Biraq, el ishi buǵan tózbeıtinin ashyq bildirip, aıtýdan tanǵan emes. Máselen, turǵyndardyń eldegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy pikirin zerdeleıtin qoǵamdyq uıymdar únemi dabyl qaǵyp keledi. Transparency Kazakhstan sarapshylaryótken jyly ǵana el aýmaǵyndaǵy 9000 respondentke saýalnama júrgizgen eken. Zertteýge respýblıkalyq mańyzy bar 3 qalanyń, 14 oblys jáne 143 aýdan ortalyǵynyń turǵyndary tartylypty. Bir qyzyǵy, saýalnamaǵa qatysqan qarapaıym adamdardyń 11,3 paıyzy memlekettik organdarǵa júgingen kezde sybaılas jemqorlyqqa tap bolǵanyn aıtsa, nápaqasyn shaǵyn jáne orta bıznesten taýyp júrgenderdiń 8,2 paıyzy memlekettik mekemelerge júgingen kezde máseleni sheshý úshin para berýge májbúr bolǵandaryn kórsetipti. Demek, sybaılas jemqorlyqpen kúresti atqarýshy júıeni tazalýdan bastaý kerektigi kún tártibinde tur.
Aıtpaqshy, osy saýalnamaǵa qatysqan azamattardyń 37,4 paıyzy jáne kásipkerlerdiń 45,9 paıyzy keıingi 2 jylda para alý dereginiń azaıǵanyn da atap ótipti. Jurt muny Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres qyzmetiniń jumysy sharaǵa nan keıin baıqalǵan jaqsy nyshan dep baǵalaıdy eken. Alaıda álem elderi arasyndaǵy jemqorlyq ındeksi boıynsha taldaýlarda Qazaqstannyń jaǵdaıy aıtarlyqtaı jaqsy bolmaı tur. Transparency International uıymynyń 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha jasaǵan málimdemesinde elimiz 2020 jylǵa qaraǵanda 1 ballǵa tómendep, jemqorlyqqa beıim memleketter tizimindegi Shrı-Lanka jáne Gambııa sııaqty eldermen qatar102-orynǵa turaqtapty.
О́kinishike qaraı, jemqorlyq deregi Jetisýda da jıi tirkelip otyr. Sybaılas jemqorlyqqa qarsykúres qyzmetiniń Almaty oblysy boıynsha departamentiniń mamandary byltyr 166 adamdy para aldy degen kúdikpen ustasa, olardyń arasynan 102 tulǵanyń qylmysy dáleldenip, sottalǵan eken.
- Bizdiń departament 2021 jyldyń 12 aıynda 101 qylmystyq quqyq buzýshylyqty tirkedi, onyń ishinde 75 qylmys sybaılas jemqorlyq boıynsha dáleldendi. Sybaılas jemqorlyq qylmystaryn jasaǵany úshin 166 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Onyń ishinde 23 adam ártúrli dárejedegi laýzymdy, ıaǵnı birinshi basshylar bolyp otyr. Byltyr 102 adam sottaldy, onyń ishinde 87 adamǵa 250,4 mln teńgeden astam somanyń aıyppuly salyndy. Bas bostandyǵynan 8 adam aıyryldy. Taǵy 8 adamnyń múlki tárkilenip jáne ómir boıyna memlekettik qyzmette jumys isteý quqyǵynan aıyryldy, - deıdi Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres qyzmetiniń Almaty oblysy boıynsha departamenti basshysynyń orynbasary Jandos Jumabaev.
