Memleket múddesi bárinen joǵary turýǵa tıis

Iá, qańtar oqıǵasynan qandaı sabaq alýy­myz kerek? Onyń qaıtalanbaýy úshin ne isteýimiz kerek? Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Qazaqstandaǵy baı­lyq­­tyń teń jartysy eldegi 162 adam­nyń qo­ly­­na shoǵyrlanǵanyn, al halyqtyń jar­­ty­­sy­nyń eńbekaqysy 50 myń teńgeden as­­paı­­­ty­nyn mysalǵa keltirdi. Osyndaı bú­kil ult­tyq baılyqtyń at tóbelindeı top­­tyń qolyna shoǵyrlanýyna ne sebep bol­­dy? Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyl bol­­­ǵan­da halyqtyń jartysynyń 50 myń teń­­­ge­men (qazirgi azyq-túlik baǵasynyń kún­­de ósip jatqan jaǵdaıynda) kún kórip jat­­­qa­nyn nemen túsindirýge bolady? Mun­­daı qa­ıyr­shylyq jaǵdaıǵa qalaı keldik?!

Eń birinshi, áýel bastan aıtý kerek, qazirgi bizdiń qoǵamda ulttyq baılyqtyń ádildikpen bólinbeý máselesi birinshi orynǵa shyǵyp otyr. Bir qaraǵanda, osyn­­shama terrıtorııasy men qazba baı­lyǵy jáne basqa da materıaldyq resýrs­tary bar Qazaqstan sııaqty elde 19 mln halyqty barlyq jaǵynan tolyq qam­tamasyz ete alatyndaı múmkindik bar ǵoı! Endeshe, nege olaı emes?!

Qysqasha aıtqanda, bul jaǵdaı – eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq kúsh-qýatynyń eń mańyzdy kórsetkishi bolyp tabylatyn ulttyq baılyqtyń ádildikpen bólinbeýi, ıaǵnı ádiletsiz qoǵamda ómir súrgenimiz­diń jalpy kórinisi. Son­dyqtan ultt­yq baılyqty ádil bólý­diń mehanızmderi zańdyq turǵydan beki­tilýi, ekonomıkany damytýdaǵy kem­shi­likter men áleýmettik saladaǵy olqy­lyq­tardy, sonymen qatar jalpy qoǵam ómiri­niń barlyq salasyndaǵy júıeli kem­shi­likterdi joıý batyl júzege asyrylýǵa tıis.

Mundaı tarıhı kezeńderdegi memle­ket­tik kúrdeli máselelerdi sheshkende Uly dala tulǵalarynyń baı murasyna júgin­gen durys. Qazirgi qıyn da kúrdeli zamanda qazaq memleketin prezıdenttik basqarý formasyna negizdelgen saıası júıe ǵana ózin aqtaı alady. Biraq munda birinshi basshynyń róli erekshe ekenin aıtqan jón. Qazirgi kezde qoıylyp otyrǵan saıa­sı jáne ekonomıkalyq reformalardy batyl júzege asyrý. Muny ja­saý úshin birinshi basshynyń aqyly men qo­ǵam­da tártipti qamtamasyz etetin zań jú­zin­degi tetikterdi qalyptastyratyndaı áre­ketshil-parasaty qajet. Osy jerde birinshi basshy týraly Uly dala eli­niń danyshpan tulǵasy Ál-Farabıdiń ili­mi­nen úzindiler keltireıik: «Birinshi bas­­shy ǵylymy, bilimi jetilgeni sonsha, bul jónin­de ózine basshylyq etetin bas­­qa adam­ǵa múldem táýeldi bolmaıtyn­ dá­re­je­de shyn jetilgen adam. ...Bul adam ba­qyt­qa jetkizetin áreketterdi bel­gi­leý­ge jáne olarǵa baǵyt silteýge tama­sha qabiletti. Biraq bul jaratylys qa­sıet­teri óte tamasha, abzal adamdarǵa, ıaǵnı jandary áreketshil-parasatpen birge bit­ken adamdarǵa ǵana tán» dep sıpattama ber­­gen. Al osyǵan kerisinshe, ataqqumar bas­­shy­­lar týraly: «...barlyq ádis-tásil­der­di qoldana otyryp, óziniń jáne óz ba­la­­lary­­nyń atyn máńgi qaldyrýǵa, óz ba­­la­laryn óziniń eskertkishi etip qal­dy­­rýy, óz balalaryna nemese óz rýyna óki­met bıligin qaldyrýǵa tyrysýy, ...baı­­lyqty basyp alyp, ony basqaǵa paı­da­­lan­­dyrmaýy, ...dúnıeni ústi-ústine jı­­naı berýi... sodan keıin ol adamdardan alshaq­taı túsedi», deıdi oıshyl.

