Qulpynaı ósirýge qulyq joq

Munyń sebep-saldaryn otan­­dyq tutyný naryǵyn qol­je­tim­di baǵadaǵy azyq-túlik pen taýar túrlerimen qamtıtyn tetik­ter­diń jumys istemeýinen izdegen durys. Ásirese óńirdegi ón­diristi damytýdyń tıisti alǵy­sharty­nyń jasalmaýy men syrt­qy óndirýshilerdiń múddesin qor­ǵaıtyn lobbılerdiń júgensiz ketýi otandyq naryqtaǵy arzan azyq-túlik ónimderiniń tap­shylyǵyn týǵyzyp qana qoı­maı, jergilikti óndiris pen sharýa­shylyq sektorynyń damýyna keri áserin tıgizip keldi. Osy jer­de halyq tutynatyn myń san ónimderdiń ishinen bir ǵana je­mis-jıdek saýdasyna qatysty aıtsaq jetkilikti. Onyń ishinde qazaqstandyqtar tutynatyn kádimgi qulpynaıdyń kóp bóligi shetelden keletini týraly derekter kóńil jabyrqatady. Iаǵnı aýyl-aımaqtaǵy tutynýshylar bul jemis túrine zárý ǵana emes, mańdaı termen tapqan aqsha­sy­nyń kóp bóligin syrtqy óndirý­shilerdiń alaqanyna salyp berýge májbúr bolyp otyr.

Negizi, bul úrdis Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda qyzý talqyǵa túsetin-aq taqyryp. О́ıt­keni osy odaqtaǵy jemis-jıdek aınalymy 1 mlrd dollardy quraıdy eken. Salystyryp qarasaq, 2020 jyldyń qorytyn­dysy boıynsha, EAEO elderiniń ishki naryǵyndaǵy alma men al­murttyń ımporty ǵana 860 mln dollardan asqany jaıynda derek bar. Munyń kóp bóligi Qazaq­stanǵa tıesili. Bul – oılandyratyn sıfr. Onyń ústine odaqqa kiretin elder­diń arasynda biz jemis tutyný jóni­nen tómengi oryn­­damyz. Jal­py, elimizde qul­py­naı, órik, shab­daly, qara órik óndirisin ulǵaı­tý úshin qajetti jaǵdaı jasalǵany­na qaramastan, naryqtaǵy teńgerim­sizdik nege ýshyǵyp otyrǵany túsiniksiz.

Taǵy bir oılanatyn másele bar: ishki naryqty jemis-jı­dekpen qamtýdaǵy tapshy­lyq­­­ty zerdelegende, negizinen jaz­ǵy maýsymdaǵy jaǵdaı ǵana ek­sheledi. Iаǵnı jurt jańa úzil­gen jemisten dám ta­typ, to­sap qaınatatyn jy­ly kún­der­­diń ózinde tutyný­shy­lar­dyń suranysy tolyq qanaǵat­tan­dy­ryl­maıdy degen sóz. Al qalǵan mezgilde jurt jemis-jı­dekten qol úze me? Tipti maý­symdyq tutyný kezindegi qa­jet ónimniń ózi bizge syrtqy na­ryq­tan tasymaldanatyny jasyryn emes. Jáne bul jerde daıyn ónimniń naryqta satylatyn baǵasy týraly jumǵan aýzy­myzdy asha almaımyz. Áı­teýir, qulpynaı baǵasyn kóp adam­nyń qaltasy kótermeıtini anyq. Onyń ústine, eldi tátti jemis-jıdekpen, onyń ishinde qulpynaımen qamtýda alystaǵy Grekııa, Mysyr, Túrkııa aldyń­ǵy orynda tursa, kórshiles Qyr­­ǵyz­stan men О́zbekstan da olar­dan qalyspaıdy. Al qys boıy tutynatyn balǵyn qul­py­naı túri Túrkııadan tikeleı jet­­kiziledi. Taǵy bir dáıek bo­­ıynsha, 2019 jyly ishki naryq­qa Qyrǵyzstannan engen qul­py­naıdyń kólemi 105,4 tonnaǵa jetip, ımporttyń qarjyǵa shaq­qandaǵy quny 53,3 myń dollardy qurapty. Demek ishki ónim ón­dirýshiler osynsha qarjyǵa utyldy dep paıymdaýǵa bolady.

