Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Áskerı kafedra: Ol kim? Bul ne?
Áskerı kafedra – qarýly kúshter men basqa da áskerı qurylymdar úshin zapastaǵy ofıserler daıarlaıtyn daıyndyq kýrsy. Qazaqstandyq ýnıversıtetterdiń bazasy boıynsha áskerı daıyndyq 2-kýrstan bastap oqytylady. Kafedrany támamdap, leıtenant áskerı ataǵyn alyp shyqqan jastar birden rezervke engiziledi. Osylaısha, qajettilik týyndaǵan jaǵdaıda olar áskerı qyzmetke shaqyrtylady. Ásirese, elge qandaı da bir qaýip tóngende armııa qataryna qosylýǵa mindettelgen.
Qazaqstanda qansha ýnıversıtettiń bazasynda áskerı kafedra bar? Zapastaǵy ofıserler qandaı mamandyqtar boıynsha daıarlanady? Oqý merzimi qansha jylǵa sozylady? Nelikten keshegideı el egemendigine qaýip tóngende sol áskerı kúshti paıdalanbadyq? Áskerı kafedra
– áskerı bılet saýdalaıtyn oshaqqa aınalyp ketken joq pa? Leıtenant atanýdyń quny qansha? Jalpy, áskerı ataqty satyp alýǵa bola ma? Otandy qorǵaý deıtin qasıetti mindet «qansha turady»?
Áskerı kafedralar týraly qoǵamda qalyptasyp qalǵan osyndaı kózqaras pen pikirdiń aq-qarasyn ajyratý úshin osy salanyń basy-qasynda júrgen birneshe mamandy áńgimege tartqan edik. Onyń sebebi de joq emes. Qolda bar málimetterge súıensek, qazirgi tańda Qazaqstandaǵy 36 joǵary oqý ornynyń bazasynda áskerı kafedra bar. Onyń 6-y medısınalyq JOO-da jasaqtalǵan. Keńes kezinde mundaı oqý sıkldarynyń sany 10-nan aspaǵan. Búgingi qoǵamda jylyna bul kafedralardan 8 myńnan astam zapastaǵy ofıser daıyndalyp shyqsa, sońǵy tórt jylda 32 myńǵa jýyq stýdent leıtenant shenin alǵan. Sol 8 myń ofıserdiń tek 3 600-i memlekettik tapsyryspen tegin oqıdy, al qalǵan 4 400-i aqyly negizde bilim alady. Eki jyldyq áskerı oqý úshin bir stýdent shamamen 350 myń teńgeden astam qarjy tóleıdi. Memlekettik tapsyrys boıynsha qazirgi tańda jyl saıyn 3 700-den astam oryn beriletinin eskersek, oqý oryndarynyń zapastaǵy ofıserlerdi daıarlaýdyń arqasynda qansha paıda taýyp otyrǵanyn shamalaýǵa da bolady.
Qazaqstandaǵy 36 áskerı kafedrany aımaqtarǵa bólip qarastyrsaq, respýblıkanyń soltústik óńirindegi 10-nan astam JOO-da osyndaı kafedra jasaqtalǵan. Al ońtústik aımaqtarda 15 kafedra jumys isteıdi. Eldiń batysynda ornalasqan ýnıversıtetterdiń tórteýinde ǵana áskerı daıyndyq sıkly bolsa, shyǵysta úsh-aq joǵary bilim berý mekemesiniń bazasynda bar. Grant sany ýnıversıtettegi fakýltetter men onda oqıtyn stýdentterdiń sanyna qaraı bólinedi. Sondaı-aq áskerı kafedralarda oqytylatyn mamandyq túrleri de eskeriledi.
Elimizde eń alǵashqy áskerı kafedra 1934 jyly ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne Q.Sátbaev atyndaǵy QazUZÝ-da ashylǵan. Sol kezden bastap Q.Sátbaev atyndaǵy QazUZÝ-dyń áskerı kafedrasynan 6 Keńes Odaǵynyń Batyry shyqqanyn da maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Táýelsizdiktiń 30 jylynda áskerı kafedralar 110 myńnan astam zapastaǵy ofıserdi daıarlap shyǵarǵan.
