Shekaralyq aýdanǵa - aıryqsha nazar

Jýyrda marqakóldik turǵyn­dar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevqa shekara shebin shegendeý úshin Marqakól aýdan bo­lyp qaıta qurylýy kerek dep úndeý jasady. Talap-tilekteri Aqor­daǵa jetip, Prezıdent nazar aýdarsa desedi. Aıta ketsek, Prezı­dent Úkimetke shekaralyq aımaq­tardy damytýdyń keshendi baǵdar­la­masyn jasaý týraly tapsyrma bergen-tuǵyn.

Sonymen qatar Qazaq­stan Jazýshylar odaǵy Shy­ǵys Qazaqstan oblystyq fılıa­ly­nyń dırektory Álibek Qańtarbaev Katon­qa­raǵaı ózin­she jeke aýdan bolýy ke­rektigin alǵa tartyp, Qasym-Jomart Toqaevqa ashyq hat jazdy. Tarbaǵa­taı­lyq­tar da Aqjar men Aqsýat eki aýdan bolýy kerek dep esep­teıdi.

 Marqakóldikter ógeı balanyń kúıin keship otyr

Marqakól – Qytaımen she­ka­ralasyp jatqan óńir. Kúr­shim aýdanyna 1997 jyly qosylǵan. Sodan beri kól ma­ńyn­­daǵy aýyldardyń hal­qy sırep barady. Qańyrap, bos qalǵan úıler kóp. Mar­qa­­kóldikter úshin oblys or­ta­­lyǵyn qoıyp, aýdan or­talyǵy – Kúrshimge je­tý muń. Ras, problemalary shash etekten. Aıtylmaı jat­­qan joq. Bul joly amaly qalmaǵan tur­ǵyn­dar Prezı­dent­ke beı­ne­­­úndeý joldady. Tú­si­ril­gen vıdeony áleý­met­tik jelige ja­rııalady.

«Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly! Siz­diń «Halyq únine qulaq asa­tyn memleket» tujy­rym­da­ma­syn iske asyramyz degen bastamańyzǵa úmit arta otyryp, Marqakól óńirin qaıta qalpyna keltirýdi usynamyz. 1997 jyly aýdan taraǵannan keıin sharýashylyqtar toq­ta­dy, kásipkerlik álsiredi. Aýdandyq aýrýhanamyz da ja­b­ylyp tyndy. Úkimetten úmit úzgen el ortalyqqa údere kóshti. Búgin Marqakól óńi­rin­de aýdan halqynyń úshten bir bóligi ǵana qaldy», deıdi tur­ǵyn­dar.

Shekara shebindegi aýyl­dar­dan taban aýdarmaı turyp jatqan eldiń aıtýynsha, óńir­de ıgerilmegen jer, bos qalǵan úıler, qańyrap qalǵan mektep pen balabaqsha kóp. Qylaıaǵy irgesindegi Zaısannan shyǵa­tyn gazǵa qoldary jet­peı otyr­­ǵandaryna qynjylady. Baı­­lyqtyń ústinde otyryp, qystaı baǵasy ýdaı kómir ja­ǵa­­dy. Al Marqakóldiń qysy alty-jeti aıǵa sozylady.

«Marqakóldikter óz elin­de óz qazynasyna qoly jetpeı, ógeı balanyń kúıin ke­ship otyr. Kóp máseleniń jal­ǵyz sheshimi – Marqakól aýdanyn qaıta qalpyna keltirý dep bilemiz. Qazir kórshiles jatqan Qytaı eliniń túngi shamdary jarqyrap, sheka­ra­nyń arǵy jaǵynda eldi mekender sańyraýqulaqtaı ósip jat­sa, biz jaqtaǵy úı­ler­diń sha­my jyldan-jyl­­ǵa kemip barady. «Bos jatqan jer jaý shaqyrady» demekshi, shekaralyq aýdandardy bos qaldyrý qandaı saıasat ekenine halyqtyń mıy áli jetpeı júr. Endigi biz­­diń maqsat – azamattardy kóshirmeı, jaqqan ottaryn óshirmeı, aýdandy qal­py­na keltirý», deıdi Mar­qa­kóldiń turǵyndary beı­ne­úndeýlerinde.

