdiń top-200 reıtıngisinde Azııa elderiniń 11 ókili orynǵa ıe bolsa, olardyń arasynan Qazaqstandy kezdestirýge bolady. Iаǵnı bul bizdegi ýnıversıtet júıesiniń durys baǵytta ekenin sıpattaıdy. О́tken jyly QS reıtınginde álem boıynsha 1002 ýnıversıtet baǵalanǵan edi. Osy tusta myń ýnıversıtettiń ishinen QS kompanııasynyń nusqasy boıynsha Qazaqstan ýnıversıtetteri 24-orynǵa turaqtady (https://www.topuniversities. com/university-rankings/world-university-rankings/2021). Bizde bundaı ýnıversıtetter sany – 10. Atap aıtqanda, QazUÝ – 165, L.Gýmılev atyndaǵy EUÝ – 357, M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ – 490, Sátbaev ýnıverıteti – 541-550, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti – 591-600, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti – 601-650, Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıteti – 751-800, QMEBI ýnıversıteti – 751-800, Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti – 801-1000, Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıteti – 801-1000-orynda.
Al ǵylymı oqytýshylar quramy sanyna stýdentter sanynyń ara-qatynasy ólshemin alyp qarastyrar bolsaq, bizdiń ýnıversıtetter álemdik grandtarmen bir deńgeıde oryn alady. Árıne, bul qoljetimdi ólshemderdiń qataryna jatatynyn jáne bundaı joǵary deńgeıdi árdaıym ýystan shyǵarmaýǵa bolatynyn atap ótken jón.
QazUÝ-dyń ekinshi eń joǵary ólshemi – jumys berýshiler qataryndaǵy bedeli (63,1). Bul kórsetkish – ýnıversıtettiń jumys berýshiler arasynda qanshalyqty bedeldi ekenin kórsetetin ólshem. Iаǵnı túlekterdiń jumysqa ornalasý deńgeıi jáne olardyń dárejesi tanymal kompanııalarda jumys isteýine laıyq bolýy. Jumys berýshilerdiń pikiri jahandyq saýaldama arqyly anyqtalatyny sózsiz. Degenmen jergilikti usaq kompanııalar bul saýaldamaǵa tolyqtaı atsalysa alady deý de qıynǵa soǵady. Al túlekterdiń sapasy olardyń tanymal jergilikti, sheteldik nemese halyqaralyq kompanııalarǵa jumysqa ornalasýymen anyqtalady.
Kelesi ólshem – ýnıversıtettegi sheteldik oqytýshylar úlesinde QazUÝ – 42, EUÝ 25,3 ball alǵan. Bul arada EUÝ-dyń professorlardy shaqyrýda aıtarlyqtaı múmkindikteri bola tursa da paıdalana almaǵanyn kóremiz. Al shetel stýdentteriniń úlesin anyqtaýshy kelesi bir kórsetkishte MMÝ – 76,8, QazUÝ – 30,7, EUÝ 6,1 balǵa ıe boldy. Shetel stýdentteriniń ýnıversıtetke kelýi úshin ǵalymdar men professorlar tanymal bolýy kerek, sondaı-aq shet tilderinde, ıaǵnı aǵylshynmen qatar múmkindiginshe fransýz, nemis, qytaı jáne túrik tilderinde de dáris berýge daıyn bolýy kerek.
Sońǵy kórsetkish – oqytýshylar quramynyń sanyna ǵylymı jumystary boıynsha dáıekkóz ındeksteriniń araqatynasynda QazUÝ men EUÝ eń tómengi ball aldy. Qoıylǵan talapty oryndaý – ońaı sharýa emes, biraq sheshýge bolady. Bul – ortadaǵy deldaldarǵa qomaqty tólem jasamaı-aq, sapaly ǵylymı jumystarmen, sonymen qatar Scopus jáne Web of Science bazalaryna kiretin basylymdaǵy jýrnaldardy ózimizden shyǵarý.
Sonymen Qazaqstan búgingi tańda álem ýnıversıtetteriniń top-200-digine endi. Árdaıym alǵa jyljyp, joǵarydan kóriný úshin ýnıversıtetterdiń ǵylymı-oqytýshylar quramynyń sapasy joǵary bolýy mańyzdy másele. Sondyqtan ǵylymı-oqytýshylar quramy eńbekaqylarynyń deńgeıin, olardyń qyzmet babynda jaǵdaılarynyń bolýyn qadaǵalaý nazarǵa alynýy kerek.
Ǵazız TELEBAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy
Qazaq ulttyq ýnıversıteti fılosofııa kafedrasynyń professory
Sáken ARALBAI,
Qaraǵandy medısına ýnıversıtetiniń Qazaqstan tarıhy jáne ÁSP kafedrasynyń assıstent-professory
