Aýyldyq jerde turyp, úı salatyn jer joq degenge senýdiń ózi qıyn. Tipti kóz aldyńyzǵa elestete almas edińiz. Eldiń ókpesin qara qazandaı qylǵan, oryndy ókpe-nazyn týyndatyp otyrǵan jaıylym máselesi talaıdan beri aıtylyp keledi. Bul jaıǵa el Prezıdenti de kóńil aýdarǵan. Máselen, Memleket basshysy óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýynda bylaı dep aıtqan bolatyn: «Jaıylymdyq jerdi tıimdi paıdalaný da óte mańyzdy. Qazir mal jaıatyn jerge sharýalardyń qoly jetpeı júr. О́ıtkeni mundaı alqaptardy keıbir belgili adamdar ıelenip alǵan. Tipti ony adam aıaǵy baspaıtyndaı etip qorshap tastaǵan. Ákimder túrli sebepterdi syltaýratyp, yqpaldy adamdardyń yǵyna jyǵylyp, bul máseleni sheshe almaı otyr. Úkimet quzyrly organdarmen birlesip, osy ahýaldy ózgertetin batyl sharalar qabyldaýǵa tıis. Jeke qosalqy sharýashylyqtardyń malyn jaıylymdyq jermen qamtamasyz etý máselesine aıryqsha nazar aýdarý qajet. Olardyń quqyqtyq mártebesi jáne kórsetiletin qoldaý tásilderi «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» bólek zańda kórinis tabýy kerek. Úkimet bul zań jobasyn óte qysqa merzimde ázirleýge tıis».
Aldymen jaıylym máselesi týraly aıta ketelik. Sadovyı aýyldyq okrýgine Elikti jáne Zarechnyı eldi mekenderi qaraıdy. Okrýg ortalyǵy Sadovyı aýylyn qosa eseptegende, osy úsh aýyldaǵy mal súmesimen kún kórip otyrǵan qaýym qazir zar ılep otyr.
– Osydan eki jyl buryn bári oıdaǵydaı edi, – deıdi aýyl turǵyny Táýekel Tursynbek, – keıin aýyldyń irgesindegi jerdiń bárin «Agrotreıd Kókshe» JShS aldy da, bizge mal jaıatyn toqymdaı jer qalmady. Jaıylym seriktestiktiń egin egetin alqabynyń arǵy jaǵynda. Tórt aıaqty mal atalǵan jaıylymǵa jete almaıdy. Eginniń ústinen basyp ótýge bolmaıdy. Al sonda halyq kún kórip otyrǵan tórt túligin qalaı baqpaq? Qysy-jazy qoraǵa qamap taǵy baǵa almaısyń. Aýyl turǵyndarynyń ókpe-nazy osydan bastaldy. Aýdan basshylaryna aryzdandyq, jazylǵan shaǵymda esep joq. Keıin seriktestik basshylary el tilegin eskerip, eni 100 metr bolatyn jol qaldyrdy. Biraq aıaqty maldy jaıqalyp ósip turǵan kók eginniń arasymen aıdap ótý tipti múmkin emes, uzyndyǵy bir shaqyrymnan asatyn joldan ótkenshe baqtashy qaıyryp úlgermeıdi. Túni boıy qamaýda tilin tistep turǵan ash mal jaıqalyp ósip turǵan eginge túsip ketedi. О́ıtkeni mal aıdaıtyn jol óte tar. Al eginge tússe, amal joq aıyppul tóleımiz.
