Qonaev jáne ulttyq qundylyqtar

Dinmuhammed Ahmetuly Qonaev qıyn dáýirde ómir súrdi. Sovet zamanynda Qa­zaqstandy basqarǵan sanaýly qazaqtyń basym bóligi ultshyl, ultshyldyq degen sózdi esitpeı jumystan bosamaǵan dese bolady.

Nıkıta Hrýshev esteliginde 1946-1954 jyldary Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan Jumabaı Shaıahmetovti tyń ıgerýge qarsy shyǵýyna ultshyldyq kózqarasy («Shaıahmetovym dvıgalı nasıonalıstı­cheskıe motıvy») sebep boldy degen pikir aıtady: «Shaıahmetov ponımal, chto eslı ývelıchıt ploshadı pod zerno, to obrabatyvat ıh kazahı samı ne smogýt... prıdetsıa zvat na pomosh dobrovolsev, jelaıýshıh poehat na osvoenıe selınnyh zemel... A on etogo vovse ne hotel, ıbo togda eshe sılnee snızıtsıa ýdelnyı ves korennogo naselenııa v Kazahstane».

Ultshyldyq degen sóz Nıkıta Sergee­vıchtiń tarapynan Qonaevqa da aıtylǵan eken. Qazaq Respýblıkasyn bólshektep, jerin kórshilerge úlestirýdiń josparyn áńgimelep bergen N.S.Hrýshevqa D.Qonaev: «Sonda Qazaqstanǵa shontaıy qala ma?», degen eken. Osy sózderdiń aýyzdan shyǵýy muń-aq eken, Hrýshev ornynan atyp turyp: «Bul qarǵys atqan ultshyldyq qashan ǵana qurıdy?!», dep stoldy judyryqpen qoıyp-qoıyp jibergende hrýstaldar bir-birine soqtyǵysyp, birdi-ekili fýjer synyp ta ketken» (Erǵalıev H. Alashtyń ardaqtysy // Kemeńger Qonaev. Almaty, 2003. 32-33 b.). Bul kelispeýshilik aqyry Qonaevty qyzmetinen ketirip, ornyna I.Iýsýpov degen bireýdiń kelýine ákelip soqtyrdy.

L.I.Brejnevtiń kómegimen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bi­rin­shi hatshysy bolyp qaıta saılanǵan Qonaev endigi kezekte qazaqtardyń ulttyq múddelerin qorǵady ma? Júregi shaılyǵyp qalmady ma eken? – degen saýaldar týyndaýy múmkin. Suraqtarǵa jaýapty eń aldymen onymen aralas-quralas, qyzmettes bolǵan ardagerlerdiń, zamandastarynyń jazǵandarynan izdelik.

Shymkent oblystyq partııa komıteti­niń ekinshi hatshysy bolǵan Á.Sasbuqaev óz esteliginde birinshi basshy (V.Lıvensov bolatyn) bilmeı-aq qoısyn dep 1969 jyly D.Qonaev tike ózine telefon soǵyp «О́zbekstanǵa ótken ońtústiktegi úsh aýdan­nyń halqy Máskeýge de, bizge de qaı­ta-qaıta shapqylap, Qazaqstanǵa qaıta qosy­lamyz dep aryzdanyp júrgenin jaqsy bilesiń ǵoı. Sonyń máselesi jaqynda Máskeýde, saıası bıýroda qaralmaq. Sol úshin tolyq málimet kerek. Sen sony bizge birdeńe etip alyp ber» dep tapsyrma beredi (Sasbuqaev Á. О́tken kúnnen belgi kóp. Shymkent, 1997. 53 b.). Á.Sasbuqaev jasyryn túrde, túrli kedergilerge qaramastan tıisti aq­parlardy jınap tapsyrmany oryndaıdy. Keıin, 1971 jyly Maqtaaral, Je­tisaı, Kırov ­aýdandary О́zbekstannan QazSSR-i quramy­na ótkende qýanbaǵan el qalmaǵan-dy. Estelik avtorynyń jazýynsha, «Dinmuhammed Ahmetuly Qonaevtyń osy úsh aýdandy qaıtaryp alý jolyndaǵy tabandylyqpen, ózine tán sabyrmen júr­gizgen jumysyna men de kishkentaı bolsa kómektesip edim aý degen oı árdaıym meniń júregime jylý quıady» dep jazady.

