Bılik pen baılyq

Taıaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan halqyna» atty qor qurýdy usynyp, tabysy qomaqty kom­panııalar men bızneste júrgen baıshykesh-olıgarhtardy halyqtyń áleý­mettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, den­saýlyq jáne bilim salalaryn jetil­di­rýge úlesterin qosýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni ulttyq tabystyń rahatyn 162 adam ǵana kórip, basqalardyń aılyq tabysy 50 myń teńgeden aspaı, kún kórýdiń qıyndyqtaryna dýshar bolyp otyrǵanyn ashyq atap ótti. Jańadan ashylǵan «Qazaqstan hal­qyna» qorynyń alǵashqy qadamy jaman emes, qorǵa birneshe kún ishinde qomaqty qarjy jınalypty. Aldaǵy kezde de bul ıgilikti is qoldaýyn taba bermek. Erteli-kesh elimizde taza, ashyq, ádildik ornaı­tynyna kópshilik senedi.

Baılyq ta, bılik te aýytqymaly ekenin eskersek, qazirgi el tutqasyn ustap otyrǵan sheneýnikterdiń óz oljasyn týǵan halqymen bólispeýi – eń úlken keshirilmeıtin qasiret. Munyń bári ashkózdikten jáne tárbıeden ketken qatelik. Ony jaqynda bolǵan «Qasiretti qańtar» oqıǵasynan baıqap otyrmyz.

Memlekettik qyzmetke dánigip, aıaq astyn­daǵyny kórmeı, shalqaqtap, qa­ra­paıym halyqty mensinbeı, ba­rynsha arany ashylyp, qorqaý qas­qyrdaı ashkóz, «túıeni túgimen ju­typ», halyqty súlikteı soryp júre beretin toıymsyz, qanaǵatsyz jan­darǵa «Qyzmetińe adal bol!», «Qa­naǵatshyl bol!», «Elden úlken emes­siń!», «Aryńdy taza usta!», «Abyroı-ataq shyn eńbekpen kelsin!» dep udaıy eske salyp turǵanymyz da jón bolar edi. Oılanaıyqshy, baqyt baılyqta ma?

Fılosof-ǵalym Amangeldi Aıta­ly­nyń aıtýynsha, bes ǵasyr buryn ıspandar otarlap, halyq sanaǵyn júrgizgende, kanadalyq úndisterdiń sany 14 mıllıonnan asqan. Qaısybir jyly halyq sa­nyn qaıta eseptegende, sonshama jer­gilikti ult ókilderiniń 800 myńy ǵana qalypty. Solardyń ishindegi bir mıllıarder kəsipkerden «Siz baısyz. Baılyq – baqyt pa?» dep suraǵanda, ol: «Joq, baılyq baqyt emes. Ǵumyr boıy jınaǵan bar baılyǵymdy elimniń bir kúndik təýelsizdigine aıyrbastar edim!» dep jaýap bergen. Bul – eliniń, halqynyń bostandyǵyn, táýelsizdigin ańsaǵan jan­nyń armany, patrıottyq sezimi dep uqqan durys.

2017 jyly mıllıarderler arasynda eń uzaq jasaǵan, álemge aty belgili amerıkalyq Devıd Rokfeller 101 jasynda, sońǵy júrek almastyrý operasııasynan keıin uıyqtap jatyp, dúnıeden ozdy. Aıtýshylar, ol sonshama baılyq ıesi bola júrip, kópshilikke kómek qolushyn berip, járdemdesýdi esh umytpaǵan eken. Atap aıtsaq, onyń qarjysy Rokfeller atyndaǵy medısına ınstıtýty, Chıkago ınstıtýty, Nıý-Iorktegi Birikken Ulttar Uıymnyń shtab-páteri, qaterli isik aýrýlaryn emdeıtin eń iri onkogospıtaly, birneshe Qarttar úıiniń qurylysyna jáne de basqa ıgilikti is-sharalarǵa jumsalypty. Gýmanıtarlyq jáne qar­jy fakýltetteriniń bilimgerlerin qol­daý maqsatynda jyl saıyn orta eseppen 100 mıllıon dollar kóle­minde demeýshilik jasap kelgen. Ata­sy­nyń bastaǵan dástúri boıynsha aǵaıyn-týystaryna jylyna 8-10 myń dollar qarjy bólip otyrǵan. Olardyń sany 10-20 emes, júzden asyp jyǵylǵan eken.

«Iа ýveren, chto materıalnye veshı mogýt sdelat jızn prııatnee. No eslı ý vas net drýzeı ılı rodstvennıkov, jızn býdet pýstoı ı pechalnoı, nesmotrıa na vsıo materıalnoe», degen Devıd Rokfellerdiń pikirimen kelispeýge bolmas, sirá. 

