Ýyz

Ýyz – jańa buzaýlaǵan sıyrdyń, qozylaǵan qoıdyń, laqtaǵan eshkiniń alǵashqy súti. Ýyzdy saýyp, pisirip, dastarqanǵa qoıýdyń ár óńirde ózindik ereksheligi bar. «Týyp-ósken ólkem – qasıetti Túrkistan óńirinde ýyzǵa erekshe mán berip, baǵalaı biledi. Jas tóldegen maldy sarqyp saýmaı, ýyzyn tóline molyraq qaldyrady. Ýyz qoıý bolsa – sa­ry, al suıyqtaý bol­sa – aq ýyz dep ataıtyn edi áje­lerimiz, – deıdi Gúlzada Ábdiraman. – Taǵdyrdyń jazýymen Jetisý jerine qonys aýdaryp, búginde Taldyqorǵan qalasynda turamyn. Qanyma sińgen qazaqylyq pa, múmkin ózim de áje atanǵandyqtan ba, júrgen jerimde ulttyq taǵamdarǵa erekshe nazar aýdarýǵa qalyptasyp aldym. Bala kúnimizde kórip, dámin tatyp ósken ýyzdy túrkistandyqtar sekildi Taldyqorǵan óńirinde de qoıdyń búıenine quıyp, qaınaǵan sýǵa salyp pisiredi. Bir qoıdyń búıenine shamamen bir jarym-eki lıtr ýyz syıady ǵoı. Piskende sol ýyz qatyp turady. Qysqy soǵymnan arnaıy bólip, yqshamdap kesip, búıenge saqtaǵan súıeksiz etti pisirip alǵan soń ata dástúrmen ýyz jeýge arnaıy shaqyrylǵan aǵaıyn-týys, kórshi-qolańǵa jaıylǵan dastarqanda etpen birge ýyzdy da beredi. Sóz reti kelgende aıta ketsem, Tabıǵat-ananyń ǵalamattyǵy bolar, jas tóldegen analyq ýyzyndaǵydaı qýattylyq áıel anaǵa da tán. Sondyqtan qazaqta «ýyzǵa jaryǵan» degen sóz bar». Negizi ýyzdyń qundylyǵy bolar, jelindegen maldyń jelini tolyp, tyrsıǵanymen, ýyz jarmaı tóldemeıtini de bar. Malsaq jandar qoıdyń jelinin tartyp kórgende eshteńe shyqpaǵanda kúshene, kúshene úıi aınalyp ketken býaz qoıdy shalqasynan jatqyzyp, ıaǵnı qyr arqasynan qos qaptalǵa kezek-kezek aýdaryp, oń ba, teris pe jasaǵan soń, ýyzdyǵyn jaryp tól shyqqanyn da kórgen edik. «Shańyraq» úı turmys ensıklopedııasynyń 198-betinde: «Ýyz jańa tóldegen maldyń jelinine jınalatyn sút. Ýyz «sary ýyz», «aq ýyz» dep ekige bólinedi. Sary ýyz ári qoıý, ári jelim sııaqty jabysqaq bolady. Aq ýyzdyń óńi sary ýyzǵa qaraǵanda aqshyl ári suıyqtaý keledi. Sary ýyzdy tóldiń ózine emizip, aq ýyzdy saýyp alyp paıdalanady. Ingen men bıeniń ýyzyn bota men qulynyna emizedi. Al sıyrdyń, qoıdyń, eshkiniń aq ýyzdarynan ártúrli taǵamdar pisiredi. Qatyrǵan ýyz – ony búıenge, ashy ishekke nemese metall ydysqa quıyp qaınap jatqan sýdyń ishine salyp pisiredi. Bir burq etip qaınaǵanda ydysqa quıylǵan ýyz shemirshektenip qata bastaıdy. Odan soń ony ydysymen birge ystyq sýdan alyp salqyn sýǵa salady. Sonda ýyz qaınap pisken jumyrtqadaı bolyp shyǵady. Qatyrǵan ýyzdy súr ettiń ústine týrap salady. Tólbasy (alǵashqy tól) týǵan kúni soǵymnyń quıymshaǵyn, shujyq asyp, ýyz qatyryp kórshi-qolańdy shaqyratyn dástúr bolǵan. Ýyzǵa sút qosyp, suıyltyp pisirse ony pisirilgen ýyz deıdi. Ýyz irip ketpeý úshin ony ojaýmen sapyryp otyrý kerek. Ýyzǵa tary salyp pisirýge bolady» – dep jazylǵan. Qoryta aıtqanda, tórt túlikti ósirýmen birge, onyń óniminiń biri ýyzdy paıdalana bilý de ýaqyttary dóp kelgendikten, Naýryz naqyshy bolyp sanalmaı ma?! Sóıtip, bir ǵana ýyzdy dámin kirgize pisirýmen qatar, kimdermen jeýdiń de ádemi dástúrin qalyptastyrǵan ǵoı bul qazaq. Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.