1965 jyldyń kúzinde, ıaǵnı Qonaev­tyń hatshy bolyp saılanǵanyna áli jyl tolmaǵan kezde shoshqa máselesi aldynan shyǵypty. Aý, Qonaevtyń jáne qazaqtyń shoshqaǵa qandaı qatysy bar deýińiz múm­kin. Qazirgi jastar sol kezdegi bıliktiń qa­zaqqa shoshqa baqtyryp qoıǵanyn bile bermeıdi. Haram maldy ustaý musylman balasyna qalaı aýyr tıgenin jetkizý qıyn. Kóptegen qazaqy aýyl shoshqany baqtyrý úshin basqa ulttyń adamyn izdeýmen álek bol­dy. Shoshqanyń jaǵdaıyn jasaımyz dep jergilikti atqaminerler áýre-sarsańǵa tústi. Al Sháýildir aýdanynda shoshqaǵa jaıly qora salamyz dep kóne qala – Otyrardy buzyp baıyrǵy kúıgen kirpishterin alǵyzdy. Kóne kózderden surastyrsaq, ońtústikte sol kezde shoshqa ustamaǵan aýyl kemde-kem sııaqty.

Qonaevtyń ornyna Nıkıta Sergeevıch ákelgen basshy I.Iýsýpov shoshqamen shektelmeı, esek etin de paıdaǵa asyrýdy armandapty. Halyq jazýshysy H.Erǵa­lıevtiń bul jaǵdaıdy eske túsire otyryp Iýsýpov, ıaǵnı «Ismaıl áka túrkimen jazýshylaryn qabyldaı otyryp: «Biz jeńsik taǵam retinde et kombınatta­ryna esektiń etin tapsyrtamyz», degende qasynda turǵan qazaq ataýlynyń bas­tary salbyrap, jerge qaraǵany ómiri esimnen ketpeıdi dep jazady (Erǵalıev H. Alashtyń ardaqtysy // Kemeńger Qonaev. Almaty, 2003. 36 b.). Qudaı saqtap, N.S.Hrý­shev pen Iýsýpovtardyń joıqyn jos­parlary iske aspaı qalady.

1964 jyldyń qazan aıynda KSRO-daǵy bılik basyna Leonıd Ilıch keldi de Tashkentte ótken bir jınalysta Iýsýpovty shaqyryp alyp, «Qazaqstan Reseıden ke­ıingi eń úlken respýblıka, onda aýqymdy ónerkásip te, aýylsharýashylyq óndirisi de bar, zor qurylystar salynýda. Mundaı alypty tek bilimi tereń, tájirıbesi mol adam ǵana basqara alady. Al sizdi basshy etkende biz qatelesippiz, bilimińizdi eskermeppiz. Siz bar-joǵy Talǵar selhoztehnıkýmyn bitirgen ekensiz, osy qatelikti qalaı joısaq», dep sózin túıindegende Iýsýpov aryzyn jazýǵa daıyn ekenin bildiripti.

Jeltoqsan aıynda D.A.Qonaev Qa­zaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­tetiniń birinshi hatshysy bolyp qaıta saılanady. Ismaıl ákanyń jumystan ketýimen esekti et kombınattaryna ótkizý jospary da umytylady. Al shoshqany ósi­rýden qazaq qalaı qutyldy?