Árıne, qazirgi jastar arman­da­ǵan­daı, baı bolǵan, qıynshylyq kór­meý jaqsy da shyǵar. О́ıtkeni aqsha materıaldyq ıgilik qana emes, ol ómir­diń qýaty, ózegi, tiregi. Qaltańda aqshań bolmasa, azyǵyń da joq. Azyq bolmaǵannan keıin kúsh-qýatyń da, kúıiń de joq. Qandaı aqyldy, parasatty bola turyp kedeı bolsań, saǵan eshkim pysqyryp qaramaıdy, esep­tes­peıdi, syılamaıdy, tipti bury­lyp sálem de bermeıdi.

Qazir aqshanyń bedeli ósip, álgi halyq aýzyndaǵy «aýzy qısyq bolsa da, baıdyń balasy sóılesin» bolyp turǵan dúrbeleń dáýren ǵoı. Jeke adamnyń bedeli men mártebesi baılyǵymen, tipti qurmeti qaltasyndaǵy aqshasymen ólshenetin, túısigi mol, sanaly kisiniń túsinýine qıyn almaǵaıyp kezeń bolyp tur. Nesin jasyramyz, bul kúnderi aǵaıyn-týystardyń arasyndaǵy qa­rym-qatynas, dos-zamandastar ara­syndaǵy syılastyq aqshańa baıla­nys­ty. Qazirgi «jańa qazaqtar» «baı –
baıǵa, saı saıǵa, quıady» degen prın­sıppen ózi tárizdi qaltaly baılar­men ǵana aralasady, syılasady, syrlasady.

Adal násip – adal eńbekte. Eńbek bol­masa ekonomıkalyq ahýal, áleý­mettik jaǵdaı jaqsarady deý qıyn. Eńbektiń qudiretin uqpaıtyn jastar ósip keledi. Bizdiń elde osy másele búrke­melenip, kóleńkede qalyp bara jatqanyn moıyndaǵanymyz jón. Qaı óńirdi almańyz, jumys izdep, sarylyp júrgen jandardy kezdestiresiz. Alysqa barmaı-aq mysalǵa, Taraz qalasyn alaıyq. Keńes zamanynda bul shaharda kóptegen kásiporyn qyzmet etip turdy. Onyń árqaısysynda birneshe júzdegen, keıbirinde birneshe myńdaǵan jumysshy-qyzmetshi eń­bek etti. Qazir solardyń arasynan bar bolǵany «Qazfosfat» bir­les­tigi ǵana «tiri». Basqalarynyń barlyǵy «jumǵannyń judyryǵynda, tis­te­gen­niń aýzynda» ketti. Tipten jo­ıylyp, typ-tıpyl bolǵandary da az emes. Qala turǵyndarynyń bi­ra­zy nápaqa­syn tabý úshin qyr asyp, Almaty, Nur-Sultan, Atyraý qala­la­ry men bas­qa oblystarǵa vah­talyq eńbekke «je­gildi», tipti bireý­le­ri Reseı, Koreıa, Germanııa, AQSh syndy shetel­derge ketti. Olar kimder? Árıne, joǵary bilimdi, qol­da­rynan is keletin, túısigi mol, sanaly azamattar.

Aýyl turǵyndarynyń tirshiligi de máz emes, jastar týǵan aýylyn, atamekenin tastap, qalaǵa údere kóshti. Toz-toz bolyp, bir kezde gúldenip turǵandar aýyl tipten joq bolyp ket­kenin kim eseptep jatyr. Sóıtip ha­lyqtyń turmys-tirshiligi kúrt nasharlady, otbasylar kúızeliske tús­ti. Sheteldermen salystyra otyryp, bılik basyndaǵylar «bizdiń qoǵam álemde bolyp jatqan úrdis – ýrba­nı­zasııaǵa bet aldy» dep máz-meıram bolyp júr. Bul degeniń bizdiń elge, halyqqa keri áser etip jatqanyn, aýyl tirshiligin erteń qurdymǵa aparatynyn olar uǵar ma eken? Qalaǵa barǵan qazaqty qaı kókesi qushaq ja­ıyp qarsy alady? Qalada «jumyssyz qazaq» atanyp, kedeılerdiń sanyn kóbeıtkennen ne utamyz? «Qazaqstan – keń-baıtaq. Jeriniń asty da, ústi de baı», dep keýde soq­qanmen, elimizde nege jumyssyzdyq jaılap barady? 

Sanańa salmaq salyp keıde kúıine­siń. Biz sonsha nege sorly bolyp baramyz? Japonııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Malaızııa men Sıngapýr halqy eńbektiń arqasynda jetistikterge qol jetkizip jatyr...

Iá, el-jurt bolyp oılanatyn dúnıe kóp... Eńbek qaǵıdasyn ómirimizge enbizbesek, eńbekqorlyqty jastardyń boıyna sińirmesek keleshegimizden úmit kútý bos áýreshilik. Adam aryn satyp, urlyq-qarlyqtan emes, taza eńbekten baqyt tabýy kerek. Bul dúnıe degenniń bári eńbekke baılanysty ekenin uqqanymyz jón.

