Abyl Kekilbaev: Qazaqstanda azamattyq avıasııanyń damý strategııasy atymen joq

– Abyl Áýletuly, jýyrda «Qazaq­stannyń avıasııalyq ákimshiligi» kompanııasynyń basshysy Pıter Grıffıts óz erkimen qyzmetinen ket­ti. Qazir bul mindetti onyń birinshi oryn­basary Lında Orledı ýaqytsha atqarýda. El avıasııasyn nelikten sheteldikter basqaryp otyr?

– Mundaı jaǵdaı táýeldilikten týyndady dep oılaımyn. Ras, sheteldikterden úırenerimiz kóp. Biraq olardy basshy etip qoıýdyń qajeti shamaly. Olar munda eń aldymen óz maqsatyn júzege asyrý úshin keledi jáne uly sózdiń uıat­tyǵy joq, olar bireýdiń nájisin jı­naýǵa qulyqty emes. Menińshe, shet­el­dik bilikti mamandardy keńesshi, kon­sýltant retinde tartýǵa bolady. Al basshylyq qyzmet óz mamandarymyzdyń qolynda bolýǵa tıis.

– Sonda shetelge ne sebepti táýeldi boldyq?

– 2012 jyly Halyqaralyq azamattyq avıasııa uıymy Qazaqstanǵa úlken tekserispen keldi. Onyń qorytyndysy boıynsha kóp kemshilik anyqtalyp, uıym bizdiń eldi «qara tizimge» engizdi. Artynsha ICAO Qazaqstanǵa óz konsýltanttaryn jiberdi. Olar kásibı avıasııalyq ınspektorlardy daıarlaýǵa úles qosty. Jergilikti mamandardy úıretti. Sonyń nátıjesinde otandyq mamandar shoǵyry qalyptasty. Olar ózderine júktelgen mindetti oıdaǵydaı oryndady. Osylaısha, 2017 jyly Qazaqstan «qara tizimnen» shyqty. Sol jyly ICAO basshysy el Úkimetiniń jetekshisine synnan qorytyndy shy­ǵa­ryp, oń nátıjelerge qol jetkizgeni úshin ICAO Keńesiniń syılyǵyn tabys etti.

Bul syılyqty tabystaıtyn kezde men Halyqaralyq azamattyq avıasııa uıymynyń Monrealdaǵy Ortalyq hatshylyǵynda jumys istep júr edim jáne súıinshi habardy birinshi bolyp estidim. Uıym atynan Qazaqstanǵa jol­da­­natyn hatty ázirleýge atsalys­tym. Sóıtip, Qazaqstannyń azamattyq avıasııasy halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirildi. Bul – úlken jetis­tik. «Qara tizimnen» shyqqan soń, Qazaq­stannyń azamattyq avıasııasyn retteýdi brıtandyq modelge kóshirý týraly bas­tama kóterildi. Soǵan kóshti de. Mine, sol kezde bizdiń avıasııa sheteldikterdiń qolyna ótti.

– Sizdiń oıyńyzsha, brıtandyq modelge kóshkenimiz durys boldy ma? Jańa modelge ótý kezinde otan­dyq ma­mandardyń tilegi qan­sha­lyqty eske­rildi?

– Shynyn aıtý kerek, brıtandyq modelge kóshý týraly sheshim birjaqty qabyldandy. Jergilikti mamandarmen eshkim aqyldasqan joq. Ǵylymı negizdeme júrgizilmedi. Munyń bári aýyz­birshiliktiń joqtyǵynan dep oı­laı­myn. Avıasııa – úlken sala. Áýe­jaılardyń, áýe kompanııalarynyń, salaǵa qajetti mamandardy daıarlaı­tyn oqý oryndarynyń jumysyn qam­tıdy. Jańa modelge kóshý kezinde bu­­lardyń pikiri, tilegi eskerilýi kerek edi. О́kinishke qaraı, tıisti ózgerister jedel túrde engizilip, sheshim birden qabyldanyp ketti.