Elimizde dál qazir 15 myńnan astam stýdent áskerı kafedralarda oqyp jatyr. Zapastaǵy leıtenanttar onda 70-ten astam áskerı eseptik mamandyq boıynsha daıarlanyp keledi. Zapasta qalyp qoımaı áskerı qyzmetti tańdap, sapqa turyp jatqandar da bar. Máselen, 120-ǵa jýyq zapastaǵy ofıser óz erkimen qarýly kúshterdiń qataryna qosylǵan. Osylaısha, Qorǵanys mınıstrliginde qyzmet etetin áskerı kafedra qyzmetkerleriniń úlesi 40 paıyzǵa jetken.
Qazaqstannyń JOO janyndaǵy áskerı kafedralarǵa irikteý jumysy birdeı. Iаǵnı úsh satydan ótedi. Birinshi – áskerı medısınalyq baıqaý, ekinshi – psıhologııalyq test jáne úshinshi – deneshynyqtyrý daıyndyǵy. Irikteý komıssııasynyń synaǵynan ótpegen stýdent komıssııanyń kelesi konkýrsyna qatyspaıdy. Taǵy bir aıta keterlik jaıt, áskerı kafedraǵa JOO-nyń tek kúndizgi bóliminde oqıtyn stýdentter ǵana qujat tapsyra alady. Sondaı-aq belgili bir mamandyqtarǵa stýdent qyzdardyń da oqýǵa túsýge múmkindigi bar. Al basqa talaptyń barlyǵy merzimdi áskerı qyzmetke shaqyrylatyndarmen birdeı.
Áskerı kafedra paıda kózi emes
«Birde-bir rektor áskerı kafedradan paıda tabam dep oılamaıdy», deıdi S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń rektory Muhtar Tólegen. «О́ıtkeni bizdi de tekseretin 45-ten astam arnaıy organ bar. Sondyqtan da «áskerı kafedra rektorlardyń qarjy kózine aınalyp ketti» degen pikirmen múldem kelispeımin. Árıne, árkim ózi úshin jeke jaýap beredi, árkimniń arqalaǵan óz jaýapkershiligi bar. Alaıda elimizdiń qaı óńirinde bolsyn, ol shyǵys pa, batys pa, ońtústik pe – bárimizge zań birdeı, talap ortaq. Al qyzmetin asyra paıdalanǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik, qylmystyq jaza qarastyrylǵan. Qazir qoǵam barshaǵa ashyq. Eshkimnen eshnárseni jaýyp, jasyryp qala almaısyz», degen rektor áskerı kafedranyń oqý ordasynyń bedeli úshin qajet ekenin de ashyq aıtty.
Bul oqý ordasynda áskerı kafedra 2019 jyly mamyrda ǵana ashylǵan. 70 jyldyq tarıhy bar oqý ordasynda buryn-sońdy mundaı bilim berý sıkly qarastyrylmaǵanyn aıtqan ýnıversıtet rektory Qabanbaı batyr atyndaǵy áskerı kafedraǵa uldarmen qatar qyzdardyń da qabyldanatynyn jetkizdi. Alǵash qabyldanǵan stýdentter sany 150 bolsa, bıyl sáıkesinshe osynshama jas zapastaǵy ofıserler qataryn tolyqtyrmaq. «Kóptegen jastar gýmanıtarlyq baǵyttaǵy bilimdi osy áskerı kafedraǵa túsý arqyly alady. Máselen, zań fakýltetine túsip, áskerı shen alǵannan keıin birden tergeýshi nemese prokýror mamandyqtaryn tańdaı alady. Áskerı bólimderge baryp, qosymsha qyzmetke turýǵa da zor múmkindikteri bar. Sondyqtan da áskerı kafedrany paıdakúnemdik maqsatta qaraý durys emes. Qoǵamda ókinishke qaraı, máseleniń aq-qarasyn ajyratpaı jatyp, alyp-qashpa áńgimelerge aıqaı qosatyndar bar. Bul shyndap kelgende bilim alsam ári áskerı shendi bolsam degen ár jasqa berilgen úlken múmkindik», deıdi máseleniń túp tamyryna úńilgen M.Tólegen.