Oblystan shekaralyq aýdan­­­­­darǵa múldem kóńil bó­­lin­­­bedi deýge bolmaıdy, árı­ne. Shekaralyq aýdandardy da­mytýdyń 2024 jylǵa deıin arnaıy baǵdarlamasy bar. О́tken jyldyń ózinde ǵana jobalardy júzege asy­rý­ǵa 43,6 mlrd teńge jum­sal­dy. Oblystyq Aqparat orta­lyǵynyń málimetine súıen­sek, shekaradaǵy bes aýdan­dy damytý úshin bes jyl ishinde 231,5 mıllıard teńge kóleminde ınvestısııa jumyl­dy­rý josparlanǵan eken. Alaı­­da turǵyndar bó­linip jat­­qan qarjynyń sha­­ra­patyn kó­rip otyrǵan joq­pyz desedi.

– Qarjy bólinbeı jatqan joq. Biraq turǵyndardyń qajettiligine jumsalmaıdy. Máse­len, Boran aýylyna 670 mln teńge qarjy bólinip sý tartyldy. О́kinishtisi sol, istiń basy bar, aıaǵy joq. Qazir aýylda birde-bir úı sý alyp otyrǵan joq ortalyqtan. Shynyn aıtqanda, aýyl­dyq­­tar aýyz sýǵa zárý de emes edi. Meniń oıymsha, sol qar­­jyny medısınaǵa bólý kerek bolǵan. Olaı deıtinim, tirkeýdegi múgedekterdiń biri de tegin dári almaıdy. My­sa­ly, Igilik aýylyndaǵy med­pýnkttiń aty ǵana bar, – deı­di Boran aýylynyń týmasy Almat Hasenov.

Iá, aıtqandaı oblys ákim­di­gi bıýdjetten qarjy ból­­mes buryn aýyl, aýdan tur­ǵyn­darymen keńesip, qa­jet­ti­likterin eskerse, bó­lin­gen qar­jy maqsatty jum­salyp, el ıgiligine jarar ma edi?!

 Aýdandarda atqarylǵan jumys az emes. Alaıda...

Shekara shebinde jat­qan bes aýdandy damytý úshin bıýdjetten qarjy qaras­ty­rylǵan, jospar beki­til­gen. Shyǵys Qazaqstan oblys­tyq Aqparat­tyq orta­lyq jol­da­ǵan má­li­met­­terge súıe­ner bolsaq, byl­­tyr Kúr­shim aýda­nynda agro­óner­kásip keshe­niniń 35 jobasy boıynsha ne­sıe berilip, oǵan 374 iri qara men 221 jylqy satylyp alyndy. Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler 57 teh­­nı­kaǵa qol jetkizgen. Atap aıt­­saq, Marqakól aýy­lyn­­­d­aǵy «Nuraly» sharýa qo­ja­­lyǵynda sút óńdeý sehy ashy­lyp, «Saıat» sha­rýa qo­ja­­lyǵynda taýarly sút fer­­­masynyń qurylysy aıaq­ta­­lypty.

Al Tarbaǵataı aýdany, Aqjar aýylynda dúken men ba­zar salynǵan. Kópbalaly ot­basylar men halyqtyń áleý­mettik osal toptary úshin 25 eki páterli úı paıdalanýǵa berildi. Aqsýat aýylynda sýmen jabdyqtaý jelileri tar­tyl­dy. Birqatar aýylda kóshe jaryqtandyrylǵan. Qy­zyl­kesik, Mańyraq, Kók­jy­ra, Oıshilik aýyl­da­ry­nyń kóshe­leri abattandyrylyp, tro­týar tóseldi.