Jalpy, ótken jylǵy aıaqtalǵan qylmystyq ister boıynsha memleketke keltirilgen zalaldyń kólemi 3,9 mlrd teńgege jetse, antıkorrdyń aralasýynan keıin ol qarjynyń derligi keri qaıtarylǵan. Iаǵnı, 3,8 mlrd teńge bıýdjet paıdasyna óteldi. Osy jerde oblys qazynasyna oılanbaı qol salatyndardyń qatarynda laýzymydy basshylardyń kóp ekenin aıtýymyz kerek. Mysalǵa, keıingi birer jyl kóleminde Almaty oblysynda ustalǵan jemqorlardyń deni memleketke adal bolýǵa ant bergen sheneýikter eken. 2020 jyly sondaı bir jemqorlardy quryqtaý operasııasyn Ulttyq qaýipsizdik komıteti, prokýratýra jáne jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń birlesken toby júzege asyrǵan bolatyn. Is boıynsha oblystyq bilim basqarmasynyń eks-basshysy Maıgúl Omarova, osy basqarmanyń memlekettik satyp alý bóliminiń bas mamany Baqyt Qabdoldanova jáne aımaqtyq bilim salasyndaǵy jańa tehnologııalar ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Arapbı Meńlibaev qamaýǵa alynǵan-dy. Sondaı-aq, bıýdjet qarjysyn ıgerý kezinde zańsyzdyqqa jol berip, para bergeni úshin birnenshe jeke kásipkerdiń de kúdikke ilingeni týraly aıtylǵan. Kúdiktilerge as iri kólemde para aldy degen aıyp taǵyldy. Málim bolǵan derek boıynsha, sybaılasqan top oblystyq bıýdjet qarjysyna kompıýterlik tehnıka satyp alý kezinde jeke kásipkerden 37 650 000 teńge syıaqy talap etip, onyń bir bóligin qolma-qol aqsha túrinde alyp jatqan kezinde ustalǵan.Sondaı-aq, Talǵar aýdanynyń ákimi qyzmetin atqarǵan Serikjan Erekeshov pen onyń qol astyndaǵy birneshe qyzmetkerdi sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet ókilderi qamaýǵa alǵanbolatyn. Al qol astyndaǵy qyzmetkeriniń jemqorlyqpen usalǵany dáleldengenen keıin Tekeli qalasynyń eks-ákimi Bahtııar О́nerbaev óz erkimen otstavkaǵa ketken. Týra osyndaı jaǵdaımen Kerbulaq aýdanynyń ákimi Mahabbat Bıgeldıev te kroslosymen qoshtasqan. Tipti, sybaılas jemqorlyqqa qatysty top-tobymen ustalǵan memlekettik qyzmetshiler de boldy. Máselen, Taldyqorǵan qalasy ákimdigi kásipkerlik bóliminiń basshysy óziniń qaramaǵyndaǵy bas mamanmen sóz baılasyp kásipkerlerden para alǵan. Olar karantın sharalary kúsheıgen kezeńde Taldyqorǵan qalasyndaǵy restoratorlar men jeke saýda ókilderine ashyq jumys isteýge ruhsat berip, ákimshilik aıyppuldan qutylýǵa kómektesken. Jemqorlar bul qyzmeti úshin kásipkerlerden 20 myń teńgeden bastap, 270 myń teńgege deıin aqsha dámetken eken.
Aıtpaqshy, Jetisýdaǵy jemqorlyqtyń túpnegizi memlekettik satyp alý júıesinde jatqan sııaqty. Bul baǵytta jıi monıtorıń júrgizip otyrǵan jemqorlyqqa qarsy kúres qyzmetiniń mamandary oblys bıýdjetin tıimsiz qoldanbaq bolǵan mekemelerdi jıi anyqtaıdy eken. Byltyr qarjyǵa qatysty qyraǵylyqtyń arqasynda 11 mlrd teńgege jýyq bıýdjet aqshasy únemdelipti. Al oblystaǵy 425 memlekettik jáne kvazımemlekettik uıymdarda sybaılas jemqorlyqqa qarsy komplaens laýazymdary engizilgen.
- Bıyl departament mamandary jemqorlyq táýekelderi bar memlekettik mekemelerge 8 ret ishki taldaý sharasyn júrgizdi. Nátıjesinde 143 derek tirkelip, jemqorlyq táýekelderin joıý boıynsha berligen usynymdar 100 paıyz sheshimin tapty,- deıdi Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres qyzmetiniń Almaty oblysy boıynsha departamenti basshysynyń orynbasary Jandos Jumabaev.