Rektor jastardyń áskerı kafedraǵa túsýge yntasynyń óte joǵary ekenin de aıtyp ótti. «Áskerı kafedra psıhologııalyq jumysty uıymdastyrý, aýmaqtyq qorǵanysty josparlaý jáne uıymdastyrý, qarjylyq qamtamasyz etý, qurlyq áskerlerindegi tárbıe jáne ıdeologııalyq jumystardy uıymdastyrý mamandaryn daıarlap shyǵarady. Oqý kýrsy aıaqtalǵannan keıin olarǵa serjant jáne leıtenant áskerı sheni beriledi. Saptyq, taktıkalyq, jaýyngerlik, tehnıkalyq daıarlyq sabaqtary jan-jaqty júrgiziledi. Oqytýshylar quramy da bilikti mamandardan jasaqtalǵan. Barlyǵy da zapastaǵy áskerı qyzmetkerler. Jastardyń patrıottyq sezimderin oıatyp, áskerı tártipke úıretýde de bul kafedranyń orny erekshe. Jaı qarapaıym stýdent pen áskerı kafedraǵa baryp júrgen stýdenttiń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Áskerı daıarlyqtan keıin stýdenttiń minez-qulqy, júris-turysy, tártibi, ózin ózi ustaýy aıtarlyqtaı ózgeredi», degen ýnıversıtet basshysy kafedrany jan-jaqty jabdyqtaý baǵytynda aýqymdy jumystar atqarylyp jatqanyna da toqtaldy.
«Oqý ordamyzdyń tarıhynda tuńǵysh ret ashylǵan áskerı kafedramyzǵa jaıaý áskerge arnalǵan jaýyngerlik mashına BMP-2 aldyrttyq. Bıyl jańa úlgidegi AK-74 avtomattary jáne PM tapanshalary, oqý-jattyǵý granatalary satyp alynǵan bolatyn. Aldaǵy ýaqytta, sondaı-aq elimizdiń Qarýly Kúshteriniń tizimine engizilgen brondy tankti qarý-jaraq pen artıllerııalyq júıelerdiń negizgi úlgilerimen jasaqtaýdy josparlap otyrmyz. Kafedranyń oqý-materıaldyq bazasy jyl saıyn jetildirilip keledi. Bul da jastardy áskerı-patrıottyq tárbıeleýge baǵyttalǵan ortalyqqa aınalýyna jol ashyp, bolashaq ofıserlerge urysty uıymdastyrý men júrgizý úshin qajetti bilim men praktıkalyq daǵdylarmen qamtamasyz etýge múmkindik beretinine senimdimin», degen rektor áskerı kafedranyń joǵary bilimdi azamattardyń áskerı daıarlyqtan ótýine zor múmkindik ekenin taǵy shegelep ótti.
«Ýnıversıtette áskerı kafedra 2-kýrstan bastalady. Oqý kýrsy aıaqtalǵannan keıin eki aı áskerı polıgonǵa baryp, arnaıy daıarlyqtan ótedi. Grant sanyn jyl saıyn Qorǵanys mınıstrligi anyqtaıdy. Bıyl mysaly qansha grant bólinetinin biz bilmeımiz. Jyl saıyn shamamen 100-deı grant bólinedi. Taǵy 100 oryn aqyly bólimge keledi. Aqyly bólimniń quny Qorǵanys mınıstrliginiń buıryǵyna sáıkes
178 900 teńgeden aspaýy qajet. Ýnıversıtet óz tarapynan qosymsha aqsha qosa almaıdy», deıdi M.Tólegen.