Soǵys jáne eńbek ardageri Ádiham Shil­derhanovtyń esteligine nazar salsaq, 1965 jyly Alǵabas aýdanyndaǵy bi­tik shyqqan júgerini kórýge Dımekeń ke­­ledi. Kezdesý aıaǵynda ujymshar bas­shy­sy Á.Shilderhanov oblys basshyla­ry­na usynysyń bolsa aıt degende «keń­sha­rymyzda qoı ósiriledi. Qara mal men jylqymyz da bar. Soǵan qosa taǵy da shoshqa ósirý josparlanǵan. Shoshqanyń eti qoıdyń etinen 8 ese qymbatqa túsedi. Osynyń josparyn qoı etimen ótep, shoshqa ósirmeı-aq qoıaıyq degen ótinishimiz esh jerden qoldaý tappaı júr», deıdi. Ádekeńniń sıpattaýynsha «Dımekeń Lıvensovqa sustana qarap yzǵarly únmen: «Eı, sen qa­zaqqa shoshqa baqtyryp qoımaqsyń ba!» – deıdi. «... Dımeke, Dımeke», dep Lıven­sov kibirtikteı sóılep, ózimiz de taza qazaqy aýdandardaǵy shoshqalardy alsaq pa degen oıda júr edik. Qalaı da oryndaımyz», dep ýáde beredi. ... Izbe-iz keńsharymyz shoshqa ósirý taýqymetinen qutyldy. Jal­ǵyz biz emes, tek qazaqtar turatyn Alǵa­­bas, Sozaq, Sháýildir aýdandarynyń bárinen de shoshqany jıyp áketti», dep kórsetedi soǵys jáne eńbek ardageri (Á.Shil­terhanov. Shyǵarmalary, II t. Alma­ty, Ordabasy, 2007. 252 b.).

Sol 1965 jyly Dımekeń Reseıde oqı­tyn qazaq stýdentteri qurǵan «Jas tul­parǵa» da arasha túsipti. Qazaqtyń tili men basqa da rýhanı máselelerin kótere bastaǵan «jas tulparlyqtar» – «býrjýazııalyq ultshyldar» bolyp qýdalaýǵa túse bastaǵan eken. Uıymnyń basshysy Murat Áýezovtiń jazbalaryna súıensek: «biz, «jastulparlyqtar» osy aıyptaýlardyń basty nysanasyna aınala jazdadyq. Bul joly da bizdi qutqaryp qalǵan Dımash Ahmetuly boldy. Onyń biz týraly: «Bul elimizdegi eń úzdik joǵary oryndarynyń stýdentteri, elimizdiń erteńgi betke ustar zııalylary, bizdiń olardy aıalap, qorǵaı bilýimiz kerek» degen sózderi «sholaq belsendilerdiń» aýzyna qum quıǵan-dy» (Áýezov Murat. Jaratylysy erekshe jan // Kemeńger Qonaev. Almaty, 2003. 123-124 bb.).

Bozbala kezinde Muhamedjan Tynysh­baevty úlgi tutqan (Kýnaev D. O moem vremenı. Almaty, 1992. S.15), Maǵ­jan Ju­mabaevtyń óleńderin jatqa bilgen (Áýezov Murat. Jaratylysy erekshe jan // Kemeńger Qonaev. Almaty, 2003.
123 b.) Dımekeń jazýshylarǵa, óner adamdaryna, jalpy halyqqa jaqyn boldy. Rýhymyzdy kótergen, sanamyzdy ósir­gen, ulttyq tarıhymyzdyń jabýly bet­terimen qaıta qaýyshtyrǵan jazýshylarǵa qorǵan, qamqor bola bildi. Olardyń ishinde M.Áýezov, I.Esenberlın, O.Súleımenov bolǵanyn bilemiz. Belgili ǵalym, jazýshy Qulbek Ergóbek Dımekeńniń qazaq ádebıetiniń tarıhyn tereńdetken professor Beısenbaı Kenjebaevpen de habarlasyp otyratynyn, qala ortasynan úı bergizgenin, kólik usynǵanyn, jalpy aıtqanda qaraılasyp turǵanyn aıtady. Tize bersek, qazaq zııalylary ishin­de Dımekeńniń shapaǵatyn kórgender az bolmaǵan. I.Esenberlınniń sózimen aıtsaq, «Ásirese ol kim jıi tuńǵıyqqa tirelgen bolsa nemese kimniń ómiri bir tal shashqa ilinip turǵan bolsa, solarǵa qymbat edi».