Osy rette aıta ketken oryndy, Ál-Farabı óziniń «Qaıyrymdy qala tur­ǵyn­darynyń kózqarastary» atty fılo­sofııalyq traktatynda «qaırat», «aqyl» jáne «júrek» sııaqty uǵymdarǵa túsinik bere kelip: «Júrek – basty múshe, muny tánniń eshqandaı basqa múshesi bılemeıdi. Budan keıin mı keledi. Bul da basty múshe, biraq munyń ústemdigi birinshi emes», deıdi. Ál-Farabı túrik áleminde óz tanymynyń negizi retinde júrekke sheshýshi mán berýi – uly Abaı negizin qalaǵan «tolyq adam» iliminiń túp-tórkini qaıda jatqandyǵyn bildiretin qundy derek kózderine jatady. Ál-Farabıdiń osy fılosofııalyq tujyrymy Abaıdyń «On jetinshi» qarasózinde óziniń logıkalyq jalǵasyn tapqandaı. Abaıdyń osy sózinde «qaırat», «aqyl» jáne «júrek» úsheýi árqaısysy ózin myqty sanap, aıtysyp, talasyp, aqyry «ǵylymǵa» kelip júginedi. Ǵylym: «Osy úsheýiń basyńdy qos, bárin júrekke bılet. Úsheýiń ala bolsań, men «Júrekti» jaqtadym», degen qorytyndyǵa keledi.

Joǵaryda keltirilgen uly tulǵalar­dyń sózderinen tómendegideı tujyrym shyǵady. Birinshiden, birinshi basshyda Uly dala eliniń danalary aıtqandaı, aqyl men qaıratty ózine biriktiretin, «halqym», «elim» dep soǵatyn júrek bolý kerek! Joǵaryda atalǵan basshylyq qasıetterdi (áreketshil-parasat, aqyl men qaıratty júrekke baǵyndyrý sııaqty) qazirgi Prezıdentimizdiń boıynan baıqap otyrmyz. Bıylǵy 21 qańtarda ótken iri bıznes-qaýymdastyq basshylarymen kezdesýinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Men úshin memleket múddesi bi­reý­men jaqsy qarym-qatynastan jo­ǵa­ry», dep málimdedi. Mundaǵy Prezı­dent­tiń «memleket múddesi» degeni halyq­tyń múddesin birinshi, joǵary qo­ıyp otyr­ǵan­dyǵy aıdan anyq. Keshegi Nur Otan par­tııa­synyń sezinde uıymdyq jáne kadr­­lyq turǵydan alǵashqy ózgeris­ter ja­sal­dy. Uıymnyń 55 paıyzy ja­ńar­­tylyp, qataryna negizinen jas­tar en­gizildi. Bul baǵytta da halyqty ózine tar­tatyn jáne sonyń qoldaýyna ıe bolý úshin áli de tııanaqty jumystar júrgizilýge tıis.

Bul saıası, ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik reformalardy aıaǵyna de­ıin ba­tyl­­dyqpen jetkizý úshin kúreste (tarıh­taǵy uly fransýz revolıýsıoneri Jorj Jak Danton: «Batyldyq, batyldyq jáne taǵy da batyldyq kerek», dep aıt­qan­daı), birinshi basshymyzdyń isti aıaǵy­na de­ıin jetkizýge degen «áreketshil-pa­ra­sa­ty» men oǵan halyqtyń senimi men qol­daýy jeńiske jetkizetindigi aqı­qat. Son­dyq­tan mundaı, júregimen bas­qa­ratyn, «áreketshil-parasatty» birin­shi basshy óziniń qol astyndaǵy qyz­met­­kerleriniń ádildigin, halyq úshin beri­lip qyzmet isteıtinderin birte-birte su­ryp­tap, óz komandasyn qalyptastyrýǵa qa­jet. Bul iske bizdeı halqy az, bári ala­qan­daǵy­daı kórinip turatyn el úshin qóp ýa­qyt­tyń keregi joq. Memlekettik basqarý or­gan­da­ry men jergilikti ákimdikterdegi kadr­lar eń birinshi ulttyq sezimi joǵary, jú­re­gi­men elim dep qyzmet isteıtin adamdar­dan, ásirese jastardan jasaqtalýǵa tıis. Olar jemqorlyqpen aınalysqan jáne ózi­niń paı­dasyn ǵana oılaǵan bu­ryn­ǵy qyz­met­ker­lerdiń qolastynda is­te­megen, taza bolýy kerek. Ondaı jas­tard­yń basqarý táji­rı­besi az bolsa da, eline qyzmet etýge yn­ta-jigeri bolyp, jú­regi­men jáne halyqtan buqpaı, qaıta ony­men birlesip qyzmet etse, sharýany alǵa alyp ketetini sózsiz.