Aıta keteıik, Qorǵanys mınıstriniń № 375 buıryǵyna sáıkes zapastaǵy ofıserler jáne serjanttar baǵdarlamalary boıynsha áskerı daıyndyq memlekettik bilim tapsyrysy jáne aqyly negizderde júzege asyrylady, aqyly negizde oqytý quny memlekettik bilim berý tapsyrysy boıynsha oqytý qunynan aspaıdy. Ofıserlik quram 2 jyl, serjanttyq quram 1 jyl oqıdy. Áskerı kafedrada oqýdyń eń basty artyqshylyǵy – stýdent mindetti áskerı boryshyn óteý paryzynan bosatylady.
Qazirgi ýaqytta joǵary oqý oryndary janyndaǵy áskerı kafedralar respýblıkanyń barlyq óńirlerin qamtıtynyn Qorǵanys mınıstrligi Áskerı bilim jáne ǵylym departamentiniń basshysy, polkovnık Talǵat Qalyshev ta rastap otyr. Onyń málimdeýinshe, zapastaǵy ofıserler áskerı daıyndalǵan rezervti jetkilikti kólemde tolyqtyrýǵa jáne bastapqy áskerı laýazymdardy jasaqtaýǵa jumyldyrylady. Polkovnık sondaı-aq Qarýly Kúshterge jetkilikti kólemde zapastaǵy leıtenanttar daıyndalatynyn atap ótti.
«Elimizdiń JOO-da zapastaǵy ofıserler men serjanttardy daıarlaý júıesi qazirgi zamanǵy damý kezeńinde Qarýly Kúshterdiń jumyldyrý qajettiligine naqty jaýap beredi. Eń bastysy, bul oqý sıkly asa qajet áskerı mamandyqtar boıynsha mamandardy daıarlaý múmkindigin keńeıtýge jáne ofıser jáne serjanttar quramynyń áskerı oqytylǵan rezervin qajet kólemde qamtamasyz etý sekildi mańyzdy máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. Jastardy áskerı-patrıottyq tárbıeleý men olardy teris aqparattandyrýdy boldyrtpaý máselelerin sheshýge de bul júıeniń alar ózindik orny bar», deıdi T. Qalyshev.
Áskerı kafedralarda stýdentterdiń teorııalyq bilim alýyna qanshalyqty jaǵdaı jasalǵan? Oqý quraldary men kórneki quraldar jetkilikti me? Dáris barysynda ınnovasııalyq tehnologııalar qanshalyqty qoldanylady? Praktıkalyq sabaqtar men jaýyngerlik daıarlyqtarǵa qanshalyqty mán beriledi? Mınıstrlik ókili bizdiń bul suraqtarymyzǵa jaýap berý kezinde áskerı kafedralardy áskerı múlikpen, oqý-jattyǵý qarý-jaraǵy men áskerı tehnıkasynyń úlgilerimen, áskerı-oqý ádebıetimen qamtamasyz etý Úkimettiń 2019 jylǵy 6 qarashadaǵy №832 qaýlysyna sáıkes bekitilgenin aıtty. «Bul jumystardyń barlyǵy Qorǵanys mınıstrliginiń áskerı bólimderi men mekemeleri arqyly júrgiziledi. Áskerı daıyndyqty uıymdastyrý, qajetti oqý materıaldyq-tehnıkalyq bazany qurý, qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń saqtalýyn qamtamasyz etý, qupııalylyq rejimin saqtaý JOO basshylaryna júktelgen. JOO basshylary áskerı-eseptik mamandyqtar boıynsha daıarlaý ereksheligin eskere otyryp, áskerı kafedralardy qajetti quraldarmen jáne ınfraqurylymmen qamtamasyz etedi», deıdi departament basshysy.