Dımekeńniń I.Esenberlınge, basqa da zııaly qaýym ókilderine jasaǵan jaq­sylyǵyn jazýshynyń inisi, ǵaryshqa samǵaǵan «Borannyń» ystyqqa shydamdy syrtqy qabatyndaǵy qupııa materıalyn jasaǵan ǵalym Raýnaq Esenberlın bylaı sıpattaıdy: «Ol oǵan kómegin týra da, janaı da aıaǵan joq. Ásirese eki oqıǵa Ilııas úshin óte mándi edi. Birinshi joly Dımash Ahmetuly Qonaev Ilııasty óte aýyr jaladan aman alyp qaldy. Oljas jaıly halyq biledi, al Dımekeń talaı­dy totalıtarlyq júıeniń qurbany qyl­maǵanyn tek kishi sheńber túsinedi. Ekinshi joly Dımash Ahmetuly Ilııas darynyna senim artty. Nátıjesinde, qazaq halqynyń betke ustar maqtanyshyna aınalǵan «Kóshpendiler», «Altyn Orda» trılogııalary jaryq kór­di» (Esenberlın I. Oılar, baıandamalar, kún­delikter, hattar. Almaty, 2015. 244 b.).

Oljas Súleımenovtiń sózimen aıt­qanda, Qonaev ádebıet pen ónerdegi árbir jańa tulǵany baıqap otyratyn. Onyń qoldaýyna ilingender az bol­ma­dy. Arnaıy shaqyryp Shámshi Qaldaıa­qovqa qala ortalyǵynan úsh bólmeli úı bergizgeni, baspadan ánder jınaǵyn shy­ǵarýdy mindettegeni belgili. Dımekeń qol­daǵandardyń ishinde Ábilhan Qasteevti, Moldahmet Kenbaevty, Nurǵısa Tilen­dıevti aıtsaq ta jetkilikti. Ázilhan Nur­shaıyqovtyń jazýynsha, «Otyrar sazy­nyń» da, ony qalyptastyrǵan Nurǵısa Tilendıevtiń de ósip, órkendeýine Dımekeń tikeleı qamqorlyq jasady» (Ázilhan Nur­shaıyqov. Ulttyq uly qazyna // Esen­ber­lın I. Oılar, baıandamalar, kúndelikter, hattar. Almaty, 2015. 144-145 bb.).

Qonaevtyń yqpalymen kezinde qa­zaq dalasynyń taǵy bir uly tulǵasy, Ekin­shi Ustaz atanǵan Ábý Nasyr ál-Fa­ra­bıdi týǵan jerine qaıta tanystyrý maq­satyndaǵy eń mártebeli sharalar ótkizildi. Sovettik dáýirde Respýblıkanyń birinshi basshysynyń erekshe qoldaýynsyz mundaı jıyndar óte me? 1975 jyly Máskeýde jáne Almatyda Ál-Farabıdiń 1100 jyldyq merekesine arnalǵan halyq­aralyq konferensııalar ótti. Alma­tydaǵy jıynnyń dárejesin kóterý maq­satynda D.Qonaevtyń ózi qatysty. Áıtpese, ortaǵasyrlyq ǵulamaǵa arnalǵan konferensııaǵa SOKP Ortalyq komıteti saıası bıýrosynyń múshesi, Odaqtyq Parlament depýtaty, KSRO Joǵary Ke­ńesi Prezıdıýmynyń múshesi D.Qonaev qatysýǵa mindetti me? Qatyspasa da eshkim eshnárse deı almas edi. Biraq Dımekeńniń qatysýy ǵylymı basqosýdyń dárejesin bıiktetkeni anyq. Mundaı dárejedegi konferensııa Ál-Farabıge buryn sońdy da, keıin de ótkizilgen emes-ti.