Árıne, bul jerde qulpynaı ósirý qolymyzdan kelmeıdi degen pikir qalyptaspaýy kerek. Elimizdegi shaǵyn sharýshylyqtar jemis-jıdektiń túr-túrin ósirip jatyr. Naqty ónimge beriletin memleket sýbsıdııasy bar, is bastaǵandarǵa jeńildetilgen nesıe de beriledi. О́kinishke qaraı, sharýalar úshin bul joldyń qıyndyǵy shash etekten eken. Buǵan birinshi kezekte bıýrokratııa men sybaılas jemqorlyq keri áserin tıgizip otyr. Shynyn­da, aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha qarjylaı qoldaý teti­giniń bylyqqa batqanyn qazir balaǵa deıin biledi. Onyń bir dálelin kúni keshe Sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy kúres qyzmetiniń birneshe oblys­taǵy aýyl sharýashylyǵy bas­qar­malarynyń basshylaryn quryqtaǵanynan kórýge bolady. Ekinshiden, otandyq jemis-jıdek plantasııalarynyń kólemi óte az. Iаǵnı tıisti kommýnı­kasııa­lar­dyń joqtyǵynan shaǵyn bıznes ókilderi kútimdi erekshe qajet etetin jemis túrlerin ósirýge qu­lyqsyz. Sharýalar ónimdiligi joǵary tuqymdy shetelden tasy­maldaýǵa májbúr. Jergilikti tabıǵatqa beıimdelgen jemis-jıdek suryptaryn damytýǵa kóńil bólinbegendikten, bul saladaǵy óndiris pen ǵylymnyń baılanysy úzilgen. Úshinshiden, jemis-jıdek salasynyń damymaýyna daıyn ónimdi satý mened­jmenti men tasymal logıs­tıka­synyń jolǵa qoıyl­maýy da ja­nama sebep bolyp otyr. Osy jerde aımaqtaǵy aýyl sharýa­shylyǵyn damytý men azyq-túlik qaýipsizdiginiń saq­talýyna jaýapty bolyp kelgen ákimderdiń jalǵan esep berýi men sharýaǵa qyrsyzdyǵy da kórinedi. Demek agroóndiristik keshendi damytýǵa qatysty ustanymdardy qaıta qa­rap, salaǵa naqty nátıje bere­tin reforma kerek.

Degenmen aýyzdy qý shóp­pen súrtýge bolmas. El ishinde qul­­py­naı ósirýdi kásipke aınal­dyr­ǵan sharýalar týraly aıtý p­a­ryz. Sonyń biri – Almaty oblysynyń Kóksý aýdanyn­­daǵy «QazAgroServıs» seriktes­tigi. Bul seriktestik aýdan halqyn je­­­mis-jıdek ónimderimen qam­ta­­­ma­­syz etý úshin alǵash ret 0,25 ga jer­ge jańa ádispen qulpy­naı ósi­­re bastady. Jylyjaı salyp, oǵan ǵylym men tehnıka je­tis­ti­k­terin qoldanyp otyr. Qa­zir qul­py­naıdyń ońtústik­­ko­reıa­lyq «Solhıan» surpyn egipti. Serik­testik basshysy Svetlana Zý­bo­vıch jylyjaıda kók jýa, gúldiń san-alýan túrin ósirýmen qatar bıyl alǵash ret jańa ádispen qulpynaı egýdi bastaǵanyn aı­ta­dy. Jylyjaıǵa qajetti qon­dyr­­ǵylardy «Jetinar» nesıe koo­­pe­rasııasynyń kómegimen or­natqan. Maýsymdyq jumys­tar kezinde 10-ǵa jýyq adamdy, turaq­ty jumyspen 2 adamdy qam­typ otyr. Jylyjaı orna­lasqan Balpyq bı aýyly oblys ortalyǵynan alys emes. Son­­dyqtan tutynýshy tabýda qıyndyq joq. Sebilgen qulpy­naı­dyń koreıalyq tuqymy – qys­tyq suryp. Jeltoqsan aıynan mamyr aıyna deıin ónim beredi.

– Bıyl alǵashqy ónim bol­ǵan­dyqtan 700 kg qulpynaı alý­dy josparlap otyrmyz. Qul­py­naı ózge kókónister sekildi kóp jylýdy qajet etpeıdi. Bar bolǵany 5-6 gradýs jylylyq­ta ósip shyǵady. Al qystygúni aıazdarda 10-15 gradýs jyly bolsa jetkilikti. Qulpynaıdyń irisiniń salmaǵy 50-55 gramǵa jetedi. О́ńirdegi birden-bir qulpynaı ósiretin jylyjaı bolǵandyqtan suranys joǵary bolady dep oılap otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta ónimdi arttyrýǵa jumys isteı­miz. Degenmen mol ónim alý úshin jylyjaıdyń jylytý júıe­sin kógildir otynǵa aýystyrý qajet. Qolbaılaý bolyp otyr­ǵan jalǵyz jaıt osy ǵana. Bul má­selede Kóksý aýdanynyń ákim­digi qolushyn berýge daıyn eken­dik­terin aıtty. Sheshimin tabady dep senemiz, – deıdi seriktestik basshysy Svetlana Zýbovıch.

Almaty oblysy