Bul aldaǵy kúnderi elimizde konstrýktıvti ıdeıalardy, sonyń ishinde oppozısııalyq kúshterdi nyǵaıtatyn, saıası júıeniń básekege qabilettiligin arttyryp, qaıta qurýdyń syndarly jobalaryn engize alatyn jańa saıası partııalar paıda bolýy múmkin degen sóz. Memleket basshysynyń aıtýynsha, Nur Otan partııasynyń ózinde de oppozısııa bar. Sondyqtan ýaqyt talaptaryn eskere otyryp, olar da jańarýy tıis.
Parlamentti túbegeıli qaıta qurý týraly aıtqan Prezıdent Májiliste birneshe myqty partııa bolýy kerektigine de erekshe mán berdi. Eger Parlamentte Úkimetti jasaqtaý sııaqty máseleler boıynsha konstıtýsııalyq kópshilik bolmasa, bul partııalar kelisimge kelýi tıis. Sol kezde ǵana ekstremıstik popýlızm men qoǵam narazylyǵynan qorǵana alamyz.
Saıası júıeniń barlyq tetikteri, onyń ishinde parlamenttik partııalar eldi týrbýlenttilikke ushyratpaýy tıis. Osyǵan oraı Prezıdent tıimdi jumys isteıtin Germanııa partııalaryn mysalǵa keltirdi. Soǵan qaraǵanda bul tájirıbe bizdiń elimizde de paıdalanylýy yqtımal.
Nemistiń Býndestagy – jalpy prezıdent bıligine kúshti qarama-qarsylyqty quraıtyn amerıkalyq kongress sııaqty tolyǵymen avtonomdy organ emes. Eger amerıkalyq kongress óz bastamalary arqyly eldiń saıasaty men zań shyǵarý prosesin («jumys parlamenti») anyqtaýǵa eleýli túrde qatysatyn parlament bolsa, onda brıtan parlamentiniń tómengi palatasy, kerisinshe, úkimettiń qolyndaǵy qural, úkimet pen oppozısııanyń múddeleri únemi qaqtyǵysatyn alań.
Nemis demokratııasynyń turaqtylyǵy partııalyq júıeniń turaqtylyǵyna negizdelgen. GFR-diń saıası júıesin kóbinese «partııalyq demokratııa» dep bosqa atamaıtyny belgili. Partııalar demokratııanyń mańyzdy ınstıtýttary bolyp tabylady. Olardyń Germanııadaǵy qyzmeti Negizgi jáne Partııalar týraly zańdarymen retteledi. Negizgi Zańnyń 21-babynda «Partııalar halyqtyń saıası erik-jigerin qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Olar erkin qurylýy múmkin. Olardyń ishki uıymy demokratııalyq ustanymdarǵa sáıkes kelýi kerek», delingen.
Depýtattar majorıtarlyq-proporsıonaldy júıe boıynsha saılanady, basqasha aıtqanda, ár saılaýshynyń eki daýysy bar: saılaý okrýginen naqty úmitkerge bir daýys (tikeleı úmitker), al ekinshi daýys belgili nemese basqa bir partııaǵa beriledi. Bul júıeniń jaǵymdy tusy – saılanǵan parlament saılaýshylary pikirleriniń alýan túrliligi. Al kemshiligi – mysaly, Ulybrıtanııada bar taza majorıtarlyq júıege qaraǵanda úkimettiń kópshiligine qol jetkizý qıynyraq bolatyny.
Qoǵamnyń áleýmettik senimi jaı ǵana sıpattama emes. Eger bul saıası ınstıtýttyń tarapynan, mysaly, saıası partııa bastamasynyń oryndalýyna kúmán keltirilse, eger senimniń kúrt tómendeýi nemese bolmaýy sozylmaly nemese júıeli túrde bolsa, onda senimsizdik ózin-ózi tolyq qamtamasyz etetin áleýmettik minez-qulyqtyń kórinisine aınalady.
Osyǵan uqsas jaıtty biz elimizdegi qańtar aıyndaǵy qaıǵyly oqıǵalar kezinde de kórdik. Bir kezderdegi keńestik kommýnıster ózderiniń partııalyq bıletterin jyrtyp tastaǵandary sııaqty, kúni keshe Nur Otan-nan shyǵý týraly málimdemelerdiń aıtylǵandyǵyna kýá boldyq. Sol kezde de, qazirgi kezde de mundaı áreketter, shyn máninde, qoǵamǵa, sondaı-aq sol qoıylymnyń keıipkerlerine qajetti katarsıs bermeıdi, tek ókinish pen kóńilsiz túńilý sezimin týdyrady.
Qoǵamnyń senimi – kúrdeli áleýmettik fenomen. Adamdar saıasatkerlerge ártúrli turǵyda senedi. Bizdiń áleýmettik saýaldamalarymyzda Prezıdentke degen senim reıtıngteri Úkimet, Parlament, ákimder, partııalar men qoǵamdyq uıymdarǵa qaraǵanda turaqty túrde joǵary.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev suhbatynda: «Prezıdent qoǵamdyq-partııalyq jáne saıası qurylymdardyń bárinen birshama joǵary turýǵa tıis dep sanaımyn. Ártúrli qoǵamdyq-saıası kúshterdi memleketimizdiń múddesine jumyldyra bilýim kerek» dep atap ótti. Jalpy, qoǵamnyń Memleket basshysyna senim artýy eldiń saıası ómirine oń serpin men turaqtylyq beretini anyq.
Suhbatta Prezıdent óziniń ashyq jáne adal saıası básekelestiktiń kepili retinde qyzmet etetindigin erekshe atap ótti. Ol saıası júıeni jáne ekonomıkany ózgertýdiń oń nátıjelerine qol jetkizýdi óziniń mıssııasy dep sanaıdy. Saıası ózgertýmen de, ekonomıkalyq qaıta qurýlarmen de bir mezgilde aınalysý kerek.
Zarema ShAÝKENOVA,
UǴA akademıgi, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory
