Qalypty tirshiligimizden aınyp, biraz sharýa turalap qalǵan pandemııa kezinde josparly skrınıngterden ótýdi nazardan tys qaldyryp qoıǵan azamattarymyz az emes. Bul máselege Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr qyrkúıektegi Joldaýynda toqtalyp: «Koronavırýsqa qatysy joq aýrýlarǵa baılanysty ahýaldy nasharlatyp almaýymyz kerek. Pandemııa kezinde josparly skrınıngter men ota jasaý keıinge qalyp jatyr. Burynnan bar standartty ekpeler kóptegen balaǵa salynbaı qalýda. Árıne, buǵan jol berýge bolmaıdy», dep atap ótti.
Rasynda, pandemııa túgili bylaıǵy kúnde de skrınıngten ótýdi qunttaı bermeımiz. Degenmen densaýlyǵyn kútetin, ýaqtyly tekserilip turatyn azamattar barshylyq. Mysaly, Respýblıkalyq elektrondy densaýlyq saqtaý ortalyǵy usynǵan aqparat boıynsha osy kúnge deıin barlyǵy 13 790 028 skrınıngtik tekserý júrgizilgen eken. Árıne, munyń ishinde bir adam birneshe ret tekserilgen jaǵdaılar bar. Iаǵnı naqty 12 231 381 adam (88,7%) skrınıngten ótken. Budan 430 997 aýrý (3,5%) anyqtaldy, 212 260 adam (49,2%) dıspanserlik esepke alyndy.
Al 2021 jylǵy derekke toqtalsaq, onkologııalyq skrınıngterdi júrgizý nátıjesinde 2 465 713 adam tekserildi. Tekserý nátıjesinde 1 932 onkologııalyq aýrý dıagnozy qoıyldy. Onyń ishinde jatyr moıny obyry – 319, sút bezi obyry – 1 402, kolorektaldi obyr 211 adamnan anyqtaldy. Anyqtalǵan naýqastardyń jartysyna jýyǵynyń – 946 adamnyń derti birinshi satyda eken.
Osy skrınıngke jatatyn adamdardan 1 439 612 adam – arterııalyq gıpertonııany, júrektiń ıshemııalyq aýrýyn, 1 535 610 adam – qant dıabetin erte anyqtaýǵa, 1 576 076 adam – glaýkomany, 757 454 adam – jatyr moıny obyryn, 787 619 adam – sút bezi obyryn, 920 640 adam kolorektaldi obyrdy erte anyqtaýǵa tekserýden ótti.
Al balalarǵa kelsek, 2021 jyly 5 600 759 bala tekserýden ótti. Onyń ishinde 335 961 baladan (7,4%) dert anyqtaldy jáne dıspanserlik esepke 131 998 (39,3%) adam alyndy.
Jalpy, byltyr 281 477 jańa týǵan náreste neonataldyq skrınıngpen, 282 225 náreste aýdıologııalyq skrınıngpen, 5 042 shala týǵan balalar oftalmologııalyq skrınıngpen, 1 jasqa deıingi 316 637 bala psıhofızıkalyq damý skrınıngimen, 1 jastan 3 jasqa deıingi 741 913 bala psıhofızıkalyq damý skrınıngimen qamtylǵan.
Medısına ǵylymynyń doktory, joǵary sanatty hırýrg-onkolog Abaı Maqyshev qaterli isikti emdeýdiń eń mańyzdysy erte dıagnostıkalaý ekenin aıtty.