Qazirgi qoǵam tym kúrdelenip ketti. Adam­dardyń pıǵyly ózgeriske ushy­raýda. Elimizdiń teledıdaryna qulaq assańyz, qarjydan qınalǵan qanshama dimkás jas balalar tıisti em ala almaı kópshilikke qol jaıady? Qanshama kópbalaly otbasylar, jalǵyzbasty analar, jekebasty qarttar baspanasyz halderi músh­kil jaıda qınalyp, shyrǵalańnan shy­ǵý­dyń jolyn izdep, qabyrǵalary qa­ıy­syp, taǵdyrlaryna nalyp, «qan jutyp» kúızelip júr?

Bar jıǵan-tergen qarjylaryn sheteldik bankterde murtyn buzbaı saqtap otyrǵandar da bar. Demeýshilik degen isti olar uǵa bermeıdi, tipti ózderinen qyzǵanady, baıýdyń ústine baıı bersem degen oıdan, pıǵyldan shyǵa almaı júr.

Iá, gáp, sol baılyq qandaı jolmen keldi? Oı tarazysyna bir sát bolsa da salyp kórelikshi. Álgi baılyq taza eńbekpen, mańdaı termen kelip jatsa jaqsy ǵoı. Iri qyzmette otyryp, qazyna qarjysyn qymqyryp, birinen soń biri sottalyp jatqan ashkóz sheneý­nikter ózderin baqyttymyn deı me eken? Bireýdi arbap-aldaýmen, úrkitip-qorqytýmen kelgen aqsha abyroı bere me? Búgin «baqyttymyn», «baımyn» dep maı shaıqap júrgende erteń aıaq astynan súrinip, zań aldynda jaýapqa tartylyp, abaqtyǵa toǵytylyp, bir sátte-aq jınap-tergen dúnıesi jelge ushýy ábden múmkin emes pe? Ondaı oqıǵalardy myna dúrbeleńge toly saıqymazaq ómirden kórip te júrmiz ǵoı.

Ras, estip jatamyz, týǵan aýylyna qolushyn berip, tas jol tart­qyzyp, aýyz­sý ótkizip, kópir men meshit salǵyzyp, balalar úshin sport alańdaryn ashyp jatqan jomart jandar da bar. Bul – elimizdegi «Týǵan jerge taǵzym» baǵdarlamasyn qoldap jasalyp jat­qan ıgi is-sharalar. Sońǵy jyldary Jambyl oblysynda baspanasyz júr­gen kópbalaly otbasyna, jaǵdaıy joq qarttarǵa asarlap úı salý úrdisi keń etek jaıyp keledi. Kópshiliktiń bir-birine degen qamqorlyǵy, járdemi áli de kóbeıe tússe dep oı qaýzaısyń. Mysaly, Olımpıada chempıony, mar­qum Jaqsylyq Úshkempirov keý­de­sine «Altyn juldyz» taǵylyp, Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri atanǵan sátte min­ber­den tolǵana: «Árbir kásipker bir-bir aýyldy qamqorlyqqa alyp, ony qalpyna keltirýge, ósip-ór­ken­deýine úles qosaıyq», degeni kóp­tiń esinde.

Shúkir, kembaǵalarǵa, kópbalaly otbasylary men jetimderge qolushyn berip júrgen qaltaly azamattar ár óńirde barshylyq. Olardyń halyqqa bergen kómegi, jomarttyǵy jaıly gazet-jýrnaldar men teledıdarlar kóp­shi­likke habardar etip jatady. Álgi jomart jandardyń ıgilikti is­te­rin estip, júregiń ájeptáýir jylyp qalady. Qolyńnan kelip tursa, múmkindigiń bolyp tursa, ózgelerge jaqsylyq jasaýdan artyq is bar ma?

Desek te, qysty kúni qar surasań, qıyp bere almaıtyn shyǵaıbaılar da kóp­shiliktiń ortasynda az emes. Tyrash­tanyp, dúnıe qýyp, adamshylyqtan alshaqtap júrgenderdi kezdestirgen sátte jaǵańdy ustap, túńilesiń. Jıǵan-tergenin tipti ózine jumsaýǵa qımaı­tyndardy kim der edińiz? Qudaı­dyń bergen jer asty baılyǵyn óziniń je­ke­menshigine aınaldyryp, ony kúni-túni súlikteı soryp, bar tapqan qar­jysyn sheteldik bankterge, ofshor­ly aımaqtarǵa aýdaryp, jergilikti ha­­lyqtyń aýzynan mıllıondardy, mıl­­­lıardtardy jyryp alyp, ba­ıyp jatqan shendilerdi halyq bilmeı, kór­meı otyr ma?

Baılyq ta, bılik te adamǵa kerek shyǵar. Biraq olardyń artatyn jaýapkershilik júginiń aýyr ekenin este ustap, halyqqa túsken aýyrt­pa­­lyqty birge bólisip, elge emirene qyz­met atqaryp, arymyzdyń taza bol­ǵany oryndy emes pe?!

Saǵyndyq ORDABEKOV,

dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory,

professor

TARAZ