Men bul kezde sol ýaqyttaǵy Inves­tısııalar jáne damý mınıstriniń keńesshisi edim. Sondyqtan salaǵa qa­tys­ty óz oılarymdy búkpesiz aıttym. Onyń ishinde brıtandyq modeldi engizýge qarsy ekenimdi de ashyq bil­dirdim. Usynystarymnyń keıbiri qa­byldanyp, keıbiri eskerilgen joq. Osy oraıda, elimizde qabyldanǵan zańdar ótpeli kezeńge ǵana arnalǵany basa aıtyldy. Sondyqtan jańa modelge ótken soń tıisti qujattarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, jaǵdaı óz paıdamyzǵa qaraı durystalady degen senim boldy. Biraq sol kúıi eshteńe ózgergen joq.

– Jýyrda Facebook-tegi paraqsha­ńyzda «Qazaqstannyń azamattyq avıa­sııasy sheteldikterdiń kómegin­siz-aq damýǵa qaýqarly» degen pikir aıt­tyńyz...

– Dál solaı. Tek máselelerdi sheshý­­diń jolyn biletin jáne ony jú­zege asyrýda jaýapkershilik júgin ar­qalaýǵa ázir tıimdi basqarýshylardy tartý kerek. Qazir Qazaqstannyń áýe qaýipsizdigine eki mekeme jaýapty – Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine qarasty Azamattyq avıasııa komıteti jáne «Qazaqstannyń avıasııalyq ákimshiligi» aksıonerlik qoǵamy. Osy eki mekemeniń arasynda qarama-qaıshylyq kóp. Muny bylaıǵy jurt baıqamaýy múmkin. Biraq biz, sala mamandary anyq kórip otyrmyz.

Máselen, «Qazaqstannyń avıasııa­lyq ákimshiligin» qar­jylandyrý máse­lesin alaıyq. Kompanııa kezin­de Úkimet tarapynan qar­­­­jy­­landyrylmas úshin ony ustap turý «QazAeroNavıgasııa» res­pýb­­­­lı­kalyq memlekettik kásip­ornyna júkteldi. Bul maqsatqa jylyna shamamen 4 mlrd teńge qajet. Biraq munshama kóp qarjynyń ne úshin jumsalyp otyrǵany bizge jumbaq. Ashyqtyq joq, aqparat qoljetimsiz. Sol sebepti túrli suraqtar týyndap otyr jáne bizdiń tarapymyzdan qo­ıylǵan saýal­darǵa tushymdy jaýap beretin esh­kim joq.

Pandemııa kezinde azamattyq avıa­sııanyń óte qatty zardap shekkeni belgili. Keı­bir halyqaralyq uıymdardyń ese­binshe, sala pandemııaǵa deıingi qalypqa tek 2026 jyly kelmek. Saladaǵy qa­lyptasqan kúrdeli jaǵdaıdy eskersek, «Qazaqstannyń avıasııalyq ákim­shiligin» qarjylandyrý úlken máselege aınalmaq. Bilýimizshe, qazir buǵan qatysty zań jo­basy Májiliste qaralyp jatyr. Qan­daı sheshim qabyldanary áli belgisiz. Keıbiri qarjylandyrýdy «áýe kompanııalaryna júkteý kerek» degen pikir­di alǵa tartýda. Biraq olardyń pan­de­mııadan keıingi jaǵdaıy máz emes. Endi bireýler «áýejaılarǵa júktegen jón» deıdi. Biz­degi áýejaılardyń jaǵ­daıy tipti qıyn. Soń­ǵy eki jylda salany ishten tanı túsý maq­sa­tynda elordanyń áýejaıynda jumys istedim. О́ńirlerdi aıt­paǵannyń ózinde, bas qala áýejaıyn­daǵy jaǵdaıǵa qa­rap-aq qarnyń ashady.

– Shyǵyny kóp kompanııanyń qan­shalyqty qajeti bar?