Ál-Farabı toıynan bes jyl buryn, ıaǵnı 1970 jyly D.A.Qonaev ataqty arheolog Kemel Aqyshevty qabyldap, ju­mysy 20 jylǵa josparlanǵan Ońtústik Qazaqstandyq keshendi arheologııalyq ekspedısııasynyń qurylýyna jáne jyl saıyn atalǵan maqsatqa qomaqty qarjy bólinýine yqpal etti. Ekspedısııanyń bas­ty zertteý nysanasy Ál-Farabı Otany – Otyrar boldy. Mundaı qarajat buryn-sońdy Qazaqstanda birde-bir jádigerdi zertteýge bólingen emes-ti. Keıin arheolog K.Aqyshevtyń, aýdandaǵy alǵash mýzeıdi qurýshy Asantaı Álimovtiń usynysymen, oblys basshysy A.Asqarovtyń qoldap tıisti sheshim qabyldaýymen Sháýildir kentinde Qyzylqum aýdanynda salynýy tıis alty turǵyn úı qarajaty esebinen úkimettiń eshbir resmı josparynda qaral­maǵan Otyrar mýzeıiniń saltanatty ǵıma­raty boı kóterdi. Keıin osy mýzeıdiń ashy­lýyna, onda qoıylǵan arheologııalyq jádigerler kórmesine Dımekeńniń tike­leı óziniń kelýi ǵımarattyń sál-pál «zań­syzdaý» jolmen salǵyzǵandardy qorǵaý, qazaqtyń baıyrǵy tarıhyn, mádenıetin tanytamyn degenderge qoldaý dep túsinýimiz kerek.

Qazaqstannyń eń tańdaýly arheo­lo­gııalyq tabylymy – Altyn adamdy álem­ge tanytýdyń basynda da Dımekeń turǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Qazaq­stannan shetelge kórmege aparatyn eksponattardy kórip, Dımekeń: «Bunyń ishinde Altyn adam nege joq?» dep Esik obasynan tabylǵan jáne qalpyna keltirilgen saq dáýiriniń keremet jádigeriniń Egıpette ótetin kórmege sapar shegýine jol ashqan.

Qonaev qazaq jastarynyń qalaǵa or­ny­ǵýy degen kúrdeli máseleni de she­shýge áre­ket etti. Birde Dımekeń Al­maty ob­lysy men Almaty qalasy basshy­la­­ryna: «Aýyldan kelgen jastardy qury­lysqa, óndiristik oryndarǵa ornalas­tyrýǵa jete mán berilmedi degen másele kóterip jekigen eken. Sol jıynda Dıme­keń: «Qaladaǵy pasport júıesin kim bas­qarady? Turǵyn úı basqarmasyn kim bas­qaryp otyr? Nege para bergender qalaǵa turǵyn bolyp shyǵa keledi? Al aýyl­dan kelgen jastar nege esikten esikke, tesikten tesikke qańǵyp júredi?», dep talap qoıǵan eken (Tánekeev S.
Tul­ǵasy eren er edi // Kemeńger Qonaev. Almaty, 2003. 83-b.).

Qonaev týraly estelik ıeleriniń basym bóligi Dımekeńniń qarapaıymdylyǵyn jıi atap ótedi. Qonaevtar áýletimen jaqynyraq aralasqan Izgilik Dabaevtyń pikirinshe, bul qasıet áke-sheshesinen daryǵan. Dımekeń issaparǵa attanarda mindetti túrde ata-anasyna soqpaı jolǵa shyqpaıdy eken. Munysy: «Maǵan batalaryńdy berińder, aman-esen qaıtaıyn» degeni. Issapardan qaıtqanda da óz úıine barmaı, áýeli áke-sheshesine baryp, sálemdesedi eken. Bul naǵyz qazaqy tárbıeniń jemisi, balanyń ata-anaǵa degen qurmetiniń kórinisi (Dabaev I. HH vek. Portrety vydaıýshıhsıa deıateleı. Almaty, 2015. 106 b.).