Jaıylym bar, tek alysta. Kókshetaý-Atbasar tas jolynyń boıyndaǵy osy aýyldan 15-20 shaqyrym jerdegi Aqadyr aýylynyń mańynda 10 myń gektar qunarly jer mal baǵylmaı, egin egilmeı týsyrap bos jatyr. Bul jerdi de seriktestik jalǵa alǵan eken. Biraq kádege asyrmaǵan. Osy jaıylymda aýyldyń tórt túlik malyn baǵýǵa ábden bolady. Biraq oǵan jete almaısyń. Jol boıy egistik alqaptary. Demek okrýg, aýdan basshylary egin sharýashylyǵymen aınalysatyn seriktestikter men qojalyqtarǵa jer bólgen kezde aýyl turǵyndarynyń múddesi múldem eskerilmegen. Tyǵyryqtan shyǵatyn jol áli de bar. Kádege aspaı jatqan 10 myń gektar jerdi egin sharýashylyǵymen aınalysatyn, egistik alqaptary aýyldyń irgesinde ornalasqan seriktestikterge berip, mańaıdy bosatsa, eshqandaı ókpe-naz týmas edi. Aýyl turǵyndarynyń kópshiligi qazir jaıylymdyq, shabyndyq jer bolmaǵandyqtan, mal ustaı almaı otyr. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi aýyl turǵyndary azdy-kópti mal ustasa, artyq ónimderin satyp kúnkóristerine jaratpaı ma?! Taıaýda aýyl adamdary jyldar boıy qordalanyp qalǵan osy ótkir máseleni aıtyp, oblystyq ákimdikke deıin barǵan. Oblys ákiminiń orynbasary Ǵalymjan Ábdihalyqov Zerendi aýdanynyń basshylary jáne «Agrotreıd Kókshe» JShS basshysynyń orynbasary Qaırat Jandaevpen aqyldasa kelip, egin ústinen maldy jaıylymǵa ótkizetin joldyń aýqymyn 300 metrge deıin keńeıtýge kelisti. Ýádeniń qalaı oryndalary belgisiz. Áıtse de, aýyl turǵyndary úmittenip otyr.
Aýylda mal ustap, óz kúnimizdi ózimiz kóremiz dep alǵa umtylǵan adamdar az emes. Solardyń biri – Beısenbek Zınatbek. Aldynan jumys úrkip otyratyn azamattyń ókpe-nazy da oryndy. Qazir bir ózi 70 bas iri qara baǵyp otyr. Shabyndyq jer bolmaǵandyqtan, mal azyǵyn satyp alady. Bıyl oǵan 4 mln teńge qarajatyn jumsapty. 35 saýyn sıyrynyń sútin kórshi-qolańǵa lıtrin 150 teńgeden satady. Mal baǵýǵa jaıylym bolmaǵandyqtan, jaǵdaıy joq aýyl turǵyndary sútti satyp alýǵa májbúr.
Maǵan bar-joǵy 10 gektar jer kerek. Sol jerge júgeri, ekpe shóp egip, mal azyǵyn qamdasam, sharýam túzelip qalar edi. Nesıege mal alyp, baǵyp otyrmyz. Jazdygúni maldy osy aradan 50 shaqyrym jerdegi basqa aýyldyń jaıylymynda baǵyp lajdadym, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Beısenbek Zınatbek, – bul da ońtaıly jol emes.
Sharýa qojalyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, úı irgesindegi sharbaǵynyń arǵy jaǵy egistik alqaby. Jazdyń kúnderi egistikke sepken hımııalyq dáriniń ıisi tynys aldyrmaıdy. Qazir aýyl turǵyndary 200-ge jýyq qara mal men 300-diń ústindegi qoı-eshkini áreń-áreń baǵyp otyr. Qarajaty barlar jem-shóbin satyp alady. Biraq olaı mal baǵýdyń ózi tıimsiz, óıtkeni bıylǵydaı qurǵaqshylyq jyly mal azyǵy kúrt qymbattap ketken.
Mán-jaıdy aýyldyq okrýg ákimdiginiń bas mamandary Oljas Qaıyrjanov pen Farıza Amanbaevadan bildik. Tanaptyń tabaldyryqqa deıin jyrtylýy shyndyq. Ony aıtasyz, osy aýyldyń turǵyndary ondaǵan jyl boıy úı salatyn jer telimine qol jetkize almaı otyr. Kezekte turǵandardyń sany 200-den asqan. Barlyǵy 649 adam turatyn aýyl úshin óte kóp kezek. Al kezektiń alǵa jyljıtyn túri joq. О́ıtkeni aýyldyń irgesine deıin egin egilgendikten, alaqandaı jer qalmaǵan.
Aýyl turǵyndary aspandaǵy aıdy alyp berińder dep býynsyz jerge pyshaq uryp otyrǵan joq. Bar bolǵany mal jaıatyn jaıylym men shabyndyqtyń jáne úı salatyn jer teliminiń máselesi sheshilse bolǵany. Jurttyń janaıqaıyna nazar aýdaratyn, túıindi máseleni birjola sheshetin ýaqyt ábden jetti. Jan-jaǵynyń bári shóbi shúıgin alqap, el irgesin janaı ótetin ózeni bar jerde óris tappaı qınalǵandyqtary kimniń bolsyn janyna batqandaı. О́kinishti-aq!
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