– Másele sonda bolyp tur ǵoı. Azamat­tyq avıasııa salasy «Qazaq­stannyń avıasııalyq ákimshiligi» kompanııasyn qarjylandyrýǵa, ustap turýǵa dár­mensiz. «QazAeroNavıgasııa» bul kom­panııany óz erkimen emes, Úkimet mindettegen soń qarjylandyrdy. Al «QazAeroNavıgasııa» 2021 jyldy taza tabyssyz aıaqtady deýge bolady. Bar-joǵy 200 mln teńge kóleminde ǵana tabys tapty. Kompanııa taza tabystyń esebinen «Qazaqstannyń avıasııalyq ákimshiligin» qarjylandyrýy kerek. «QazAeroNavıgasııa» tabystan tús­ken 200 mln teńgeni «Qazaqstannyń avıasııalyq ákimshiligine» tutastaı bere salǵannyń ózinde, bul soma ony ustap turýǵa jetkiliksiz. Qarjylandyrý máselesi týyndaǵan soń, zańǵa ózgeris engizilgeli jatyr. Iаǵnı «Qazaqstannyń avıasııalyq ákimshiligi» burynǵydaı «QazAeroNavıgasııanyń» tabysynan qarjylandyrylmaıdy. Kerisinshe ol «QazAeroNavıgasııanyń» mindetti shyǵyndarynyń qataryna engizilmek.

– Eger «Qazaqstannyń avıasııa­lyq ákimshiligi» jabylyp qalsa, neden utylamyz?

– 2023 jyly ICAO Qazaqstanǵa úlken tekserispen keledi. Munyń mer­zimi 2024 jylǵa aýystyrylýy múmkin degen de áńgime bar.

– ICAO bizdiń elge byltyr ǵana tekseris júrgizdi emes pe?

– Ol keler jylǵy úlken tekseriske daıyndyq bolatyn. Byltyrǵy tekseris qashyqtan júrgizildi jáne barlyq baǵytty qamtyǵan joq. Bul joly ICAO naqty tekserispen kelip, áýe qaýip­­sizdigin qadaǵalaıdy. Biz osynaý kúrdeli synaqqa daıyndalýymyz kerek. Eger kóp kemshilik anyqtalsa, «qara tizimge» qaıta oralýymyz da múmkin. Sonymen qatar halyqaralyq standarttar jylyna 6-8 paıyzǵa ózgeredi. Zańdarymyzdy soǵan sáıkestendirý mańyzdy. Siz ál­ginde «Qazaqstannyń avıasııalyq ákimshiligin» taratyp jiberse ne bolady dep suradyńyz. Munyń arty nege aparyp soqtyratynyn mınıstrlik te, Úkimet te bilmeı otyr. Bilmeıtini kompanııany qurǵan kezde ǵylymı negizdeme júrgizilmegen. «Qazaqstannyń avıasııalyq ákimshiligi» «100 naqty qadam» Ult josparynyń 68-qadamyn iske asyrý sheńberinde quryldy. Iаǵnı belgili bir mindetterdi sheshý úshin emes, joǵarydan túsken tapsyrmany oryndaý úshin ǵana qurylǵan.

– Sonda Pıter Grıffıts osynyń bárin bilgen soń qyzmetinen bas tart­qan bolyp tur ǵoı...

– Solaı bolýy da múmkin. Birinshiden, qar­jylandyrýda úlken másele týyndady. Ekinshiden, Qazaqstan 2023 jylǵy ICAO tekserisinen ótpeı qalýy múmkin. Qaýiptiń basy qyltıǵan soń Pıter Grıf­fıts ta óz paıdasy úshin tıimdi she­shim qabyldaǵan sııaqty. Áıtpese, jy­lyna 155 mln teńge jalaqy alyp otyr­ǵan orynnan bas tartpas edi ǵoı. Ol Qazaq­standa eki jyldan asa ýaqyt qyzmet etti. Osy aralyqta óziniń shamasy qansha jerge jetetinin de túsindi-aý deımin.

– Bizde sheteldikterdiń ornyn basatyn mamandar bar ma?

– Bar. Men ózimdi aıtyp otyrǵan joqpyn. Salada tájirıbesi tolysqan qyz-jigitter jeterlik. Olardyń birazy memlekettik qurylymdarda, birazy jeke kompanııalarda jumys istep júr. Men tanıtyn áýe dıspetcherleriniń, áýe pılottarynyń, áýe ınjenerleriniń birazy Qazaqstannan óz ornyn taba almaı, shetelge ketip qaldy. Mine, solardy elge shaqyrýǵa bolady. 30 jylda azamattyq avıasııa salasyn bas­qara almaýymyz – úlken syn. Men shet­eldik­terdiń tájirıbesine, bilimi men biligine kúmán keltirip otyrǵan joqpyn. О́ki­nishtisi, olar jergilikti mamandarǵa bilgenin úıretpeıdi. Jastardy shyńdaý kerek. Sheteldikterdi basshy etip kórdik, nátıje shyqpady. Endeshe olardy aldaǵy ýaqytta bizdiń mamandardy daıar­laıtyn kúsh retinde qoldanǵan du­rys. Sheteldik basshylarǵa senim artyp kórdik. Endi óz múmkindigimizdi synap kórýge tıispiz. Qatelikti ekinshi ret qaıtalaýǵa bolmaıdy.