Zaısan aýdanynda «Bız­nes­tiń jol kartasy-2025» baǵdarlamasy sheń­be­rin­de iri qara mal ósirý, nan-toqash ónimderin óndiretin bıznes-jobalar iske asty. Úsh saýda nysany paıdalanýǵa be­ril­di. Aýdan ortalyǵynda 60 páterli úı salyndy. Bes aý­ylda sýdy tazartý úshin blok­­ty-modýldi stansalar ornatyl­dy. Aınabulaq, Daıyr jáne Qarabulaq aýyl­da­rynda kóshelerge jaryq tar­ty­lypty.

Katonqaraǵaı aýdanynda týrızm salasy boıynsha aıtarlyqtaı jumystar atqa­ryldy. О́rel aýylynda de­malys bazalary, Berel aýylynda dámhana, Úlken Naryn aýylynda janarmaı quıý stansasy salyndy.

Týrızmi dóńgelep turǵan Úrjar aýdanynda da birqatar istiń basy qaıyryldy. Ala­kól­diń jaǵalaýynda medısına jáne polısııa pýnktteri sa­lyndy. Úrjar aýylynda balalar oıyn ortalyǵyn uıym­dastyrý úshin, Aqjar aýy­lyn­da jartylaı fabrıkattar óndirý úshin 12,5 mln teń­ge­ge tórt grant berildi.

Alaıda bul jumystar aýdan­ ­halqyn turaqtandyrýǵa sep bola ala ma? Ýaqyttyń suraǵy. Meıli, kóshege jaryq tart, sý qubyryn júrgiz, bı bılep, án salatyn sýburqaq ornat, eki qolǵa bir kúrek tabylmasa, halyq turaqtaı ma?! Emhanany qoıyp, dárihana joq bolsa, halyq turaqtaı ma?! Aıta bersek, másele kóp. Jazýshy Álibek Qańtarbaev aıtpaqshy, aýyzdy qur shóp­pen súrtip kele jatqan joq­pyz ba?!

«Katonqaraǵaı óńiri – Ja­rat­­qannyń jer betine al­­qa­­laı salǵan úlken syıy. Eger de osy óńir basqa bir ór­ke­nıet­ti eldiń menshigi bolsa, olar ony álemge áıgili týrıs­­tik ortalyqqa aınaldyryp, mıllıondaǵan dollar saýyp otyrar edi. Bizderdiki qur tamsanys: «Katon – jer jánnaty, ǵajap tabıǵat, keremet kórkemdik!» degennen asa almaı aýzymyzdy qur shóp­pen súrtýmen kelemiz. Eger Katoqaraǵaıǵa óz statý­sy qaıtarylyp, erteńgi kú­ni shyn máninde týrızm orta­ly­ǵyna aınalsa, búginde odan kóship ketken Altaı jur­ty­nyń kópshiligi ózderiniń kishi otandaryna oralar edi. Al másele dál osy keri ketken túrinde qalar bolsa, ózi­miz maqtan tutyp júrgen Ka­tonqaraǵaı endi bir 5-10 jyldyń kóleminde medıen jaılaýǵa aınalyp, erterekten kózderiniń qurty tú­sip otyrǵan Reseı men Qy­taı­dyń menshigine aınalyp ketýi ǵajap emes. Bul prob­le­many erteńge qaldyrýdyń eń qaýipti tusy da osynda!», deıdi Álibek Qańtarbaev Pre­zı­dentke jazǵan hatynda.

Bilemiz, bul másele BAQ bet­terinde az kóterilip júrgen joq. Májilis depýtaty Erlan Saırov ta eldiń jaǵdaıyn Prezıdentke jetkizgen. Buǵan qýanǵan shekara turǵyndary malaqaılaryn aspanǵa atty. «Jańa Qazaqstanda» jańa aýdan­dar qurylyp jatsa, el se­ni­miniń aqtalǵany, «mem­le­kettiń halyq únine qulaq asqandyǵy» der edik.

 Shyǵys Qazaqstan oblysy