О́risi keń yqpaldastyq

Polsha álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarysqa syrtqy qaryz mólsheri az deńgeıde, IJО́-niń 50 paıyzdan kem kóleminde endi. Oǵan bir jaǵynan el konstıtýsııasyndaǵy syrtqy qaryz mólsheri IJО́-niń 60 paıyzynan aspaýy tıis degen normanyń barlyǵy áser etse, ekinshiden, polıaktardyń bireýden qaryz alýdy qalamaıtyn ulttyq qalybynyń áseri bolsa kerek. Qalaı degende de, Polsha daǵdarys bastalysymen resessııaǵa túsken joq. О́ıtkeni, jeke adamdar men zańdy tulǵalar, bıznes, turǵyn úı nemese ózge de qajettilikter úshin bankter aldynda nesıege belshesinen batpaǵan edi. «Toıǵa keshikken kásipker» Alaıda, aıta ketken jón, jeke kásipkerler sońǵy jyldary bul nesıe kólemin birshama arttyrdy, biraq ol polıak professorynyń sózimen aıtqanda: «Toıǵa keshi­gip, jurt barlyǵyn iship-jep tarap bara jatqanda kelgen qo­naq tárizdi boldy», ıaǵnı polıak kásipkeri nesıe alamyn degenshe óz eliniń ekonomıkalyq qýaty da artyp ketken bolatyn. Bul jerde este ustaıtyn taǵy bir másele, ol­ – Polshanyń der kezinde berilgen keınsıan yntalandyrýyn tıimdi paıdalanýyn­da jatty. Eýroodaqtyń qýatty memleketteriniń kedeı elderdiń ishki tutynýyn arttyrý arqyly ekonomıkany saqtap qalý baǵy­tyna bólgen qarjysy bul eldi demeýge dóp túsken tamasha tartý boldy. О́zge elder ne nárseni de qatty únemdeý saıasatyn ustanyp jatqanda, kómek arqasynda salyq­ty 40 paıyzdan 32-ge deıin túsirý ishki ónim óndirýshilerge myqty qoldaý boldy. Ári bir jaǵynan Polshanyń eýroaımaqqa enbeı, óz aqshasymen qalýy da oǵan óziniń oń yqpalyn tıgizdi. Alǵashynda eýroǵa qaraǵanda biraz jeńildegen zlotyh shetten keletin taýarlardyń baǵasyn qymbattatqanymen, túptep kelgende, munyń ózi Polsha ekonomıkasyna tıimdi bolyp shyqty. Ol sheteldiń qymbat taýaryna qaraǵanda ózimizdiń sapaly taýarlarymyzdy alaıyq degen, qaı kezde de tıimdilikti birinshi orynǵa qoıatyn polıaktardyń diline sáıkes kele ketken. Taýar óndirýshiler de óz buıymdarynyń sapaly bolsa tezirek ótýine qolaılylyq týatynyn eseptep, taýardyń sapasyna zor mán bergen. Al sapaly taýarǵa degen suranys el ishinde ǵana emes, shettegi tutynýshylardy de qyzyqtyra tústi. Ári jyl aıaǵyna taman jeńildep ketken zlotyh óz salmaǵynyń 70 paıyzdaıyn keıin qaıtaryp alǵan. Osylaısha Polsha ekonomıkasy daǵdarystyń taıdaı týlaǵan tolqynyna shydas berip qana qoımaı, nyǵaıa túsken. Áriptestikke tańdalǵan beseý 1998 jyly Polsha eldiń ekonomıkalyq damýynyń jańa baǵytyn qolǵa aldy. Onyń bas­ty maqsaty – jedel, tez arada eko­nomıkalyq ósýge qol jet­kizý, ınflıasııany tómendetý, jumyssyzdyqty azaıtyp, jańa jumys oryndaryn ashý boldy. Oǵan qosa, ákimshilik basqarý júıesine júrgizilgen reforma, IJО́ ósýi, sheteldik ınvestısııanyń tartylýyna qolaıly jaǵdaılar týǵyzylýy Polshany ózge Batys elderindegideı daǵdarys batpa­ǵyna batyrmady. Ne nárseni bastasa da tıimdilik turǵysyn eń basty qaǵıdat retinde ustanatyn polıaktar osy ósý jolynda áriptester tańdaýda da qalybynan tanǵan joq. Polsha Premer-mınıstriniń orynbasary Iаnýsh Pehosınskı Qazaqstan men Polsha arasyndaǵy áriptestikti joǵary baǵalaı kelip: «Qazaqstan men Polshany tabysty ekonomıkalyq jańǵyrýdyń mysaly retinde qarastyrýǵa bolady. Bul máselede bizderdiń jınaqtaǵan tájirıbemiz ben naryqtyń turaq­tylyǵy treıderlerdi yntalandyryp, bizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵymyzdy arttyra túsedi», deı kelip, Qazaqstannyń Polsha úshin Kanada, Túrkııa, Bra­zılııa, Aljırmen qatar tań­daýly ekonomıkalyq áriptes retinde bestikke engendigin aıtqan. Bizdiń elimizge de Polshanyń áriptes retindegi mańyzy joǵary. Eýropa naryǵynda Qazaqstan úshin Polsha altynshy orynda tur, ıaǵnı 2013 jyly eki aradaǵy taýar aınalymy 1,2 mlrd. AQSh dollaryn quraǵan. Sońǵy jyldary ekijaqty áriptestiktiń negizi burynǵy kómirsýtek shıkizaty tóńireginde ǵana órbimeı, bıznesti birlese atqarý salasyna da keregesin jaıa túsken. Máselen, búgingi tańda 160-taı polıak kompanııalary Qa­zaq­standa óz ókildikterin ashqan, nemese birlesken kásiporyndar jumystaryn bastaǵan, al 1000-ǵa tarta kásiporyn qazaqstandyq fırmalarmen saýda-sattyq boıynsha qatynastar ornatyp otyr. Búgingi qazaq-polıak jurtynyń ekonomıka salasyndaǵy qaty­nas­tarynyń negizin úsh mańyz­dy úkimetaralyq kelisim qu­raı­­dy: Ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq jónindegi kelisim, In­ves­tısııalardy tartý men ózara qorǵaý jónindegi kelisim, Qosarlanǵan salyq salýdy boldyrmaý jáne tabys pen kapıtalǵa salynatyn salyqtarǵa qatysty salyq salýdan jaltarýǵa jol bermeý týraly konvensııa. Buǵan qosa, yntymaqtastyqty damytýǵa ekonomıkanyń jekelegen salalarynda jasalǵan ekijaqty kelisimder baılanystardyń tereń­deı túsýine oń yqpalyn tıgizýde. Qazaqstanmen aradaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń dendeı túsýi týrasyndaǵy sebepterge kelsek, onda birneshe másele alǵa shyǵady. Onyń alǵashqysy – Polsha tarapynyń qazaq dalasyndaǵy kómirsýtek qoryna degen qyzyǵýshylyǵy. Álemdik turǵyda saıası jáne ekonomıkalyq jaǵynan zor mánge ıe osy shıkizat kózderine polıak ekonomıkasynyń táýeldiligi tym joǵary. Polsha ekonomıkasynda energııa únemdeý­shi tehnologııalardyń damýy energııaǵa degen suranys­ty azaıtady degen úmit týdyrǵany­men, halyq sanynyń ósýi jáne ón­diris oshaqtary jumysynyń qar­qyndaýy oǵan degen qajettilikti tipten ulǵaıta túsken. Onyń ústine Polshadaǵy óndiris oryndarynyń kópshiligi energııa únemdeýdi oılaspaǵan sosıalıstik kezeńde salynǵandyqtan, barlyǵyn birdeı jańa tehnologııalarǵa negizdeý múmkin bolmaı, suranys júgi, tip­ti, qomaqtylana túsken. Al Ba­tys jáne Shyǵys Eýropaǵa qýat kózderin jetkizýshi Reseı tara­pynyń keńestik kezeńdegi yqpalynyń Shyǵys Eýropaǵa álsireýin endi energııa tasymaly arqyly qaıtadan nyǵaıtýdy kózdeıtindigi jáne de aıan. Aldyna joǵary maqsat qoıyp, 2022 jylǵa deıin álemdegi 20 damyǵan eldiń qataryna enemiz dep otyrǵan elge ózinde joq zat úshin bir eldiń ǵana qasy men qabaǵyna qaraýdyń qanshalyqty táýekel bolatyny da belgili. Sondyqtan da, bul rette Polshanyń Reseıden de ózge energııa kózderin izdeýi bultartpas qajettilik. Ekinshiden, Reseıdiń jańa ener­getıkalyq saıasaty da Polsha­ǵa qolaıly bolmaı tur. Reseı álemdik rynokqa energııa tasymaldaýda ónimniń ózindik qunyn azaıtýda tranzıtti memleketter sanyn qysqartýdy kózdep otyr. Osy maqsatta Reseı men Túrkııa arasynda «Kógildir tasqyn» – «Golýboı potok» gaz qubyrynyń iske qosylýy, Baltyq teńiziniń túbi arqyly ótetin qubyr men Prımorskide termınal salýy Polsha syndy burynǵy tranzıtti memleketterdiń ekonomıkasyna ońaı tımeı tur. Onyń ústine 2006 jyly Ýkraına, 2007 jy­ly Belarýs arqyly tranzıt má­se­lesinde qıyndyq týǵannan aýzy kúıgen eýropalyqtar ózge óńir­lerden qajettilikterin izdeı bas­tady. Endi 20 damyǵan eldiń qataryna ený máselesine toqtala keteıik. Premer-mınıstr Donald Týsk úkimettiń EO-nyń bıýdjet qory jobasyn qabyldaýyna baılanysty ótkizgen baspasóz máslıhatynda: «­­2022 jyly biz ony tolyqtaı baǵyndyra alamyz, IJО́-ni EO elderiniń ortasha statıstıkalyq kóleminiń 80 paıyzyna jetkizemiz, al 2016-2017 jyldary Polsha Eýropadaǵy joǵary sapaly avtojoldar boıynsha Germanııa, Fransııa, Ispanııa, Italııadan keıin besinshi orynǵa shyǵatyn bolady, zertteý jumystaryna IJО́-niń 2 paıyzyn bólemiz, jáne 1,5 mln. az qamtylǵan azamattardyń ómir súrý deńgeıin aımaqtardyń damýyn qolǵa alýdyń arqasynda kóteretin bolamyz», – degen edi polıaktardyń alǵa qoıǵan bıik maqsattaryn jarııa etip. Aldyndaǵy ıgi muratqa umtyl­ǵan el úshin Qazaqstan tek energııa­symen ǵana emes, jańa naryqqa, Azııa memleketterine ashylatyn qaqpa ispetti. Keden odaǵyna engen Qazaqstanmen saýda-ekono­mı­kalyq qatynastarǵa qosa, Ońtústik Azııa, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Qazaq­stan men Qytaı arqyly Tynyq muhıty basseınindegi el­der­ge óz ónimderin jetkizýdi kóz­degen Polsha úshin bizdiń el taptyrmas áriptes. Qazaqstanǵa da elimizdiń tranzıttik áleýetiniń tıimdi paıdalanylýy izdegenge suraǵan degendeı. Tıimdi seriktestik tetigi Búgingi kúni eki el arasyndaǵy qarym-qatynasta munaı-gaz ón­di­risi, kólik, kommýnıkasııa­lar, qurylys, kásipkerlik, aýyl­sharýa­shylyq óndirisiniń taýarlaryn qaıta óńdeý, máshıne jasaý, týrızm, jıhaz jáne farmasevtıka salalaryndaǵy baılanystardyń qarqyn ala bastaǵanyn aıta ketken oryndy. Máselen, Polsha­da­ǵy iri farmasevtıkalyq top «Polfarma» Shymkenttiń «Hımfarm» dári-dármek zaýytyn teh­nologııalyq turǵydan jań­ǵyrtýdy qolǵa alyp, jańa ampýlalyq-ınfýzııalyq sehty salyp bitti. Jylyna 350 mln. ampýla jáne 4 mln. paket shyǵaratyn zaýyt ónimderiniń halyqaralyq standarttarǵa jaýap berýimen qatar, baǵasynyń ózge elderden shyqqan osyndaı preparattarǵa qaraǵanda arzandyǵy da nazar aýdartady. Polıaktardyń Qazaq eline de­­gen yqylastary aıryqsha. Ony ár jyl saıyn elimizde ót­ki­ziletin halyqaralyq túrli kórmelerge qatysýshylar ishinen polıaktardyń úlken shoǵyrynyń óz ónimderimen kelýinen baıqaý­ǵa bolady. Mysalǵa, 2013 jyl­­dyń qazan aıynda Aqtóbe qala­synda ótkizilgen Ulttyq eko­no­mıkalyq kórmege 22 polıak kompanııasy qatysty. Polsha tarapy EKSPO-2017 kórmesiniń Qazaqstanda ótkizilýine de qoldaý tanytyp, ózderiniń bul kórmeden qalys qalmaıtyndyqtaryn aıtyp otyr. Qazaqstan-Polsha arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq utymdy yntymaqtastyqpen bekitilgen qa­ty­nastar Eýropa Odaǵy sheń­be­rin­de de, ekijaqty turǵyda da jemisti jalǵasyp keledi. Jáne aradaǵy saýda-sattyqta taýarlyq pozısııalar ózgergenimen, taýar aına­lymynyń qurylymy birneshe jyl boıy turaqty bolýda. Qazaq­stannyń Polshaǵa jibergen eksporty qurylymyndaǵy basym taýarlar: otyn-energetıka, hımııa, qara metallýrgııa óndirisiniń ónimderi, aýylsharýashylyq ónim­deri, sonyń ishinde astyq pen un bolsa, Polshadan Qazaqstanǵa keletin ımporttyń negizgi salalary: hımııa óndirisiniń ónimderi, mashınalar men jabdyqtar, elektr quraldary, asyl emes metaldar men olardan jasalǵan b­uıym­dar, sellıýloza, qaǵaz, sın­­te­­tıkalyq materıaldar men rezeńkeden jasalǵan buıymdar, kólikter, mal sharýashylyǵy men ósimdik ónimderi, jıhaz ben onyń jınaqtaýshy bólshekteri, azyq-túlik syndy san túrli taýarlardy qamtıdy. Elimizdiń eýropalyq serik­tes­terimen yqpaldasýyn kózdeıtin “Eýropaǵa jol” baǵdarlamasyn iske asyrýdyń arqasynda seriktestik sheńberi de keńeıip keledi. Osy baǵdarlama aıasynda jáne Qazaqstan ekonomıkasynyń daǵdarystan keıingi damý jospary boıynsha «Damý» kásipkerlikti damytý qory men Polsha kásipkerlikti da­mytý agenttigi arasynda yntymaqtastyq qarym-qatynas qalyptasqan. О́ndiristi tehnologııalarmen qamtamasyz etý jáne qazaqstandyq eksportty ilgeriletý máseleleri boıynsha syndarly yntymaqtastyq ári qaraı jalǵasýda. “KAZNEX” eksportty damytý jáne ilgeriletý korporasııasy men 2008 jyly qurylǵan Varshavadaǵy Polsha-Qazaqstan saýda-ónerkásip palatasy arasyndaǵy árekettestik nátıjesinde ekonomıkalyq forým­dar men eki memleket kásip­ker­leriniń birqatar bıznes-mıssııa­lary tabysty uıymdastyrylyp keledi. Qalaı degende de, bir-biri­nen qashyqta jatqanymen, eko­nomıkalyq múddeleri toǵys­qan, onyń ústine elimizdegi polıak etnosy men ol elge bizdiń jeri­mizden kóship barǵan etnostyq polıaktar da Qazaqtan men Polsha arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń óristeı túsýine peıildi. Jalań sóz emes, Polshaǵa barǵan saparda kózben kórip, qulaqpen estigen jáıtter bolǵan soń aıtyp otyrmyz. Bul elde Qazaqstandy biletin, oǵan degen jyly kózqarasy bar adamdardy jıi kezdestiresiz. Kózderine jas alyp, saǵyna týǵan jerdi eske alyp, qazaqtardy qandaı jaqsy kóretindikterin aıtqan burynǵy otandastarymyz qanshama. Usynaqty, qoldary epsekti, únemdilik pen tıimdilikti tarazy­nyń basyna teń ustaıtyn polıak­tardyń bizdiń elimizge qyzy­ǵý­shylyqtary qandaı bolsa, bizdiń de Polshaǵa kóz tigýden utyl­masymyz anyq. Anar TО́LEÝHANQYZY,  «Egemen Qazaqstan».