– Jalpy, biz sóz etip otyrǵan Pı­ter Grıffıtspen betpe-bet kezde­sip, tildesip kórdińiz be?

– Iá. Qyzmetke taǵaıyndalǵan sát­te-aq jolyqqanmyn. Oılary una­dy. О́kinishke qaraı, sonyń kóbi sóz kúıinde qaldy. О́z pikirimdi de aıt­tym. Qazaqstanda azamattyq avıa­sııanyń naqty strategııasy joq, damý jospary da túzilmegen. Bar deıdi, biraq kórgen emespiz. Sala mamandary budan beıhabar. Grıffıtske osyny jetkizdim. Mundaı aýqymdy qu­jattardy ázirleý jumystaryna at­salysýǵa daıyn eke­nimizdi aıttym. Odan beri de birneshe jyl ótti, damý strategııasyn da, damý jos­pa­ryn da kórmedik. Ortaq baǵyt bol­ma­ǵandyqtan, sala alǵa baspaıdy. El­diń geografııalyq turǵydan tıimdi orna­lasqandyǵyn da kádemizge jarata almaımyz. Al bul úlken múmkindik, erekshe basymdyq qoı.

– Álemde azamattyq avıasııany retteýdiń brıtandyq modelinen bas­qa taǵy qandaı model bar? Qazaq­stan úshin tıimdisi qaısy?

– Modelder kóp. Qazaqstanǵa brıtandyq modeldiń qajeti joq edi. О́ıtkeni biz Eýropadaǵy el emespiz. Tıisinshe, eýropalyq standarttarǵa súıenýdiń de qajeti joq. ICAO-nyń talaptary men erejelerin qatań us­tansaq ta jetip jatyr. Halyqaralyq standarttarǵa saı bolsaq, Eýropadan kem bolmaımyz. Qazaqstan birden halyqaralyq standarttarǵa da, eýro­palyq standarttarǵa da saı bolǵysy keledi. Alaıda qatyryp jatqanymyz shamaly. О́zimizdi Eýropa standarttaryna sáıkestendiremiz dep zorlap júrmiz.

– Siz aıtyp otyrǵan aza­mattyq avıasııa strategııasy neni qamtýy kerek?

– Birinshiden, avıa­sııa­daǵy memle­kettik bas­qarý júıesin jetildirý kerek. Joǵaryda aıtqandarymnyń bira­zy osyǵan qatysty. Bizdegi tórt áýe kompanııasynyń úsheýiniń basshysy – she- t­el­­dik. SCAT kompanııasyn ǵana jergilikti mamandar basqaryp otyr jáne olar óz mindetterin oıdaǵydaı oryn­daýda. Kemshilik joq emes, bar. Biraq kóshten qalyp jatqan joq. Inves­tısııalyq jobalardy júzege asyrýda. Demek, áýe kompanııalaryn óz mamandarymyz da basqara alady.

Ekinshiden, kadrlyq áleýetimizdi damytý qajet. О́z mamanda­ry­myzdy daıarlaý ma­ńyzdy. Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev ta teh­nıka­lyq maman­dyqtarǵa ba­symdyq berý ke­rek­tigin tapsyr­dy. Qa­zir avıasııa mamandaryn kolledj­der, oqý ortalyqtary daıarlaıdy. Bul saladaǵy joǵary bilimdi Almatydaǵy Azamattyq avıasııa akademııasy beredi. Men osy akademııanyń túlegimin. Keı­bireýler mundaǵy bilim sapasy tómen deıdi. Iá, ýaqytynda oǵan naqty talap qoıylǵan joq. Talap qoıylsa, akademııa sol údeden shyǵýǵa tyrysar edi. Bul jumystar endi bastalyp jatyr. Osyny údetý kerek.

Úshinshiden, azamattyq avıasııa ha­lyqqa qoljetimdi bolýy tıis. Qa­zaq­­stan­nyń jeri úlken. Sondyqtan mo­bıl­dilikke nazar aýdarǵan jón. Buǵan qosa tranzıttik áleýetti utymdy paıdalaný mańyzdy. Áýe júkterin tasymaldaý degen úlken sala bar. Qa­zaqstannyń bul baǵyttaǵy áleýeti joǵary. Almaty, Nur-Sultan, Aqtóbe, Qaraǵandy áýejaılary pandemııa bastalǵan kúrdeli kezeńde júk tasymalymen tabys tapty. Sondyqtan ınvestısııa tartyp, ınfraqurylymdy damytý kerek.

Sosyn Prezıdent jańynan azamat­tyq avıasııany damytý jónindegi keńes qurylýy tıis. Aıyna, jylyna bas qosyp, saladaǵy máseleler talqylanyp turýy kerek. Mınıstr men Úkimet basshysy qandaı da bir sheshim qabyldar kezde aqyldasyp, keńese alatyn toptyń bolǵany durys.

Bizdiń salada statıstıka júrgizil­meıdi, aqparat alatyn ortaq baza joq. Ishki bazamyz bolmaǵandyqtan, halyq­a­ralyq bazalarǵa da málimet usynbaımyz. Bul úlken másele.

«Baıqońyr» arqyly da kóp is tyn­dyrýǵa bolady. О́kinishke qaraı, spýt­nıktik múmkindigimizdi tıimdi paıdalana almaı kelemiz. Muny bólek baǵyt retinde qarastyrý kerek.

– Áýejaılar týraly áńgime qoz­ǵa­dyńyz. Bizdegi áýejaılardyń qazir­gi jaı-kúıi qalaı? Birqatary shet­eldik­terdiń senimgerlik basqa­rýyna berildi. Osy durys pa?

– Halyqaralyq tájirıbege súıen­sek, syrtqy basqarýdyń tıim­diligi bar. Biraq bul jerdegi áńgi­me taǵy da or­taq strategııanyń joqty­ǵyna kelip tireledi. Sondyqtan áýe­jaılardyń qazir naqty nemen aınalysyp júrgeni bizge beımálim. Ortaq strategııa bol­maǵan soń, áýejaılardyń, áýe kompa­nııalarynyń orny men rólin túsinbeı júrmiz. Osy jerde áýe qaýipsizdigi men avıasııa qaýipsizdiginiń arajigin ajy­ratyp alý da mańyzdy. Ekeýi eki bólek dúnıe.

«Qańtar qasireti» kezinde sodyrlar Almatynyń áýejaıyn esh qıyndyqsyz basyp aldy. Bul avıasııalyq qaýip­siz-

diktiń nasharlyǵynyń belgisi. Áýejaı – strategııalyq nysan. Oǵan erekshe mán berilýi kerek. Keıbir áýe kompanııa­lary keshigip ushady nemese múldem ushpaı qalyp jatady. Buǵan keıde ınternettiń joqtyǵy sebep bolady. Iаǵnı kıberqaýipsizdik máselesin de umy­týǵa bolmaıdy. «Qańtar qasireti» osynyń bárine daıyn emestigimizdi kórsetti. Avıasııa salasy tótenshe jaǵ­daı­larǵa múldem daıyn bolmaı shyqty. Túptep kelgende, osynyń bári mekemeler arasyndaǵy ortaq maqsattyń, or­taq múddeniń joqtyǵy. Bizdiń avıasııa salasyndaǵy normalar men talaptar qaǵazda bar, biraq is júzinde jumys istemeıdi.

– Jasyratyny joq, Qazaqstanda áýe qatynasy barshaǵa birdeı qol­jetimdi emes. Aramyzda ushaqqa múl­dem otyryp kórmegen adamdar bar. Bu­ǵan bılet baǵasynyń qymbat­ty­ǵy sebep ekeni de túsiniki. Ony qalaı retteýge bolady?