Zapastaǵy ofıser – rezervtegi quram
«Ofıserlik laýazym ıelerin tek áskerı ınstıtýtta daıarlaǵan azdyq etedi». Osylaı degen L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti áskerı kafedra basshysynyń orynbasary, zapastaǵy polkovnık Nurlan Mambetov elimizde áskerı mamandardyń jetispeıtinin alǵa tartty. Onyń málimdeýinshe, joǵary oqý oryndary janynan ashylǵan áskerı kafedralar áskerı ınstıtýttar oqytpaıtyn mamandyqtardy daıarlaıdy. «Máselen, bizdiń ýnıversıtettiń qabyrǵasynda jumys isteıtin áskerı kafedra barlaýdy uıymdastyrý, geoaqparattyq, avtomattandyrylǵan júıedegi ofıser mamandardy daıarlap shyǵarady. Al bul mamandyqty ózge áskerı oqý oryndary oqytpaıdy. Eki jyl (aptasyna bir ret) áskerı bilim alǵannan keıin árbir stýdent bir aılyq praktıkalyq kýrstan ótedi. Oqý bitirgennen keıin zapastaǵy leıtenant shenin alyp shyǵady», deıdi polkovnık.
Osy tusta «Arnaıy áskerı oqý oryndarynyń negizgi mindetterin qaıtalaıtyn mundaı kafedralardyń sanyn kóbeıtýdiń qajeti qansha?» degen zańdy saýal týyndaıdy. N. Mambetov «Osyndaı túsiniktiń ózi durys emes» deıdi. «Máselen, áskerı ınstıtýttar jalpy áskerı komandırlerdi daıarlap shyǵarady. Biraq olar oqýyn bitirgennen keıin qarýly kúshter qatarynda qyzmet atqaratyn kadrlyq ofıserler. Al azamattyq JOO janyndaǵy áskerı kafedralarda oqyp shyqqan zapastaǵy ofıserler – mobılızasııalyq rezervke daıyndalatyn quram. Al mundaı rezervtegi daıyndyq ne úshin qajet? Bul suraqqa jaýap berý úshin alysqa barýdyń qajeti joq. Mysaly, Ýkraınada 2014 jyldan beri birneshe soǵys bolǵany barshaǵa belgili. Qarýly qaqtyǵys kezinde el bıligi mobılızasııalyq rezervte turǵan ofıserlerin jınaı almaı qaldy. Sebebi soǵys kezinde negizgi kadrlyq quram mobılızasııalyq daıyndyqtan ótkennen keıin aýystyrylady. Al olardyń ornyn tolyqtyrý úshin mindetti túrde rezerv kerek. Osy maqsatta alyp qaraıtyn bolsaq, áskerı kafedra mindetti túrde qajet», dep kesip aıtty ol.
2002 jyldan beri EUÝ áskerı kafedrasy ortasha eseppen 5 myńǵa jýyq zapastaǵy ofıser daıarlap shyǵarǵan. Qazirgi tańda áskerı kafedrada 659 stýdent oqyp jatsa, onyń 335-i memlekettik grantpen, 324-i aqyly bólimde bilim alyp jatyr. Al bir jyldyq serjanttyq baǵdarlama boıynsha oqyp jatqandar sany – 137. Bolashaq serjanttardyń barlyǵy aqyly oqıdy.
«Áskerı bıletti satyp alýǵa bolady degen pikirmen túbegeıli kelispeımin». Bul da polkovnık N. Mambetovtiń sózi. «Kez kelgen áskerı kafedranyń jumysy Qorǵanys mınıstrligi tarapynan jiti baqylanady. Stýdentterdi kafedraǵa mınıstrliktiń arnaıy komıssııasy kelip qabyldaıdy. Konkýrs ótkennen keıin ǵana oqý ornynyń rektoryna qansha stýdent grant, qanshasy aqyly negizde ótkeni týraly akt beriledi. Rektor osydan keıin ǵana stýdentti áskerı kafedraǵa qabyldaý jóninde sheshim shyǵara alady. Kafedrada áskerı daıarlyqtan ótken ár stýdent úshin jaýaptymyz. Jalpy, tıip-qashyp oqyp, zapastaǵy ofıser atanýǵa bolady degen pikir durys emes. О́ıtkeni bul jalpy, múmkin emes»», deıdi ol.
N. Mambetovtiń aıtýynsha, jyl saıyn áskerı kafedraǵa 1 200-deı stýdent ótinish bildirse, solardyń ishinen tek 400-ge jýyǵy iriktelip alynady. «Jastardyń deni psıhologııalyq test jáne deneshynyqtyrý synaǵynan súrinip jatady. Al bul synaqtardy Qorǵanys mınıstrligi ózderi daıyndaǵan», dep túsindirip ótti spıker.
«Kafedranyń oqytýshy quramy negizinen áskerde qyzmet etken bilikti ofıserler. Olardyń qatarynda kezinde jaýapty qyzmet atqarǵan zapastaǵy polkovnıkter, qolbasshylardyń orynbasarlary, basqarma, departament basshylary sekildi tájirıbeli mamandar bar. Zeınetke shyqqan, 20-30 jyl áskerı qyzmet etken, Aýǵanstan, Tájikstan, Kavkaz mańyndaǵy soǵystarda bolǵan ardagerler de qyzmet etedi. Ýnıversıtet kóleminde ótkiziletin áskerı-patrıottyq is-sharalar, mektepterde uıymdastyrylatyn túrli kezdesý, jıyndardyń da jastarǵa bereri mol», deıdi ol.
«Qasiretti qańtarda» qoǵamda «Nelikten keshegideı qańtar oqıǵasy kezinde osy zapastaǵy ofıserler tartylmady? UQShU jaýyngerlerin shaqyrtýdyń qajettiligi qansha edi? El ishindegi jappaı tártipsizdikti basýǵa kásibı armııamyzdyń kúshi jetkiliksiz bolǵany ma?» degen suraqtardyń da jıi qoıylǵany ras. Biz osy saýaldardy polkovnıkke de baǵyttaǵan edik. N. Mambetov «Osy oı-pikirdiń ózi qate túsinik» dep jaýap berdi. «О́ıtkeni Qazaqstannyń Áskerı doktrınasynda Qarýly Kúshterdi, basqa da áskerler men áskerı qurylymdardy qoldaný tártibi naqty jazylǵan. Qujatta elimizdegi Qarýly Kúshter negizinen syrtqy agressııaǵa toıtarys berý úshin qoldanylady dep kórsetilgen. Al ishki agressııaǵa baǵyttalǵan kúshtik qurylymdar bólek. Qańtar oqıǵalary kezinde zapastaǵy ofıserlerdi shaqyrtýdyń qajettiligi bolǵan joq. Jalpyǵa birdeı mobılızasııa tek soǵys kezinde ǵana bolady. Al keshegideı aımaqtarda bolǵan jappaı tártipsizdik pen lańkestikti toıtarýǵa IIM men Ulttyq ulan jeke quramynyń kúshi de jetkilikti», dep túıindedi ol.
TÚIIN. El tynyshtyǵyna kásibı armııa ǵana kepil bola alatyny sózsiz. Al bul áskerdi jasaqtaýda JOO janyndaǵy áskerı kafedralardyń da alar orny erekshe. Tek zapastaǵy leıtenanttardy tárbıeleý paıda tabýdyń emes, elge paıdaly bolýdyń oshaǵy bolsa eken degen tilek bar. Konstıtýsııamyzdyń 36-babynda «Qazaqstan Respýblıkasyn qorǵaý – onyń árbir azamatynyń qasıetti paryzy jáne mindeti» dep taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Budan artyq birnárse aıtýdyń ózi asylyq bolar. О́ıtkeni qasıetti paryz ben mindettiń quny ólsheýsiz emes pe?!
