Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Memleketimizdiń aldynda turǵan basty mindet – keń baıtaq jerimizdiń tabıǵı baılyǵyn saqtap, ekologııalyq zalaldyń aldyn alý jáne oǵan jol bermeýge, sondaı-aq qorshaǵan ortaǵa antropogendik áserdi qysqartýǵa baǵyttalǵan memlekettik retteýdi júzege asyrý arqyly adamnyń ómiri men densaýlyǵyna qolaıly qorshaǵan ortany qamtamasyz etý. Osy rette, 2021 jyly 2 qańtarda Memleket basshysy jańa Ekologııalyq kodekske qol qoıyp, kúshine endi.
Jańa Ekologııalyq kodeks jobasy múddeli mınıstrlikter, vedomstvolar, qoǵamdyq uıymdar ókilderiniń qatysýymen Májilis depýtattarynyń egjeı-tegjeı talqylaýynan ótkizildi. Talqylaýǵa sarapshylar, tabıǵatty qorǵaý belsendileri, tabıǵı resýrstardy paıdalanýshylar men kásiporyndar qaýymdastyqtarynyń, sondaı-aq úkimettik emes uıymdardyń ókilderi qatysty.
Nátıjesinde, Ekologııalyq kodeks pen ekologııalyq máseleler boıynsha ilespe zań jobalary 2020 jyldyń 18 qarashasynda Májiliste maquldanyp, Senat qaraýyna jiberildi. Komıtet múshesi retinde zań jobalaryn júrgizý maǵan júkteldi.
2020 jyldyń 21 jeltoqsanynda Parlament Senatynyń jalpy otyrysynyń ekinshi oqylymynda birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, zań jobasy biraýyzdan qabyldandy. Osy rette, Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtiń tóraǵalyǵymen ótken Palata otyrysynda: «Ekologııalyq kodekstiń jańa redaksııanyń jobasyna, eń aldymen, ozyq halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, «lastaýshy tóleıdi jáne túzeıdi» qaǵıdasy engizildi. «Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryna engizilgen túzetýler ekologııalyq zańnamany buzǵany jáne aǵashtardy zańsyz keskeni úshin jaýapkershilik kúsheıtilip qatańdatyldy jáne aıyppul kólemi kóbeıtiledi» dep Senat Tóraǵasy atap ótti.
Ekologııalyq kodeks eń úzdik qoljetimdi tehnologııalardy engizýdi, túziletin qaldyqtardyń kólemin qysqartýdy jáne qaýiptilik deńgeıin azaıtýdy, jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy, sýdy únemdeýdi, sondaı-aq energııa tıimdiligin arttyrý, tabıǵı resýrstardy ornyqty paıdalaný, qalpyna keltirý jáne tolyqtyrý sııaqty sharalardy júzege asyrýdy kótermeleıdi jáne yntalandyrady.
Kodekstiń negizgi jańalyqtary tómendegideı: Birinshiden, «Lastaýshy tóleıdi jáne túzetedi» ekologııalyq qaǵıdatyn iske asyrýdy, lastanýdyń aldyn alý jáne baqylaý jónindegi sharalardy júzege asyrýdy jáne qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy qalpyna keltirýdi mindetteıdi. Ekinshiden, eń ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizý (OQT) shartymen birinshi sanattaǵy obektiler úshin keshendi ekologııalyq ruqsattarǵa (KER) kóshý kózdelgen. Sondaı-aq jańadan iske qosylatyn kásiporyndar úshin KER alý mindettiligi usynylady. Úshinshi – Kodekste «birinshi sanattaǵy» iri kásiporyndarǵa qatysty, qorshaǵan ortaǵa áserin baǵalaýdyń (QOÁB) jańa tásilderine ótý týraly talaptar kózdelgen. Onda, jurtshylyq QOÁB-tyń barlyq 4 kezeńine qatysady. 1-sanattaǵy obektiler mindetti túrde QOÁB-qa jatady; 2-sanattaǵy obektiler skrınıng arqyly ótedi; 3-sanattaǵy obektilerdi esepke alý maqsatynda jergilikti atqarýshy organdar shyǵaryndylardyń, tógindilerdiń sanyn jınaqtalatyn jáne beriletin qaldyqtardyń kólemin kórsete otyryp, deklarasııalar qabyldaıdy; 4-sanattaǵy obektiler retteýden tolyq bosatylǵan. Tórtinshi – qorshaǵan ortaǵa emıssııa úshin tólem jáne tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryna bıýdjet qarajatynyń maqsatty jumsalýy. Burynǵy zańnamada tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryna emıssııa úshin túsken tólemderdi maqsatty jumsaý mindettiligi bolmaǵan. Bul, jergilikti atqarýshy organdardyń, kelip túsetin qarajattyń 45%-yn ǵana qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryna baǵyttaýyna alyp kelgen. Osyǵan baılanysty Kodekstiń jańa redaksııasynda jergilikti atqarýshy organdar tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryn túsetin ekologııalyq tólemder esebinen 100% kóleminde qarjylandyrýǵa mindetti ekendigi kózdelgen. Besinshi – óndiris jáne tutyný qaldyqtaryn basqarýdy jetildirý. Bul rette qaldyqtarmen kezeń-kezeńmen jumys isteýge baǵyttalǵan qaldyqtar ıerarhııasy kózdeledi jáne eń aldymen, qaldyqtardyń paıda bolýyn azaıtý, paıda bolǵan qaldyqtardy qaıta paıdalaný, qaıta óńdeý, joıý jáne tek polıgondarda kómý mindetteri belgilenedi. Sondaı-aq qoǵamda qatty turmystyq qaldyqtar (QTQ) jınaýdyń, qaıta óńdeýdiń jáne qaldyqtardy bólek jınaýdyń utymdy júıesin júzege asyrýdy josparlaıdy.