Sovettik dáýirdegi basqa basshylardan Qonaevtyń taǵy bir basty ereksheligi – qazaqtyń baıyrǵy áýlıe oryndaryn qasterleýi der edim. Dımekeńniń este­likterinde Túrkistanda, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine alǵash qashan barǵany kór­setilmeıdi. Biraq 1961 jyldyń basynda N.Hrýshevqa Túrkistan stansasynan ótip bara jatyp alystan kóringen kúmbezdi qurylys jóninde bul ıslam dinin taratýshy, fılosof, aqyn Qoja Ahmet Iаsaýıdiń mazary, ol osy aımaq úshin «ekinshi Mek­ke», zııarat orny ekenin, HIV ǵasyrda jańa keseneni Ámir Temir turǵyzǵanyn taratyp aıtqanyna qaraǵanda Dımekeńniń Túrkistanda er­terekte bolǵany, onyń tarıhymen jete tanys ekeni baıqalady. KSRO bas­shy­syna qazaq handary osy jerde jer­lengenin, kesenede qazaqtyń ataqty hany Abylaıdyń jatqanyn, onyń qazaq hal­qyn biriktirýdegi qyzmetin sıpattap, onyń urpaqtary Shoqan men Kenesary eke­nin aıtyp beredi (Qonaev D. О́tti dáý­ren osylaı. Almaty, 1992. 213 b.). Bas­qa bireý záre-quty qalmaı áńgimeni bas­qa jaqqa aýda­ryp buǵyp qalar ma edi? Qonaev olaı etpe­di. Ol sol kezde qazaqtyń handary – Aby­laı men Kenesary týraly habardar etti.

Otstavkadaǵy UQK polkovnıgi, soǵys ardageri T.Jaqypbaevtyń jazǵandaryna súıensek, D.Qonaev Túrkistanǵa kelgende «babanyń qulpytasyn ustap, betin sıpap, sýynan dám tatyp ketýiniń ózinde úlken syr jatqan sııaqty. Bárimiz de bilemiz, quran, namaz, qudaı degenge eshkikózdene qaraıtyn ýaqyt boldy emes pe? Soǵan qa­ramastan Dımash aǵamyz babamyzdyń rýhyna taǵzym etýin úzgen emes» (Jaqypbaev T. Qonaev zııarat etetin be edi // Kemeńger Qonaev. Almaty, 2003. 264 b.). Dımekeńniń 1983 jylǵy saparynda qasynda bolǵan úlken kisiniń qabirhanaǵa kirip, Iаsaýıdiń molasyn sıpap shyqqanyn sol kezdegi túrkistandyq jóndeý sheberhanasynyń bastyǵy, keseneniń úlken janashyry Jantemir Álimov te kórgen.

Arystanbab kesenesi ornalasqan Qy­zylqum aýdanynyń 1969-1970 jyldyń qy­synyń aıaǵynda eldi mekenderdi sý basyp halyqty ábigerge saldy. Sol kez­de aýdannyń birinshi hatshysy T.Taı­be­kovke Dımekeń tikeleı ózi telefon so­ǵyp el-jurt amandyǵynan habardar bol­ǵan soń «Jerdi topansý alyp ketti dep estip jatyrmyn. Arystanbab aman ba, sýdyń astynda qalǵan joq pa?» dep suraý salady. Odan ári «Keseneniń irgesine sý ketpesin, qabyrǵasy jarylsa nemese qulasa ekeýimizdi arýaq urady. Jazanyń eń úlkeni arýaq qoı. Arýaq urǵan ońalmaıdy. Sondyqtan bir kóziń sonda bolsyn. Búgin túndeletip TýrVO-dan (Túrkistandyq áskerı okrýginen) general bastaǵan saperlar baryp vagonymen Temir stansasynda turady. О́zen men kólderdegi muz býady degen jerlerdi jarǵyzyńdar. Durystap paıdalanyp, meniń kómegim kerek bolsa, telefon shal» depti. Ardagerdiń esteligine qaraǵanda áńgime birazǵa sozylǵan. Onda Dımekeńniń, áýletiniń ıslam dinine, áýlıelerge degen kózqarasy da anyq baıqalady. Dımekeń aýdan basshysyna: «Meniń ákem dindar adam emes. Dindi oqyp, ýaǵyzdamaıdy. Biraq qatty qurmetteıdi. Oǵan til tıgizbeıdi, onyń kóptegen artyqshylyǵyn moıyndaıdy. Barlyq zamannyń talaptaryna tup-týra keletin qaǵıdalary kóp-aq dep otyrady. О́tken paıǵambarlardyń ómiri týraly qıssalardy oqyp otyryp tańdanady, olarǵa bas ıedi. Meniń ońtústik óńirge ba­ryp qaıtqanymdy bilse, «Arystanbabqa, Áziret Sultanǵa bardyń ba, jolyn istediń be? dep surap otyrady» deıdi.