– Áýe kompanııalary bir-birinen kem ne artyq bolmaýy kerek. Naryq bárine ortaq. Ár kompanııanyń naryqtan óz ornyn tabýǵa teńdeı múmkindik berilýi kerek. Áıtpese, bizde «aldymen myna kompanııanyń ushaǵy ushsyn, qalǵany kúte turady» degen kózqaras bar. Bel­gili bir kompanııalardyń múddesine jumys isteý etek alǵan. Bul durys emes. Qandaı kompanııalardy aıtyp otyrǵanym túsinikti dep oılaımyn. Aldymen osyny retteý kerek. Sonda tarıf saıasaty da durystalady.

– Salanyń damý strategııasyn ázirleýge daıynsyz ba?

– Álbette. Tipti sala mamandarymen birlesip óz tarapymyzdan Qazaq­stan­daǵy azamattyq avıasııanyń damý strategııasynyń tujyrymdamasyn daıyndap qoıdyq. Muny birneshe jyl buryn ázirlegen edik. Biraq ony eshkim kerek etpedi. Qazir qaıta tolyqtyryp, jańarttyq. Eger Azamattyq avıasııa ko­mıteti, el Úkimeti qyzyǵýshylyq tanytsa, tanystyrýǵa ázirmiz. Suhbat bary­synda aıtqan dúnıelerdiń bári biz daıarlaǵan strategııada qamtylǵan.

– Áńgime aýanyn ózińizge qaraı bursaq. ICAO-daǵy jumysyńyzdy odan ári jalǵastyrýǵa ne kedergi bol­dy?

– Munda bir jyl ǵana eńbek ettim. Bul uıymǵa Birikken Ulttar Uıymy­nyń arnaıy baǵdarlamasy boıynsha qa­byldanǵan edim. Baǵdarlamaǵa sáıkes, ICAO jyl saıyn álemniń ár mem­leketinen úsh mamandy bir jyl­ǵa jumysqa qabyldaıdy. Ashyq konkýrstan ótý kerek. Odan ótemin-aý degen senim bolǵan joq. О́ıtkeni úmit­kerlerdiń sany 600-den kóp edi. Bir jyl ishinde úlken úsh uıymnyń ICAO-nyń, IATA-nyń, ıaǵnı Halyqaralyq áýe kóligi qaýymdastyǵynyń jáne Halyqaralyq áýejaılar keńesiniń (ACI) jumysymen jete tanystyq, mol tájirıbe jınadyq. Ázirshe ICAO-da jumys istegen alǵashqy ári jalǵyz qazaqpyn.

Bir jyldyq merzim aıaqtalǵan soń halyqaralyq uıym tálim alýshyǵa tu­raqty jumys usyna alady. Tek ke­lisimge sáıkes barlyq shyǵyndy uıym emes, memleket kóterýi kerek. Qazaq­stanǵa meni uıymda qaldyrý týraly tıisti hat joldandy, el Úkimeti qol­dap, kelisim berdi. Biraq kelisimge naqty qol qoıatyn kezde Úkimet muny qajetsiz dep tapty. Osylaısha, elge oralyp, Investısııalar jáne damý mınıstriniń keńesshisi bolyp taǵaıyn­daldym. Keńesshi retinde elimizdiń avıasııa salasyndaǵy ózge­rister men bastamalarǵa qatysýǵa múm­kindik aldym. Biraq meniń sózim ótpedi, tıisti jerge jetpedi. Shetelde jınap kelgen tájirıbem kereksiz bop qaldy.

– Avıasııa salasyn tańdaýǵa ata­ńyz yqpal etti me?

– Mektepti bitirgen kezde ekonomıka salasyn tańdaǵanmyn. Biraq atamnyń aqylymen tehnıkalyq maman­dyqqa oqýǵa tústim. «Elimizde onsyz da ekonomıster men zańgerler kóp. Teh­nıkalyq saladaǵy mamandary­myz az. Almatydaǵy Azamattyq avıasııa akademııasynda oqyp kór. Unap jatsa, bilimińdi shetelde jal­ǵastyrýǵa múm­kindik bar», dedi atam. Sirá, me­niń bala kúnimnen osy salaǵa qy­zyǵa­tynymdy baıqasa kerek. Bálkim, avıa­sııa salasyndaǵy qarakózderimizdiń azdyǵyna qynjyldy ma eken. Atam óz oıyn ashyq aıtty. Men qup kórdim jáne buǵan eshqashan ókinbeımin.

– Ýaqyt bólip, áńgimeles­kenińizge rahmet.

Áńgimelesken

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»