Osy turǵyda elimizde ekologııalyq zańnamany damytýda úlken oń ózgerister boldy. О́nerkásip ókilderi tarapynan birqatar zań normasyna synı kózqarastar bolǵanymen, jalpy, ekolog mamandar men sarapshylardyń jańa Kodekske baılanysty oń pikir-qoldaýlary jan-jaqty aıtylyp ta, jazylyp ta júr.
Aldaǵy ýaqytta memlekettiń, qoǵam-
nyń aldynda turǵan mindet – qabyldanǵan jańa Kodeks aıasynda, memlekettik retteýdi júzege asyrý arqyly qorshaǵan ortany qorǵaýdyń joǵary deńgeıin qamtasyz etý.
Osy oraıda elimizde «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy bekitildi, óńirlerdiń ekologııalyq problemalaryn keshendi sheshý jónindegi «Jol kartalary» boıynsha jumystar júrgizilýde. Atqarylar jumystar kólemi óte aýqymdy jáne edáýir ýaqytty talap etedi. Is-sharalardy júzege asyrý nátıjesi – adam ómiri men densaýlyǵyna qolaıly qorshaǵan ortany qamtamasyz etýge tıis.
Desek te, elimizdegi aǵymdaǵy ekologııalyq ahýal respýblıka turǵyndaryn alańdatady. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy atmosferalyq aýa sapasy monıtorınginiń nátıjesi megapolıstar men iri qalalarda lastanýdyń óte joǵary deńgeıi oryn alyp otyrǵanyn kórsetti. Atap aıtsaq, Temirtaý, Nur-Sultan, Almaty, Aqtóbe, Atyraý, О́skemen, Qaraǵandy, Balqash, Jezqazǵan, Shymkent qalalarynyń lastaný deńgeıi óte joǵary.
Jyl saıyn Qazaqstanda 4,5 mln tonna qatty turmystyq qaldyq jınalady. Qazirgi ýaqytta elimizdegi úsh myńnan astam polıgonda 125 mln tonnadan astam qatty turmystyq qaldyqtar jınalǵan. Polıgondardyń 82%-y ekologııalyq jáne sanıtarlyq normalarǵa saı kelmeıdi.
«Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasynyń ǵaryshtyq monıtorıngi sheńberinde elimizde zańsyz qoqys oryndarynyń kóbeıýi anyqtalǵan jáne olardy joıý máselesi búgin tolyqqandy júzege asyrylmaı otyr.
Sonymen qatar, Parıj kelisimin 2016 jyly ratıfıkasııalaǵan el retinde, Qazaqstan 2030 jylǵy ınnovasııalyq sheshimder arqyly parnık gazdardyń shyǵaryndylaryn 15%-ǵa qysqartýǵa mindettelgen-di. О́kinishke qaraı, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi 2020-2024 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq jospary boıynsha, sektorlarda parnık gazdardyń shyǵaryndylary ósý saldarynan nysanaly ındıkatorlarǵa qol jetkizý oryndalmaǵan.
Osy rette elimizdiń ekologııalyq máselelerin keshendi sheshý jónindegi «Jol qartalary» boıynsha jumystardyń júrgizilýi pysyqtalyp, naqtylaný qajettiligi baıqalady. Is-sharalardy júzege asyrýdyń oń nátıjesi, adam ómiri men densaýlyǵyna qolaıly qorshaǵan ortany qamtamasyz etý óte mańyzdy dep sanaımyz.
Sondaı-aq 2020 jylǵy jeltoqsanda Klımattyq ambısııalar jónindegi sammıt barysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2060 jylǵa qaraı kómirtekti beıtaraptylyqqa qol jetkizý jónindegi bıik mindet týraly málimdedi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan kómirtekti beıtarap damýdyń 2060 jylǵa deıingi doktrınasymen (strategııasymen) jumys isteýde. Parnık gazdardyń shyǵaryndylaryn qysqartýdyń nysanaly ındıkatorlaryna qol jetkizý úshin energetıkalyq kóshý men energetıkalyq sektordy transformasııalaý sheshýshi ról atqarady. Mundaı kóshýdi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan túıindi quraldardyń biri – el ishindegi fıskaldyq saıasatty reformalaý jáne dástúrli energetıkany sýbsıdııalaýdan bas tartý. Sondyqtan bul jónindegi máseleler jaýapty ýákiletti jáne atqarýshy bılik organdar tarapynan zerttelip, zerdelenip tıisti pármendi sharalar júzege asyrylýǵa tıis.
Ábdáli NURALIEV,
senator