«Aýrýy erte belgili bolǵan naýqastardyń túgelge jýyq jazylyp ketý múmkindigi bar. Iаǵnı obyrdyń bári – ólimge soqtyratyn tajal emes. Oǵan qarsy turý úshin, kúresý úshin saý kúnińde áreket jasaý kerek. Qaterli isik tórt satyǵa bólinedi. Birinshi, ekinshi satysy – erte saty, al úshinshi, tórtinshisi – aýrýdyń asqynyp ketken satysy. Qazir ózim qyzmet etetin elordadaǵy onkologııalyq dıspanserde aýrýy alǵashqy eki satysynda anyqtalǵan naýqastardyń úlesi 50%-dan asady. Olardyń barlyǵynyń jazylyp ketý múmkindigi joǵary. Qalǵany – aýrýy ábden asqynyp ketkender. Bulardyń ishinde obyrdy jeńip shyǵatyndar bar. Sonda bul báleket dertten jazylǵandardyń úlesi 50%-dan asady dep shamalaýǵa bolady. Respýblıkadaǵy statıstıka da osyǵan uqsas. Buryn qaterli isikten ólim-jitimniń kóp bolatyn sebebi – naýqastardyń 80-90%-ynyń aýrýy ábden asqynyp ketken kezde anyqtalatyn. Qazir bul kórketkishtiń de 50%-ǵa túskenin kórip otyrmyz. Bul rette memleket ult densaýlyǵyn saqtaýda úlken jumystar júrgizip otyr. Erte dıagnostıkalaýǵa barlyq jaǵdaı jasalýda. Onkologııalyq skrınıngterdiń baǵdarlamasy qarastyrylǵan. Halyq ta buǵan sergek qarap, der kezinde tekserilýi kerek», deıdi dáriger.
Skrınıngten ótý qaterli isikke kúdik bar degendi bildirmeıdi. Bul múmkin bolatyn isikterdi der kezinde anyqtaý úshin turǵyndar arasynda profılaktıkalyq maqsatta júrgiziledi. Qazaqstanda onkologııalyq aýrýlarmen kúres jónindegi Ulttyq baǵdarlama bar, onyń aıasynda halyqqa skrınıngtik tekserýlerdiń 3 túri júzege asyrylady: sút bezi qaterli isigi boıynsha – 40 jastan 70 jasqa deıingi áıelder, jatyr moıyny obyry boıynsha – 30 jastan 70 jasqa deıingi áıelder, kolorektaldy obyr boıynsha 50 jastan 70 jasqa deıingi erler men áıelder skrınıngten óte alady.
Jalpy, elimizde skrınıngtik zertteýlerdi dınamıkalyq baqylaý jáne saýyqtyrý arqyly ambýlatorlyq-emhanalyq kómek kórsetetin uıymdar (AEK), onyń ishinde medısınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek kórsetetin uıymdar (MSAK) júzege asyrady. Aıtalyq, skrınıngti tekserýlerdi qala halqy úshin menshik nysanyna qaramastan AEK uıymdary, al aýyl halqy úshin medısınalyq pýnktter, feldsherlik-akýsherlik pýnktter, dárigerlik ambýlatorııalar, aýdandyq emhanalar, arnaıy avtokólik jáne temir jol kóligi bazasyndaǵy jyljymaly medısınalyq keshender júrgizedi.
Jyl saıyn AEK medısınalyq uıymǵa tirkelgen halyqtyń ishinen skrınıngtik zertteýlerge jatatyn adamdardyń tizimin daıyndaıdy jáne halyqqa skrınıngtik zertteýlerden ótý qajettiligin eskertip, qulaǵdar etedi. Aýrýdyń túri boıynsha skrınıngtik zertteý júrgiziletin dınamıkalyq baqylaýdaǵy adamdarǵa skrınıngtik zertteýler júrgizilmeıdi. Eresekter men balalardyń nysanaly toptaryn skrınıngtik zertteýler tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi (TMKKK) jáne mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý (MÁMS) sheńberinde medısınalyq qyzmetterdi bóle otyryp, tegin júrgiziletinin atap ótken jón.
Qazaqstanda skrınıngten ótý erejesi «skrınıngtik zertteýlerge jatatyn adamdardyń nysanaly toptaryn, sondaı-aq osy zertteýlerdi júrgizý qaǵıdalaryn, kólemi men kezeńdiligin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2020 jylǵy 30 qazandaǵy №174/2020 buıryǵymen bekitilgen jáne minez-qulyqtyq qaýip faktorlaryn, arterııalyq gıpertonııany, júrektiń ıshemııalyq aýrýy men qant dıabetin, glaýkomany, jatyr moıny obyryn, sút bezi obyryn, kolorektaldi obyrdy erte anyqtaýǵa skrınıngtik zertteýler júrgizý tártibin qamtıdy.
Sonymen qatar kópshiliktiń qaperine myna nárseni de sala ketken jón: skrınıngten ótý úshin jumysshylardyń áleýmettik demalys alý quqyǵy zańnamalyq deńgeıde bekitilgen, oǵan jalaqy men jumys ornyn saqtaı otyryp, úsh jumys kúni beriledi.