Áńgime arasynda Dımekeń ótken qysta Qyrymda bolǵanyn, onda Tegerannan kelgen dinı qoǵam múshelerimen kezdeskende bir kisi «Sizdiń rabbyńyz kim, dinińiz qandaı, paıǵambaryńyz kim, qyblań qaıda, kimniń urpaǵysyz, mılletiń kim?» dep suraǵanyn jáne oǵan «Alla taǵala, Islam, Muhammed, Qaǵba, Mýazzamda, Adash ata, Ibrahım» dep jaýap bergenin jetkizedi. Áńgimesin aıaqtaı kele, «Ońtústikke bar­ǵan saıyn jasy da, joly da úlken, Paıǵam­bardyń kózin kórgen dep aldymen Arys­tanbabqa, sodan keıin Qoja Ahmet Iаsaýıge kirip shyǵýshy edim. Artyq aıtqan jerim bolsa, istegen oǵash qııanatym bolsa, ke­shire gór dep ishteı tileýshi edim. О́zimdi rýhanı jeńildep, ári jetilip qalǵandaı sezim bıleıtin. Únemi ishteı sıynyp júretin arýaqtyń amandyǵyn esitken soń kóbirek sóılep kettim. Bul áńgime menen góri saǵan kerek, Tálip, aman bol», dep Dımekeń tutqany jaýyp qoıǵan eken (Japparov Á. Arystanbab aman ba? // Kemeńger Qonaev. Almaty, 2003. 318-323 b.). Ulyq bolsań kishik bol degen osy bolar.

Dımekeń Arystanbabqa kelgende «Qa­bir­tasy úlken eken ǵoı, kólemin shama­lap kórelik» dep áýlıe ústindegi bel­gini bir shetinen kere qulashtap ustap, ekinshi shetine deıin ólshegen bolyp táý etetin desedi qarııalar. Arystanbabty Dımekeńnin erekshe qasterleýiniń taǵy bir aıǵaǵy retinde myna bolǵan jaǵdaıdy aıtyp ketý qajet. Sovettik zamanda Qyzyl­qum (qazirgi Otyrar) aýdany basshylary Arystanbabqa taıaý jerdegi jaıqalǵan jú­geri alqapty D.Qonaevqa kórsetpek bolyp, aǵash bórenelerden munara ispetti bıik minber jasatyp mártebeli qonaqty osy orynǵa alyp kelgen. Biraq kólikten túsken Dımekeń minberge kóterilse Arystanbab kesenesinen bıiktep ketetinin baıqap «ba­badan joǵary bolmaı-aq qoıaıyq» dep minberge shyqpapty. Biz joǵaryda ózimiz jumys istegen jerlerde estigen Arys­tanbab pen Qoja Ahmet Iаsaýıge qatysty kópshilikke beımálimdeý materıaldardy ǵana baıan ettik. Al Dımekeń Báıdibek ata, Domalaq ana, Tóle bı kesenelerine, qazaq­tyń basqa da kıeli oryndaryna baryp qasterlegenin kózi qaraqty oqyrman jaqsy bilse kerek.

Dımekeńniń qolynda shekteýli bılik bolsa da shamasy kelgenshe halyqtyń jaǵ­daıyn oılaǵanyn, ulttyq múddeni qor­ǵaǵanyn halyq bildi de Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komıtetiniń birin­shi hat­shysy retinde ǵana emes, naǵyz ult kó­semi, basshysy retinde tanydy. 1986 jyl­ǵy «Jeltoqsan kóterilisiniń» Dıme­keń qyz­metinen bosaǵan kúni bolýy beker emes-ti.

Qoryta aıtqanda, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaqtyń ulttyq sanasynyń ósýine, eńsesi kóterilip ult retinde uıysa túsýine D.A.Qonaev erekshe úles qosty. Sondyqtan Dımash Ahmetuly Qonaevty táýelsizdigimizdiń irgetasyn qalaýshy bir saıasatker retinde oqýlyqtarda laıyqty oryn alýǵa tıis, ónegeli ómiri jastarǵa nas­ıhattalýy qajet-aq.

Muhtar QOJA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq

qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory

TÚRKISTAN