Bizdiń qoǵamdaǵy basty jekkórinishti qubylys jemqorlyq ekeni belgili. Prezı­dent jemqorlyqtyń júıege aınal­ǵan­dyǵyn «Qańtar tragedııasynyń» basty bir sebebi retinde atady. Sondyqtan je­kele­gen is-sharalar jemqorlyqty túbi­ri­men joıa almaıdy. Ony joıý úshin ke­shen­­di saıası jáne ekonomıkalyq jú­ıe­li re­for­malar júrgizilýge tıis. Bir jaǵynan, onyń tehnıkalyq bazasyn jasaı otyryp (my­saly sıfrlandyrý jáne t.b), ekinshi ja­ǵy­nan zańdy jetildirý jáne durys kadr­lyq saıasatty qolǵa alý qajet. Álemde jem­qor­lyqtyń tamyryna balta shabatyn zańdardy jasaý tájirıbesi mol. Ony biz­de­gi maman-quqyqtanýshy jastardyń ba­syn biriktirip, jemqorlyqtyń aldyn ala­tyn jáne jemqordyń jazalanbaı qal­maı­tyndaı tıimdi zańdar qurylymyn ár sala boıynsha jasap shyǵarý jáne ony qol­daný barysynda jetildirip otyrýdy qol­ǵa alý kerek. Mine, osyǵan qabiletti jas­t­ardy zań shyǵaratyn parlamentke ót­kizgen durys. Kadrlyq saıasatta da she­neý­nik­terdiń týysqandary men bıznes sala­syn­daǵy tamyr-tanystaryn qyzmetke alý­dy doǵaryp, ony qatań baqylaý jáne ol úshin jazalaý sharalaryn zań júzinde bekitken ońdy.

Jalpy, joǵaryda aıtylǵan reformalardy memlekettiń Konstıtýsııasyna ózgerister engizbeı sátti júzege asyrý múmkin emes. Sondyqtan halyqty keńi­nen qatystyra otyryp, Ata Zańnyń to­lyq­­tyrylǵan jáne ózgertilgen nus­qasyn qabyldaý qajet. Ata Zańǵa ózgeris engizý men saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýdyń tetikterin jasaý úshin biz shetelde jáne ózimizde oqyǵan, óz eliniń bolashaǵy úshin janyn aıamaıtyn, aldyńǵy qatarly jastardan ár sala boıynsha jumys toptary qurylýy kerek. Olarǵa qarajat jáne materıaldyq tur­ǵy­dan barlyq jaǵdaı jasalýǵa tıis. Álem­dik tájirıbe men ulttyq menta­lı­tet­ti eskere otyryp, jumys isteıtin top­tar­dyń qaı sala bolsyn negizgi kóz­deı­tin maqsattary: ulttyq baılyqtyń ádil bólinýi men qoǵamda ashyqtyqty qam­ta­masyz etý, qandaı is bolsyn halyq­tyń ba­ryn­sha tolyq qatysýy, qaı salada bol­syn jemqorlyqqa múmkindik beril­­meı­tin jaǵdaılardyń jasalýy sııaq­­ty ma­ńyzdy máseleler mindetti túrde oryn alýy kerek. Ondaı ispen aınaly­sa al­a­­tyn jas­tar bizde bar jáne olar da­­ıyn! Tek qana memleket tarapy­nan tolyq qol­daý qajet. Jastardy kóshe­ge shy­ǵa­rý­­dyń ornyna olardy osyndaı el úshin ja­s­am­­pazdyq isterge tartý qajet. Sonda ǵana Qazaq eliniń órke­nıet­tiligin, jasam­pazdyǵyn álemge pash ete ala­myz! Biraq, árıne, bul órke­nıet­tilik pen jasam­pazdyq basqa elge emes, aldymen ózimizge kerek!

Sonymen, qazirgi el taǵdyry sheshi­ler kezeńde Uly dala danalarynyń aıtqan­daryn eskere otyryp, «toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin» aıtsaq: boıyndaǵy barlyq qasıetin: qaıtpas qaırat pen nurly aqyldy qara halqym dep soqqan júrekke baǵyndyrý arqyly Prezıdent óziniń alǵa qoıǵan maqsatyna jetkenshe aıaǵyna deıin áreketshil-parasatty tulǵa bolyp qalýdy Qazaq eli kútedi. Bul múmkindikti jiberip almaý kerek!

Syzdyq SATAEV,

professor